Luận văn bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của tộc người mnông ở tỉnh đăk nông nghiên cứu trường hợp ở xã đăk nia thị xã gia nghĩa

Tài liệu nghiên cứu Luận văn bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của tộc người mnông ở tỉnh đăk nông nghiên cứu, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Văn Hóa Dân Tộc
• Đề tài: Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị Truyền Thống Tộc Người M'Nông Tại Đăk Nông: Nghiên Cứu Điển Hình Xã Đăk Nia, Thị Xã Gia Nghĩa
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Đăk Nông

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các khái niệm thao tác
• 1.2. Lý thuyết tiếp cận nghiên cứu
• 1.3. Quan điểm và nguyên tắc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống
• 1.4. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 1.4.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Điều kiện kinh tế, văn hóa - xã hội
• 2. THỰC TRẠNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA TỘC NGƯỜI M’NÔNG Ở XÃ ĐĂK NIA, THỊ XÃ GIA NGHĨA TỈNH ĐĂK NÔNG
• 2.1. Đặc trưng văn hóa truyền thống của tộc người M’Nông ở xã Đăk Nia
• 2.2. Đánh giá thực trạng việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của tộc người M’Nông ở xã Đăk Nia trong thời gian qua
• 2.3. Tác động của các văn bản quản lý nhà nước đối với việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của tộc người M’Nông ở xã Đăk Nia
• 2.4. Nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người M’Nông ở xã Đăk Nia hiện nay
• 2.5. Giá trị văn hóa truyền thống của tộc người M’Nông ở xã Đăk Nia và ảnh hưởng của nó trong đời sống cộng đồng xã hội
• 2.6. Nhận xét chung
• 3. GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HIỆU QUẢ QUẢN LÝ, BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA TỘC NGƯỜI M’NÔNG Ở XÃ ĐĂK NIA, THỊ XÃ GIA NGHĨA, TỈNH ĐĂK NÔNG
• 3.1. Các quan điểm định hướng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tộc người
• 3.2. Dự báo xu hướng biến đổi các văn hoá truyền thống của người M’Nông ở xã Đăk Nia hiện nay
• 3.2.1. Dự báo xu hướng biến đổi văn hóa vật chất
• 3.2.2. Dự báo xu hướng biến đổi văn hóa tinh thần
• 3.3. Giải pháp và khuyến nghị
• 3.4. Cơ sở khoa học đề xuất các giải pháp và khuyến nghị
• 3.5. Các nhóm giải pháp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bảo tồn văn hóa và phát huy truyền thống tộc người Mnông tại Đăk Nông

Nghiên cứu tập trung vào việc bảo tồn văn hóa và phát huy truyền thống của tộc người Mnông tại tỉnh Đăk Nông, đặc biệt là tại xã Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa. Đây là một trong những cộng đồng bản địa có giá trị văn hóa đặc sắc, bao gồm cả văn hóa vật chất và tinh thần. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và hội nhập quốc tế đang đặt ra nhiều thách thức trong việc duy trì các giá trị truyền thống này. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản văn hóa Mnông, đồng thời đề xuất các giải pháp để phát huy giá trị văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

1.1. Giá trị văn hóa truyền thống của tộc người Mnông

Tộc người Mnông tại Đăk Nông sở hữu nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, bao gồm kiến trúc nhà dài, trang phục truyền thống, và các nghi lễ tín ngưỡng. Những giá trị này không chỉ phản ánh đời sống vật chất mà còn thể hiện tinh thần cộng đồng và bản sắc dân tộc. Tuy nhiên, sự xâm nhập của văn hóa ngoại lai và quá trình đô thị hóa đang làm mai một các giá trị này. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống là cần thiết để duy trì bản sắc của tộc người Mnông.

1.2. Thực trạng bảo tồn và phát huy văn hóa Mnông

Thực trạng bảo tồn và phát huy văn hóa Mnông tại xã Đăk Nia cho thấy nhiều hạn chế. Mặc dù có các chính sách quản lý nhà nước, việc thực hiện vẫn chưa hiệu quả. Các giá trị văn hóa truyền thống đang dần bị lãng quên do thiếu sự quan tâm và đầu tư. Nghiên cứu đề xuất cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương và cộng đồng để tăng cường hiệu quả bảo tồn.

