Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Theo Edward B. Taylor: “Văn hoá là một tổng thể phức hợp bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục và bất cứ năng lực, tập quán nào được lĩnh hội bởi con người với tư cách là thành viên của xã hội" [dẫn theo 1].
UNESCO định nghĩa: “Văn hoá đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị truyền thống, thẩm mĩ và lối sông, mà dựa trên đó, từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình” [dẫn theo, 1]. Quan niệm phát triển văn hoá trên đây đã nhấn mạnh tầm quan trọng và ý nghĩa của sự phát triển con người trong chiến lược phát triển của các quốc gia. Phát triển văn hoá được đặt trong mối quan hệ bản chất với phát triển giáo dục hướng vào phát triển con người - mục tiêu động lực của sự phát triển. Khi quan niệm giáo dục và đào tạo cùng với khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu thì đã bao hàm sự phát triển văn hoá trong phát triển con người.
Trong phạm vi một quốc gia, vấn đề giữ gìn và phát triển văn hoá, bản sắc văn hoá của các dân tộc được biểu hiện trong các mặt của lối sống văn hoá. Đó là cần tôn trọng và khích lệ, cổ vũ cho sự đa dạng, song thống nhất về mục tiêu của lối sống với các chuẩn mực đạo đức trong sự chế ước của luật pháp do chính các dân tộc xây dựng và thừa nhận. UNESCO (2003), Hội nghị: Diễn đàn chính sách về hoạch định đa dạng: Giáo dục về xã hội đa sắc tộc và đa văn hóa, IIEP / S.224, Paris, đã giới thiệu công tác giáo dục bản sắc văn hóa cho xã hội đa sắc tộc và đa văn hóa [29]. Bài báo của Arzu Sosyal Altugan (2015), tựa đề “The Relationship between Cultural Identity and Learning” (nghĩa là: Mối quan hệ giữa bản sắc văn hóa và học tập), đăng tạp chí Social and Behavioral Sciences 186 p.
Các nhà nghiên cứu và lý thuyết giáo dục đã cố gắng tìm hiểu mối 6 quan hệ giữa học tập và thế giới xã hội, khẳng định đó là một thách thức để tích hợp bản sắc văn hóa vào việc học. Sự hình thành bản sắc dân tộc là một quá trình dài phức tạp và dần dần phát triển trong môi trường xã hội, trong đó nền tảng văn hóa của người học rất có ý nghĩa vì dân tộc, chủng tộc, ngôn ngữ, sự khác biệt xã hội, tôn giáo hoặc kinh tế có thể gây ra sự mất kết nối văn hóa trong quá trình học tập. Mặt khác, giáo dục chắc chắn mang lại sự thay đổi, tuy nhiên, người học. Mục đích của nghiên cứu này là để mô tả mối quan hệ giữa học tập và giáo dục BSVHDT, giúp quản lý nhà trường trong các hoạt động giáo dục BSVHDT cho học sinh THPT vùng miền núi.
Các nghiên cứu ở trong nước Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đầu tiên khi truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam đã kết hợp một cách đúng đắn, sáng tạo giữa tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây, giữa sức mạnh dân tộc và sức mạnh thời đại. Người đã rất nhiều lần nhấn mạnh việc giáo dục bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá, các giá trị truyền thống của các dân tộc Việt Nam. Người cho rằng“Càng thấm nhuần chủ nghĩa Mác-Lênin bao nhiêu thì càng phải coi trọng những truyền thống văn hoá tốt đẹp của cha ông bấy nhiêu” [17]. Vào thời kỳ đất nước đổi mới, nhất là những năm gần đây có nhiều công trình, đề tài khoa học, hội thảo khoa học về lĩnh vực văn hóa đã công bố liên quan đến đề tài với nhiều góc độ tiếp cận khác nhau.Trần Văn Giàu với "Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam" [6].
Phan Huy Lê - Vũ Minh Giang với "Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay" [12]). Tác giả Trần Ngọc Thêm, với tác phẩm: "Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam" [25].”Cơ sở văn hóa Việt Nam,” [26], đã cung cấp những kiến thức, khái niệm cơ sở nền tảng cho ngành văn hóa học. Tác phẩm "Bản sắc văn hóa Việt Nam" của GS. Với quan điểm dân tộc học, GS-TS.
Phan Hữu Dật có tác phẩm "Góp phần nghiên cứu dân tộc học Việt Nam" [5]. Tác giả Nguyễn Hồng Hà "Văn hóa truyền thống dân tộc với giáo dục thế hệ trẻ" [8]; Tác giả Nguyễn Trung Hoà (Trung tâm nghiên cứu phát triển các dân tộc thiểu 7 số và miền núi) với tham luận: “Tri thức bản địa bảo tồn và phát triển chữ, tiếng Thái vùng Tây Bắc” [dẫn theo, 24]. Bên cạnh đó, cũng có một số đề tài khoa học- công nghệ cấp tỉnh, như Đề tài "Nhà trường với vai trò bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số tỉnh Điện Biên" của Sở GD&ĐT tỉnh Điện Biên, năm 2012 [22]. Có vai trò “xương sống” định hướng cho đội ngũ giáo viên và nhà trường trong Giáo dục bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các DTTS, từ năm 2014, Trung tâm Giáo dục môi trường và các vấn đề xã hội thuộc Bộ GD&ĐT với Dự án phát triển giáo dục THPT giai đoạn II đã ban hành bộ Tài liệu „Bồi dưỡng cán bộ quản lý và giáo viên THPT về giáo dục bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số” (Sử dụng nội bộ) [4] với 05 chuyên đề.
