Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐÁNH GIÁ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO CHUẨN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Có nhiều nghiên cứu về chất lượng Hiệu trưởng trường phổ thông ở nhiều góc độ khác nhau nhưng chủ yếu xung quanh những vấn đề: Làm thế nào để tuyển được Hiệu trưởng có chất lượng tốt bổ nhiệm cho các trường để đảm bảo cho các trường thành công. Các chuẩn Hiệu trưởng đặt ra những yêu cầu, tiêu chí mà Hiệu trưởng cần đạt được để có thể thực hiện tốt nhiệm vụ Hiệu trưởng.
Tất cả những nghiên cứu về các chủ đề trên đều với mục đích nâng cao chất lượng nhà quản lý hay chất lượng Hiệu trưởng để đáp ứng với nhiệm vụ quản lý nhà trường trong giai đoạn hiện nay. Chuẩn Hiệu trưởng được xác định theo những công việc và những nhiệm vụ cụ thể mà người Hiệu trưởng phải thực hiện trong nhà trường, đó là cách xây dựng chuẩn Hiệu trưởng do hiệp hội Hiệu trưởng bang New Jersey - Hoa Kỳ phát triển năm 2002. Bộ chuẩn này cấu thành từ 6 chuẩn tương đối riêng biệt nhau, tương ứng với những công việc cụ thể của Hiệu trưởng. Nội dung mỗi chuẩn có hai phần: Yêu cầu của chuẩn và những chiến lược hành động.
Chuẩn Hiệu trưởng do Bộ Giáo dục Bắc Carolida - Hoa Kỳ phê duyệt năm 1998 được xây dựng theo các yêu cầu và tiêu chí đánh giá về chỉ số thành tích của nhà trường. Trong chuẩn nêu ra các lĩnh vực cần đánh giá: Tầm nhìn; Thành tích học tập cao; Nhà trường an toàn và trật tự, giáo viên, quản trị viên và nhân sự có chất lượng tốt; Vận hành hiệu quả và hiệu lực. Trong mỗi lĩnh vực lại nêu ra những yêu cầu cụ thể [dẫn theo 17]. Chuẩn Hiệu trưởng của Newzeland có hai phần cơ bản, phần thứ nhất là những nhiệm vụ và bổn phận của Hiệu trưởng, phần thứ hai là những yêu cầu cá nhân của Hiệu trưởng, trong phần hai này chia nhỏ những yêu cầu theo ba lĩnh vực: kỹ năng, tri thức, phẩm chất cá nhân.
5 Tại Singapore, SEM - với Mô hình quản lý trường học ưu việt, đề cập đến lãnh đạo nhà trường tài năng với các tiêu chí: “Người lãnh đạo phải nêu gương sáng, có khả năng lãnh đạo, hiểu rõ mục đích, tôn trọng, khuyến khích nhân viên. Một người lãnh đạo lĩnh hội được sứ mệnh của trường học với các mục tiêu cụ thể, năng lực lãnh đạo tốt, và sự thông cảm cũng như tôn trọng đồng nghiệp sẽ là động lực cho những người khác noi theo. Với vai trò của mình, Hiệu trưởng phải vạch ra một tầm nhìn đối với những thành tích, kết quả dự định đạt được và tạo ra một môi trường học tập lý tưởng cho học sinh và cả giáo viên. Hiệu trưởng cần duy trì liên tục mục đích tăng cường năng lực cho giáo viên để đối mặt với thử thách hiện tại và tương lai và luôn phấn đấu vì sự phát triển để hướng tới nền giáo dục toàn diện cho học sinh và giáo viên”.