II. Nghiên cứu điển hình tại xã Đăk Nia thị xã Gia Nghĩa

Nghiên cứu điển hình tại xã Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông tập trung vào việc phân tích thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của tộc người Mnông. Đây là địa bàn có tỷ lệ người Mnông tập trung đông nhất trong thị xã Gia Nghĩa, đồng thời cũng là nơi chịu nhiều tác động từ quá trình đô thị hóa. Nghiên cứu đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến việc bảo tồn văn hóa, bao gồm chính sách quản lý, nhu cầu hưởng thụ văn hóa của cộng đồng, và sự biến đổi văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

2.1. Đặc trưng văn hóa Mnông tại Đăk Nia

Xã Đăk Nia là nơi lưu giữ nhiều đặc trưng văn hóa của tộc người Mnông, bao gồm các nghi lễ, lễ hội, và phong tục tập quán. Những đặc trưng này không chỉ phản ánh đời sống tinh thần mà còn là cơ sở để xây dựng bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, sự biến đổi xã hội đang làm thay đổi các giá trị này. Nghiên cứu nhấn mạnh cần có các biện pháp bảo tồn để duy trì các đặc trưng văn hóa này.

2.2. Tác động của chính sách quản lý nhà nước

Các chính sách quản lý nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mnông. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc thực hiện các chính sách này còn nhiều hạn chế. Nghiên cứu đề xuất cần có sự điều chỉnh và cải thiện các chính sách để đảm bảo hiệu quả trong việc bảo tồn văn hóa truyền thống.

III. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mnông

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của tộc người Mnông tại Đăk Nông. Các giải pháp này bao gồm việc nâng cao nhận thức cộng đồng, tăng cường sự tham gia của người dân, và cải thiện các chính sách quản lý nhà nước. Nghiên cứu cũng dự báo xu hướng biến đổi văn hóa trong tương lai và đề xuất các biện pháp ứng phó phù hợp.

3.1. Nâng cao nhận thức cộng đồng

Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị văn hóa truyền thống là yếu tố then chốt trong quá trình bảo tồn. Nghiên cứu đề xuất cần có các chương trình giáo dục và tuyên truyền để người dân hiểu rõ tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa. Đồng thời, cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo tồn.

3.2. Cải thiện chính sách quản lý

Các chính sách quản lý nhà nước cần được cải thiện để đảm bảo hiệu quả trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Nghiên cứu đề xuất cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật để thúc đẩy các hoạt động bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Đắk Nông, nằm trong vùng Tây Nguyên, là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số với nền văn hóa đa dạng và phong phú. Trong đó, tộc người M’Nông chiếm số đông với khoảng 39.964 người, đứng thứ hai về dân số sau người Kinh theo tổng điều tra dân số năm 2009. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập kinh tế đã tạo ra nhiều biến đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế - xã hội, kéo theo sự thay đổi và mai một các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc bản địa, đặc biệt là tộc người M’Nông tại xã Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của tộc người M’Nông tại địa bàn này trong giai đoạn từ năm 2004 đến 2016, đồng thời dự báo xu hướng biến đổi văn hóa trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện đại. Nghiên cứu tập trung phân tích các yếu tố văn hóa vật chất và tinh thần, đánh giá tác động của chính sách quản lý nhà nước và đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng, hỗ trợ các nhà quản lý văn hóa hoạch định chính sách phát triển văn hóa dân tộc thiểu số tại Đắk Nông và khu vực Tây Nguyên, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa trong bối cảnh phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai lý thuyết chính để phân tích:

• Lý thuyết sinh thái văn hóa của Julian Steward, nhấn mạnh mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên, qua đó hình thành các dạng thức văn hóa đặc trưng phù hợp với điều kiện sinh thái vùng Tây Nguyên. Lý thuyết này giúp giải thích sự thích nghi và sáng tạo văn hóa của tộc người M’Nông trong điều kiện địa hình, khí hậu và tài nguyên thiên nhiên đặc thù của xã Đăk Nia.

• Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa, mô tả quá trình tiếp xúc, trao đổi và biến đổi văn hóa giữa các dân tộc khác nhau. Lý thuyết này giúp phân tích hiện tượng vay mượn, dung hợp và biến đổi các giá trị văn hóa truyền thống của người M’Nông dưới tác động của các nền văn hóa khác trong bối cảnh hội nhập và đô thị hóa.

Các khái niệm trọng tâm bao gồm: văn hóa truyền thống, giá trị văn hóa, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, quản lý nhà nước về văn hóa, sinh kế bền vững, luật tục và tổ chức cộng đồng bon làng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp quan sát thực địa và phỏng vấn sâu. Mẫu nghiên cứu được chọn theo phương pháp thuận tiện, tập trung vào người dân tộc M’Nông sinh sống tại 13 thôn, bon xã Đăk Nia, với tiêu chí là người có hiểu biết về văn hóa truyền thống và chính sách quản lý văn hóa địa phương.

Nguồn dữ liệu bao gồm: tài liệu thứ cấp từ các công trình nghiên cứu, văn bản pháp luật, báo cáo thống kê dân số và kinh tế xã hội; dữ liệu sơ cấp thu thập qua phỏng vấn sâu với các già làng, cán bộ quản lý văn hóa, nghệ nhân và người dân địa phương.

Phân tích dữ liệu dựa trên phương pháp tổng hợp, so sánh và thống kê mô tả nhằm làm rõ thực trạng, đánh giá tác động và dự báo xu hướng biến đổi văn hóa. Thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 2004 đến 2016, giai đoạn tỉnh Đắk Nông được tái lập và thị xã Gia Nghĩa phát triển đô thị loại 3.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc trưng văn hóa truyền thống của người M’Nông thể hiện rõ qua ba lĩnh vực chính: sinh kế, tổ chức đời sống gia đình và cộng đồng, phong tục tập quán. Ví dụ, kiến trúc nhà dài truyền thống với vật liệu gỗ, tre, nứa chiếm ưu thế trước năm 2010, nay giảm mạnh do thu hẹp tài nguyên rừng; chế độ mẫu hệ vẫn còn dấu ấn trong tổ chức gia đình và thừa kế tài sản; luật tục và hội đồng già làng từng giữ vai trò quản lý cộng đồng nhưng hiện nay giảm sút do sự thay thế của hệ thống chính quyền mới.

2. Biến đổi văn hóa vật chất và tinh thần: Từ năm 2004 đến 2016, có khoảng 70% hộ dân M’Nông tại xã Đăk Nia chuyển đổi phương thức sản xuất từ canh tác nương rẫy sang trồng cây công nghiệp như cà phê, cao su, hồ tiêu; kiến trúc nhà ở truyền thống giảm xuống dưới 20%, thay thế bằng nhà xây hiện đại; trang phục truyền thống ít được sử dụng trong sinh hoạt hàng ngày, chỉ còn xuất hiện trong các dịp lễ hội với tỷ lệ mặc trang phục truyền thống dưới 15%.

3. Tác động của chính sách quản lý nhà nước: Các văn bản pháp luật và chương trình bảo tồn văn hóa đã được phổ biến đến hơn 90% cán bộ và người dân địa phương, góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn văn hóa. Tuy nhiên, việc thực hiện còn mang tính hình thức, thiếu sự tham vấn và đồng thuận của cộng đồng chủ thể văn hóa, dẫn đến các hoạt động bảo tồn không liên tục và thiếu tính bền vững.

4. Suy giảm các nghi lễ truyền thống: Lễ hội đâm trâu, lễ cúng hồn lúa, lễ bỏ mả từng là trung tâm đời sống tinh thần, nay chỉ còn tổ chức cầm chừng với số lượng người tham gia giảm khoảng 60% so với trước năm 2004. Nguyên nhân chính là sự thay đổi sinh kế, môi trường sống và sự du nhập các tôn giáo mới như Thiên Chúa giáo chiếm 95% trong cộng đồng M’Nông tại xã.