Tong đó, Chuyên đề 1: Văn hóa DTTS ở Việt Nam và quan điểm của Đảng, nhà nước Việt Nam và các tổ chức quốc tế về bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các DTTS; Chuyên đề 2: Nội dung bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các DTTS Việt Nam; Chuyên đề 3: Giáo dục bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa DTTS cho học sinh THPT; Chuyên đề 4: Tổ chức các hoạt động về bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các DTTS, và Chuyên đề 5: Xây dựng kế hoạch thực hiện giáo dục bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các DTTS trong trường THPT. Những năm gần đây có khá nhiều bài viết tạp chí chuyên ngành, như của Đoàn Thị Thanh Thúy (2017) bài báo Giá trị di sản văn hóa dân tộc thiểu số với phát triển kinh tế - xã hội hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc [27]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra những năm gần đây, phát triển kinh tế - xã hội dựa trên nền tảng phát huy vai trò của di sản văn hóa được đặt ra, được khẳng định. Bởi lẽ, sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc chỉ có thể trở nên năng động, hiệu quả, bền vững chừng nào quốc gia đó đạt được sự kết hợp hài hòa giữa phát huy di sản văn hóa dân tộc với kinh tế - xã hội trong tiến trình phát triển Trần Thị Vân Anh, Nguyễn Hoàng Hà (2018) bài báo “Nghiên cứu xây dựng tình huống gắn liền với thực tiễn dạy học môn cơ sở văn hóa Việt Nam nhằm giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc cho sinh viên ngành ngôn ngữ Anh”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Đại học Thái Nguyên [1].
Bài báo này các tác 8 giả giới thiệu một số con đường cơ bản giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc cho sinh viên ngành Ngôn ngữ Anh, đặc biệt là thông qua dạy học môn Cơ sở văn hóa Việt Nam. Tác giả nghiên cứu xây dựng một số tình huống gắn với thực tiễn dạy học môn học Cơ sở văn hóa Việt Nam, qua đó giáo dục sinh viên hiểu sâu sắc một số đặc trưng và bản sắc văn hóa của người Việt; yêu mến, trân trọng, giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống dân tộc; tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa của nhân loại, hoàn thiện nhân cách của bản thân. Tác giả Nguyễn Đức Toàn (2018) với bài báo “Tích hợp giáo dục ý thức bảo tồn di sản văn hóa tại địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở các trường THPT thành phố Cần Thơ”, đăng trên tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ [23], bài báo đã đi sâu phân tích vai trò, ý nghĩa của di sản văn hóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT, từ đó đề xuất một số biện pháp nhằm giáo dục ý thức bảo tồn di sản văn hóa trên địa bàn Thành phố Cần Thơ trong dạy học Lịch sử ở trường THPT, góp nâng cao chất lượng dạy học hiện nay. Ngoài ra cần phải kể đến các luận văn cao học chuyên ngành quản lý giáo dục, như Luận văn thạc sĩ của Phạm Đức Long (2009) "Biện pháp quản lý phát triển các hoạt động giữ gìn sắc văn hóa dân tộc ở Trung tâm học tập cộng đồng huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La” [13], Luân văn thạc sỹ của Phạm Lệ Thanh (2014) "Quản lý hoạt động giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú tỉnh Điện Biên”, Trường Đại học Giáo dục- ĐHQGHN [24],.
Trong đó, Luận văn của Phạm Lệ Thanh đã đưa ra lý luận cơ bản về BSVH dân tộc, nội dung quản lý giáo dục BSVH DT gồm quản lý mục tiêu, nội dung, hình thức; kế hoạch; phương pháp; kiểm tra và đánh giá hoạt động giáo dục BSVH DT và biện pháp quản lý giáo dục BSVHDT cho học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú tỉnh Điện Biên. Luận văn thạc sỹ của Măng Thắng Lợi (2015) "Biện pháp quản lý giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc cho học sinh các trường THCS dân tộc nội trú tỉnh Gia Lai”, Đại học Đà Nẵng [14]. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra Gia Lai là một tỉnh có nhiều dân tộc thiểu số, trong đó có cả dân tộc thiểu số ở các tỉnh 9 phía Bắc vào định cư sinh sống. Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc cho học sinh các trường THCS DTNT tỉnh Gia Lai, luận văn đề xuất các biện pháp quản lý công tác giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện trong các Trường THCS DTNT tỉnh Gia La,.
Song song với quá trình giáo dục về văn hóa, công tác nghiên cứu về giáo dục BSVHDT cũng được quan tâm. Có nhiều văn bản, nghị quyết, nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước đã đề cập đến vấn đề giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên ở những mức độ khác nhau.