Trong mô hình này, lãnh đạo nhà trường được xếp vào tiêu chí số một [dẫn theo 17]. Tóm lại, vấn đề đánh giá Hiệu trưởng nói chung đã được đề cập đến ở nhiều nước khác nhau trên thế giới. Có thể thấy, Chuẩn Hiệu trưởng của các nước trên thế giới được xây dựng dựa trên các quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của người Hiệu trưởng; hệ thống Chuẩn Hiệu trưởng là hệ thống văn bản quy định các tiêu chuẩn, tiêu chí về năng lực sư phạm, năng lực kiểm soát, năng lực lãnh đạo, năng lực tổ chức; những kỹ năng, tri thức, phẩm chất cá nhân của người Hiệu trưởng. Tuy nhiên, Chuẩn và quy trình đánh giá Hiệu trưởng theo Chuẩn ở từng cấp học cụ thể, đặc biệt là vấn đề đo lường còn ít được đề cập đến trong các công trình nghiên cứu.
Các nghiên cứu ở trong nước Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động đánh giá Hiệu trưởng trường THPT theo Chuẩn còn hạn chế, đa số tập trung nghiên cứu về các vấn đề phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trong các nhà trường, chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý hiện nay. Có một số công trình của một số tác giả bàn về kiểm tra, đánh giá như: “Đánh giá trong quản lý” của tác giả Trần Bá Hoành (1997) [13], “Một số tiếp cận mới về khoa học quản lý và việc vận dụng vào quản lý 6 giáo dục” của tác giả Đặng Quốc Bảo (1995) [6], “Quản lý lãnh đạo và nhà trường” tác giả Nguyễn Văn Lê (1997)… Các tác giả này đã nghiên cứu vấn đề kiểm tra, đánh giá một cách tương đối cụ thể. Các tác giả đã làm rõ mục tiêu, nguyên tắc quy trình, hình thức kiểm tra, đánh giá như là cơ sở lý luận giúp cho vấn đề nghiên cứu về đánh giá được sáng tỏ. Cách tiếp cận truyền thống và phổ biến ở nước ta khi xây dựng chuẩn hoặc quy trình đánh giá yếu tố con người tuy được giải thích bằng nhiều hình thức nhưng thực chất đều là tạo lập một mô hình nhân cách tương ứng, thường có cấu trúc 2-3 phần, thí dụ: Năng lực - phẩm chất, hoặc kiến thức - kĩ năng, hoặc tư tưởng - đạo đức.
Cách làm này được áp dụng cho mọi thứ chuẩn về con người, không phân biệt được rõ ràng những yêu cầu hay đòi hỏi của chuẩn. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 29/2009/TT-BGDĐT ngày 22/10/2009 về việc ban hành Quy định Chuẩn Hiệu trưởng trường trung học để đánh giá Hiệu trưởng trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành quy định Chuẩn giáo viên và Chuẩn hiệu trưởng đối với các cấp học từ MN đến phổ thông. Đối với quy định Chuẩn hiệu trưởng trường MN được ban hành tại Thông tư số 17/2011/TT-BGDĐT ngày 14/4/2011.
Văn bản này có giá trị đối với việc quản lý, phát triển CBQL theo định hướng chuẩn hóa. Chuẩn hiệu trưởng xác định các năng lực cơ bản của hoạt động CBQL giáo dục. Nhằm giúp CBQL tự đánh giá năng lực và giúp các cấp quản lý có cơ sở để đánh giá, xếp loại CBQL hàng năm, phục vụ công tác xây dựng quy hoạch, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng CBQL hiệu quả. Đồng thời giúp người CBQL phải không ngừng học tập và rèn luyện để nâng cao mức độ đáp ứng với các tiêu chuẩn đã qui định.
Đến năm 2018, Bộ Giáo dục và đào tạo đã ra thông tư số 14/2018/TT- BGDĐT ngày 20 tháng 7 năm 2018 đã ban hành Quy định chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông, thông tư này đã thay thế cho Thông tư số 14/2011/TT-BGDĐT ngày 08 tháng 4 năm 2011 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục 7 và Đào tạo ban hành quy định Chuẩn hiệu trưởng trường tiểu học và Thông tư số 29/2009/TT-BGDĐT ngày 22 tháng 10 năm 2009 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành quy định Chuẩn hiệu trưởng trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học. Đối với cấp trung học phổ thông, Đánh giá Hiệu trưởng thông qua 5 tiêu chuẩn với 18 tiêu chí. Một số luận văn đã đề cập đến công tác đánh giá chuẩn hiệu trưởng như: Luận văn của Nguyễn Trọng Bằng (2015), Đánh giá cán bộ quản lý trường mầm non huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh theo chuẩn hiệu trưởng [3]. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra nội dung đánh giá cán bộ quản lý trường mầm non như tiêu chuẩn về phẩm chất, năng lực của cán bộ quản lý trường mầm non; lực lượng, quy trình, phương pháp đánh giá cán bộ quản lý trường mầm non theo chuẩn hiệu trưởng; công tác quản lý, kiểm tra đánh giá cán bộ quản lý theo chuẩn hiệu trưởng.
Luận văn thạc sĩ của Dương Minh Tuấn (2017), Đánh giá hiệu trưởng trường trung học cơ sở theo chuẩn ở phòng giáo dục và đào tạo thành phố Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang [20], kết quả nghiên cứu đã chỉ ra thực trạng công tác quản lý hoạt động đánh giá hiệu trưởng theo chuẩn hiệu trưởng trường THCS qua phòng Giáo dục và Đào tạo đánh giá. Một số bài báo khoa học có bàn luận về xây dựng Chuẩn Hiệu trưởng trường phổ thông như: “Nghiên cứu xây dựng Chuẩn Hiệu trưởng trường phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục” của tác giả Đặng Thị Thanh Huyền [14]; “Xây dựng Chuẩn Hiệu trưởng trường phổ thông tỉnh Hưng Yên thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá” của tác giả Nguyễn Khắc Hào [dẫn theo 3];. Như vậy, qua các công trình nghiên cứu trong nước và nước ngoài cho thấy, việc xây dựng chuẩn Hiệu trưởng là cần thiết trong bối cảnh thực hiện chương trình giáo dục mới, tuy nhiên, công trình đánh giá Hiệu trưởng trường 8 trung học phổ thông theo chuẩn, đặc biệt chuẩn hiệu trưởng theo thông tư mới nhất là thông tư số 14/2018/TT-BGDĐT ngày 20 tháng 7 năm 2018 đã ban hành Quy định chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông chưa có công trình cụ thể nào. Bên cạnh đó, đối với địa bàn tỉnh Lào Cai chưa có một công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề này, chính vì vậy tác giả nhận thấy thực hiện đề tài “Quản lý hoạt động đánh giá Hiệu trưởng trường trung học phổ thông theo Chuẩn ở tỉnh Lào Cai” có ý nghĩa sâu sắc cả về lý luận và thực tiễn.
Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Chuẩn Hiệu trưởng 1. Khái niệm Hiệu trưởng Theo Từ điển Tiếng Việt “Hiệu trưởng là người đứng đầu của một nhà trường (Trường Tiểu học, Trung học, Cao đẳng, Đại học.), ra các quyết định quản lý cho nhà trường đó” [15]. Điều 54, Luật Giáo dục 2005 quy định về Hiệu trưởng, như sau: - Hiệu trưởng là người chịu trách nhiệm quản lý các hoạt động của nhà trường, do cơ quan nhà nước có thẩm quyền bổ nhiệm, công nhận.
- Hiệu trưởng các trường thuộc hệ thống giáo dục quốc dân phải được đào tạo, bồi dưỡng về nghiệp vụ quản lý trường học. - Tiêu chuẩn, nhiệm vụ và quyền hạn của Hiệu trưởng; thủ tục bổ nhiệm, công nhận Hiệu trưởng trường đại học do Thủ tướng Chính phủ quy định; đối với các cấp học khác do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định; đối với cơ sở dạy nghề do thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước về dạy nghề quy định.