Thảo luận kết quả

Sự biến đổi văn hóa của người M’Nông tại xã Đăk Nia phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn và phát huy trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện đại. Việc chuyển đổi sinh kế từ nương rẫy sang cây công nghiệp phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế thị trường, nhưng đồng thời làm giảm sự gắn bó với các giá trị văn hóa truyền thống gắn liền với rừng núi và nông nghiệp truyền thống.

So sánh với các nghiên cứu về các dân tộc thiểu số khác ở Tây Nguyên, hiện tượng suy giảm nghi lễ truyền thống và thay đổi tổ chức cộng đồng là phổ biến, nhưng mức độ biến đổi ở M’Nông tại Đăk Nia diễn ra nhanh hơn do tác động mạnh mẽ của đô thị hóa và chính sách di dân.

Việc bảo tồn văn hóa truyền thống cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền tự chủ của cộng đồng, tránh áp đặt các mô hình bảo tồn mang tính hình thức. Các thiết chế văn hóa hiện đại chưa thực sự tạo ra môi trường sinh hoạt văn hóa truyền thống hiệu quả, dẫn đến sự vắng bóng của các hoạt động văn hóa cộng đồng thường xuyên.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ hộ dân sử dụng nhà dài truyền thống theo năm, biểu đồ phân bố tôn giáo trong cộng đồng M’Nông, bảng thống kê số lượng lễ hội được tổ chức hàng năm và số người tham gia để minh họa xu hướng biến đổi.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và phát triển nguồn nhân lực văn hóa tại chỗ: Tổ chức các lớp tập huấn, truyền dạy kỹ năng diễn tấu cồng chiêng, dệt thổ cẩm, điêu khắc truyền thống cho thanh thiếu niên M’Nông nhằm duy trì và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc. Thời gian thực hiện trong 3 năm, chủ thể thực hiện là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với địa phương.

2. Xây dựng và phát triển thiết chế văn hóa phù hợp với đặc trưng cộng đồng: Thiết kế không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống gắn liền với kiến trúc nhà dài, nhà mồ, tạo môi trường sinh hoạt thường xuyên cho cộng đồng, tránh hình thức sân khấu hóa. Thời gian triển khai 2 năm, do Ủy ban nhân dân xã và các tổ chức văn hóa địa phương chủ trì.

3. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý và bảo tồn văn hóa: Thiết lập cơ chế tham vấn, đồng quản lý văn hóa giữa chính quyền và cộng đồng M’Nông, đảm bảo quyền tự chủ và phát huy vai trò chủ thể văn hóa. Chủ thể thực hiện là các cấp chính quyền địa phương, các tổ chức dân sự trong vòng 1 năm.

4. Phát triển du lịch văn hóa bền vững: Khai thác giá trị văn hóa truyền thống trong phát triển du lịch cộng đồng, tạo nguồn thu nhập bổ sung cho người dân, đồng thời nâng cao nhận thức bảo tồn văn hóa. Thời gian thực hiện 3-5 năm, phối hợp giữa ngành du lịch, văn hóa và địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý văn hóa và chính sách địa phương: Luận văn cung cấp dữ liệu khoa học và phân tích thực trạng giúp hoạch định chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc thiểu số hiệu quả.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc và nhân học: Tài liệu tham khảo quý giá về đặc trưng văn hóa, biến đổi và quản lý văn hóa của tộc người M’Nông trong bối cảnh hiện đại.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân tộc thiểu số: Hỗ trợ xây dựng các chương trình bảo tồn văn hóa dựa trên sự tham gia và quyền làm chủ của cộng đồng.

4. Ngành du lịch và phát triển cộng đồng: Cung cấp cơ sở để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, góp phần phát triển kinh tế bền vững cho vùng Tây Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

1. Văn hóa truyền thống của người M’Nông có những đặc điểm gì nổi bật?
   Người M’Nông có kiến trúc nhà dài truyền thống, chế độ mẫu hệ trong gia đình, hệ thống tín ngưỡng đa thần và các lễ hội gắn liền với nông nghiệp truyền thống như lễ đâm trâu, lễ cúng hồn lúa. Những đặc điểm này phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa con người và môi trường sinh thái Tây Nguyên.

2. Tại sao các giá trị văn hóa truyền thống của người M’Nông đang bị mai một?
   Sự biến đổi sinh kế từ nương rẫy sang cây công nghiệp, đô thị hóa, sự du nhập tôn giáo mới và chính sách phát triển kinh tế đã làm thay đổi môi trường sống và nhận thức của cộng đồng, dẫn đến giảm sút các hoạt động văn hóa truyền thống.

3. Chính sách nhà nước đã tác động như thế nào đến việc bảo tồn văn hóa M’Nông?
   Chính sách đã phổ biến rộng rãi các văn bản pháp luật và tổ chức nhiều hoạt động bảo tồn, tuy nhiên việc thực hiện còn mang tính hình thức, thiếu sự tham gia chủ động của cộng đồng, dẫn đến hiệu quả chưa cao và thiếu bền vững.

4. Làm thế nào để phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện nay?
   Cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực văn hóa tại chỗ, xây dựng thiết chế văn hóa phù hợp, đảm bảo sự tham gia của cộng đồng trong quản lý và phát triển du lịch văn hóa bền vững.

5. Vai trò của luật tục và hội đồng già làng hiện nay ra sao?
   Luật tục và hội đồng già làng từng là công cụ quản lý cộng đồng quan trọng, nay vai trò giảm sút do sự thay thế của hệ thống chính quyền mới và pháp luật nhà nước, tuy nhiên vẫn còn ảnh hưởng trong một số lĩnh vực văn hóa và xã hội.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ đặc trưng văn hóa truyền thống và thực trạng biến đổi của tộc người M’Nông tại xã Đăk Nia trong giai đoạn 2004-2016.
• Phân tích tác động của chính sách quản lý nhà nước và các yếu tố kinh tế - xã hội đến bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
• Đề xuất các giải pháp đồng bộ, chú trọng sự tham gia của cộng đồng và phát triển nguồn nhân lực văn hóa tại chỗ.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý văn hóa và phát triển cộng đồng tại Tây Nguyên.
• Khuyến nghị triển khai các bước tiếp theo trong 3-5 năm tới nhằm bảo tồn bền vững và phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa tộc người M’Nông – nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển bền vững của cộng đồng và vùng đất Tây Nguyên!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và tổng quan về địa bàn nghiên cứu 13 Ở chƣơng này, tác giả đƣa ra các khái niệm công cụ, một số quan điểm tiếp cận nghiên cứu về giá trị văn hóa truyền thống tộc ngƣời M’Nông. Nhìn chung về điều kiện tự nhiên, đặc trƣng về đời sống kinh tế, sinh hoạt văn hoá tinh thần là cơ sở để chúng ta tìm hiểu về giá trị văn hóa truyền truyền thống của tộc ngƣời M’Nông nhằm hiểu rõ hơn về tộc ngƣời này. Chƣơng 2: Thực trạng việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của tộc ngƣời M’Nông ở xã Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông Ở chƣơng 2, tác giả đề cập đến thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của tộc ngƣời M’Nông ở xã Đăk Nia, đồng thời phân tích các yếu tố văn hóa vốn có và sự thay đổi của các yếu tố đó.

Đánh giá việc nhận thức của tộc ngƣời M’Nông về vấn đề này ra sao, việc thực hiện công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tộc ngƣời. Chƣơng 3: Giải pháp tăng cƣờng hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của tộc ngƣời M’Nông ở xã Đăk Nia, thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông. Ở đây, tác giả đƣa ra những quan điểm định hƣớng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tộc ngƣời. Đồng thời, dự báo xu hƣớng thay đổi các giá trị văn hóa truyền thống của tộc ngƣời M’Nông.

Từ đó đƣa ra một số giải pháp, khuyến nghị tăng cƣờng quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống đó. 14 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm thao tác - Văn hóa và văn hóa truyền thống Từ văn hóa có nội hàm ý nghĩa hết sức phong phú và phức tạp. Kể từ khi văn hóa trở thành đối tƣợng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, định nghĩa về văn hóa ngày càng trở nên phong phú đa dạng.

Theo UNESCO (1982): Văn hoá là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hoá bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng [56]. Theo chủ tịch Hồ Chí Minh: Vì lẽ sinh tồn cũng nhƣ mục đích của cuộc sống, loài ngƣời mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phƣơng thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.

Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phƣơng thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó, mà loài ngƣời đã sản sinh ra nhằm thích ứng với nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn [24, tr. Còn theo Phan Ngọc: “Văn hóa là mối quan hệ. Nó là quan hệ giữa thế giới biểu tƣợng và thế giới thực tại. Mối quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một tộc ngƣời, một cá nhân so với một tộc ngƣời khác, một cá nhân khác” [54, tr.

Có thể thấy văn hóa là một lĩnh vực rộng lớn, có sức ảnh hƣởng trong mọi hoạt động của đời sống con ngƣời. Mỗi góc tiếp cận khác nhau sẽ cho cách nhìn nhận và đƣa ra khái niệm khác nhau. Nhƣng chúng ta có thể hiểu: “Văn hóa là sự 15 tổng hòa của các giá trị vật chất và tinh thần đƣợc con ngƣời sáng tạo và tích lũy qua quá trình lao động và sản xuất, gắn liền với tiến trình lịch sử loài ngƣời”. Văn hóa truyền thống là các giá trị do lịch sử để lại đƣợc thế hệ sau tiếp nối, khai thác và phát huy trong thời đại của họ để tạo nên dòng chảy liên tục của lịch sử văn hóa các dân tộc.

Khi đã đƣợc hình thành, truyền thống mang tính bền vững và có chức năng định hƣớng, đánh giá, điều chỉnh hành vi của cá nhân và cộng đồng. Tuy nhiên, văn hóa không phải là sự bất biến, cố định hoặc khép kín mà nó luôn vận động mang tính lịch sử cụ thể. Trong quá trình này nó luôn đào thải những yếu tố bảo thủ, lạc hậu và tạo lập những yếu tố mới để thích nghi với đòi hỏi của thời đại. Truyền thống cũng không phải chỉ bao hàm các giá trị do dân tộc sáng tạo nên, mà còn bao hàm cả các giá trị từ bên ngoài đƣợc tiếp nhận một cách sáng tạo và đồng hóa nó, biến nó thành nguồn lực nội sinh của dân tộc.

- Giá trị và giá trị văn hóa Nhƣ chúng ta đều biết, khái niệm giá trị (Value) là khái niệm không đại diện một lĩnh vực riêng mà nó đại diện cho nhiều bộ lĩnh vực khác nhau nhƣ: toán học, xã hội học, triết học, nghệ thuật, văn hóa học… nó mang nhiều hàm nghĩa khác nhau nên giá trị có thể hiểu theo những nghĩa nhƣ sau: Giá trị là những niềm tin bền vững và lâu dài về những điều đƣợc coi là quan trọng trong các tình huống khác nhau, niềm tin này định hƣớng các quyết định và hành động của chúng ta [46, tr. Có thể hiểu, giá trị thể hiện sự nhận thức khác nhau về những điều tốt hay xấu, đúng hay sai ở một xã hội nhất định. Bản thân giá trị không chỉ đại diện cho những điều ta muốn mà còn là những điều ta phải làm để đáp ứng ở một xã hội mong muốn. Cho nên nó sẽ ảnh hƣởng đến việc lựa chọn mục tiêu cụ thể và sử dụng các phƣơng tiện phù hợp để đạt đƣợc mục tiêu đó.

Ví dụ: ở Việt Nam, những giá trị của đất nƣớc đƣợc đề cao là dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Các mục tiêu đƣợc sắp xếp theo những giá trị theo thứ tự ƣu tiên. Sự sắp xếp này tạo ra hệ thống giá trị. Ví dụ hệ thống giá trị của chúng ta là: sự dân chủ, đƣợc tôn trọng, trung thực, đƣợc đối xử công bằng, hài lòng.

Tất cả đều hƣớng con ngƣời đến một xã hội văn minh. 16 Nhƣ nói ở trên, giá trị là một khái niệm rộng cho nên khó có một khái niệm nào diễn tả trọn vẹn nội hàm của thuật ngữ giá trị. Trong Từ điển tiếng Việt của Ban biên soạn chuyên Từ điển New Eva xuất bản năm 2005 cho rằng “1- Giá ƣớc lƣợng của một đồ vật hay của một món hàng, tùy theo lợi ích hay khan hiếm: vàng có giá trị hơn bạc; 2- Phẩm cách của con ngƣời. Tƣ cách tốt hay xấu của con ngƣời.

Các giá trị tinh thần hay các giá trị đạo đức còn cần thiết cho con ngƣời hơn là cuộc sống vật chất” [2, tr. Theo tác giả Nguyễn Nhƣ Ý trong cuốn Đại từ điển tiếng Việt, xuất bản năm 1999 thì giá trị là “1- Cái đƣợc xác định có ích, có hiệu quả trong cuộc sống vật chất và tinh thần: quyển sách này rất có giá trị; 2- Xác định hiệu lực của một việc làm: giấy giới thiệu này có giá trị trong 3 ngày” [59, tr. Giá trị văn hoá (Cultural Value): Trong mỗi xã hội nhất định, trải qua quá trình lịch sử thì con ngƣời luôn sáng tạo, hình thành các hệ giá trị. Nó đƣợc sản sinh từ các mối quan hệ con ngƣời với tự nhiên, với xã hội.

Một khi hệ giá trị văn hoá hình thành thì nó có vai trò định hƣớng cho các mục tiêu, phƣơng thức và hành động của con ngƣời trong xã hội ấy. Có thể nói khi bản chất của giá trị hay nói tới vai trò định hƣớng, chi phối, điều tiết của hệ giá trị thì về thực chất chúng ta đang nói tới mối quan hệ đa chiều của con ngƣời. Giá trị văn hoá của mỗi cộng đồng (tộc ngƣời, quốc gia.) bao giờ cũng tạo nên một hệ thống, tồn tại trong sự liên hệ, tác động hữu cơ với nhau. Chúng ta nói hệ giá trị (Value System) hay bảng giá trị văn hoá của mỗi cộng đồng thì thƣờng hàm hai ý nghĩa : 1) Các giá trị riêng lẻ liên kết nhau tạo nên một hệ thống các giá trị, 2) Có sự sắp đặt trƣớc sau, độ nhấn về tầm quan trọng của từng nhân tố giá trị trong một bảng giá trị.

Thí dụ, với ngƣời Việt Nam thì chủ nghĩa yêu nƣớc là nhân tố hàng đầu trong bảng (hệ) giá trị dân tộc, nhƣng với ngƣời Nhật Bản hay một số dân tộc khác thì có thể chủ nghĩa yêu nƣớc lại đƣợc xếp ở các vị trí khác.Thƣờng thì nhiều dân tộc đều có điểm chung những giá trị nhƣ yêu nƣớc, cần cù, tính cộng đồng., tuy nhiên, trong từng hệ giá trị của mỗi dân tộc thì việc xếp đặt thứ tự ƣu tiên, độ nhấn của từng yếu tố giá trị ấy trong bảng giá trị thì có thể khác nhau. Đối với mỗi dân tộc trong những hoàn cảnh lịch sử và xã hội cụ thể đều tồn tại hệ giá trị tổng quát và những hệ giá trị bộ phận. Hệ giá trị tổng quát bao gồm 17 những giá trị chung nhất, mang tính phổ quát, có vai trò định hƣớng đối với tƣ duy và hành động của cả cộng đồng. Thí dụ, GS.

Trần Văn Giàu đã nêu 7 giá trị mang tính tổng quát nhất của dân tộc Việt Nam, đó là : yêu nƣớc, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thƣơng ngