Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực Dạy học phát triển năng lực, phẩm chất người học là một xu hướng tất yếu của giáo dục Việt Nam và của các nước trên thế giới hiện nay. Trước sự thay đổi mạnh mẽ của khoa học, công nghệ thì dạy học định hướng nội dung, kinh viện, nặng về truyền thụ kiến thức bộc lộ nhiều điểm bất cập.
Sự hình thành và phát triển của xu hướng dạy học tiếp cận năng lực. Tiếp cận NL trong giáo dục nói chung, dạy học nói riêng được hình thành, phát triển rộng khắp ở Mỹ vào những năm 1970 và trở thành một phong trào với những nấc thang mới trong những năm 1990 ở Anh, Úc, New Zealand, xứ Wales. Sở dĩ có sự phát triển mạnh mẽ này là do rất nhiều học giả và các nhà thực hành phát triển nguồn nhân lực xem tiếp cận NL là cách thức có ảnh hưởng nhiều nhất, được ủng hộ mạnh mẽ nhất để cân bằng giáo dục và quá trình dạy học, là “cách thức để chuẩn bị lực lượng lao động cho một nền kinh tế cạnh tranh toàn cầu” và là “một câu trả lời mạnh mẽ đối với những vấn đề mà các nhà trường, cá nhân, tổ chức đang phải đối mặt trong thế kỷ XXI” [64, tr. Đặc trưng và ưu thế của dạy học tiếp cận năng lực.Rodger: “Tiếp cận năng lực trong dạy học tập trung vào kết quả học tập, nhắm tới những gì học sinh dự kiến phải làm được hơn là nhắm tới những gì họ cần phải học được” [63].
Ở nước ta nghiên cứu về dạy học và dạy học theo hướng phát triển năng lực người học, trong đó phải kể đến nghiên cứu “Đổi mới giáo dục và tổ chức các hoạt động dạy học để phát triển năng lực, phẩm chất người học” của tác giả Trịnh Văn Biều và Trần Thị Ngọc Hà đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh số 10 (88) năm 2016. Trịnh Văn Biều đã chỉ rõ sự khác biệt giữa dạy học định hướng nội dung và dạy học phát triển năng lực phẩm chất người học ở 6 phương diện: mục đích, nội dung, phương pháp, tổ chức, kiểm tra đánh giá và sản phẩm. 4 Tác giả Bernd Meier - Nguyễn Văn Cường, (2011) với “Lý luận dạy học hiện đại, Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học”, NXB Đại học Sư phạm. Trong cuốn này hai tác giả đã nêu rõ: “Giáo dục định hướng năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học.
Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp” [13]. Chương trình này nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức. Khác với chương trình định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học. Việc quản lí chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kết quả học tập của học sinh.
Đánh giá theo NL không chỉ là đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ học tập của HS mà phải hướng tới việc đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng và thái độ của HS để thực hiện nhiệm vụ học tập theo một chuẩn nhất định. Do vậy, đánh giá theo NLHS chủ yếu là đánh giá dựa trên hoạt động thực hiện và áp dụng kiến thức vào thực tế của HS. Từ đó, theo tác giả Phạm Đỗ Nhật Tiến, “bài toán đổi mới đánh giá học sinh trong giáo dục theo tiếp cận NL là một bài toán phức tạp và đa tầng” [57, tr. Để nâng cao hiệu quả đánh giá theo định hướng phát triển NLHS, cần thực hiện đồng bộ các biện pháp: Giúp CBQL, GV nhận thức sâu sắc về triết lý đánh giá (đánh giá vì sự tiến bộ của HS; đánh giá diễn ra trong suốt quá trình học tập; đánh giá được khả năng vận dụng, thực hiện năng lực tư duy bậc cao…); Làm rõ khái niệm NL và NLHS phổ thông là gì? Sử dụng đa dạng các phương pháp, hình thức đánh giá hiện đại và truyền thống.
Tác giả Nguyễn Thu Hà cho rằng, hiệu quả đánh giá theo định hướng phát triển NLHS phụ thuộc chủ yếu vào các phương pháp đánh giá. Tuy nhiên, theo tác giả, “Để các phương pháp đánh giá theo năng lực đạt chất lượng theo yêu cầu, giáo viên phải đánh giá bằng nhiều hình thức và thông qua nhiều công cụ. Nếu năng lực được coi như là khả năng sử dụng kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ để giải quyết 5 vấn đề trong những bối cảnh cụ thể thì các chương trình giảng dạy và các phương pháp đánh giá cũng phải kết hợp cả ba yếu tố này” [32, tr. Đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo nói chung và thực hiện dạy học theo định hướng PTNL nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà giáo dục học, tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu và nhược điểm của các hình thức tổ chức dạy học hiện nay, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học.
Các nghiên cứu quản lý hoạt động dạy học môn toán theo hướng phát triển năng lực Ở Việt Nam, quản lý dạy học là nhiệm vụ trọng tâm của người quản lý các cơ sở giáo dục, đồng thời cũng là nội dung quan trọng nhất trong công tác quản lý trường học. Chính vì vậy vấn đề quản lý hoạt động dạy học luôn được các nhà nghiên cứu khoa học, các nhà quản lý giáo dục đề cập trong các công trình nghiên cứu khoa học. Có nhiều đề tài tiến sĩ và thạc sỹ quản lý giáo dục nghiên cứu về các biện pháp quản lý hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông. Liên quan trực tiếp đến đề tài tác giả đang nghiên cứu có một số công trình sau đây: Vũ Thị Ngân nghiên cứu về đề tài: “Quản lý hoạt động dạy học môn toán ở các trường THPT huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình theo định hướng giáo dục THPT sau năm 2015 ”, Luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục, 2016; Tác giả đã xây dựng khung lí luận về hoạt động dạy học môn Toán qua đó phân tích thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn toán ở các trường THPT và đề ra 3 nhóm biện pháp.
Dương Văn Thanh nghiên cứu về đề tài: “Quản lý hoạt động dạy học môn toán trong các trường THPT tỉnh Thái Bình”, Luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục, 2014; Tác giả đã khảo sát thực trạng dạy học môn toán ở tỉnh Thái Bình trong các trường THPT và đưa ra 5 biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn toán. Đỗ Cao Thượng nghiên cứu về đề tài: “Quản lý hoạt động dạy học môn toán đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực cho học sinh dân tộc-miền núi tại trường THPT Trần 6 Can tỉnh Điện Biên”, Luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục, 2015; tác giả đã bước đầu nghiên cứu về các hoạt động dạy học môn toán theo hướng mới trên địa bàn khó khăn và đề ra 5 biện pháp. Các nghiên cứu nêu trên của các nhà khoa học trong và ngoài nước là những tri thức làm tiền đề cho việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý giáo dục và quản lý hoạt động dạy học trong các trường học nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Các tác giả đã đưa ra được cơ sở lý luận của hoạt động dạy học môn toán, thực trạng việc quản lý hoạt động dạy học môn toán là một môn quan trọng ở trường THPT.
Nhưng hướng tới chương trình giáo dục phổ thông mới, khi mà các hoạt động dạy học hướng tới việc phát triển năng lực của người học, đặc biệt là với môn toán là bộ môn với nhiều kiến thức khoa học, rất khó thay đổi phương pháp dạy học truyền thống cũng như các quản lý. Để có thể quản lý hoạt động dạy học môn toán theo hướng phát triển NLHS ở các trường THPT được nâng cao hiệu quả, tác giả thấy cần nghiên cứu sâu hơn về nội dung này. Trên cơ sở các nghiên cứu tổng quan về dạy học theo hướng phát triển NLHS, nhìn chung các tác giả đã đề cập đến các vấn đề: nội dung, chương trình theo tiếp cận NL người học; thiết kế bài dạy và đánh giá kết quả học tập theo hướng phát triển NLHS nhưng vấn đề quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển NL HS mới chỉ được nghiên cứu dưới góc độ kế hoạch giáo dục và quản lý giáo dục, còn đi sâu cụ thể vào từng môn học ở trường THPT thì chưa có nhiều nghiên cứu, bởi mỗi một bộ môn có đặc thù riêng đặc biệt là môn Toán một môn khoa học cơ bản. Một số khái niệm cơ bản 1.
Hoạt động dạy học Bàn về hoạt động dạy học thì mỗi tác giả lại đưa ra những khái niệm khác nhau đứng trên góc độ nghiên cứu và tiếp cận khác nhau. Khi xem xét HĐDH, có nhiều cách tiếp cận khác nhau như tiếp cận hướng vào hoạt động dạy của thầy hoặc tiếp cận hướng vào hoạt động học của trò. Dạy học hướng vào hoạt động học của trò thì trọng tâm của HĐDH được đặt vào hoạt động học của HS chứ không phải vào hoạt động dạy của GV. Nói cách khác, GV là người tạo ra 7 việc học, gợi cho HS khám phá và tạo dựng kiến thức, tạo ra các môi trường học tập mạnh mẽ; nâng cao chất lượng học tập, v.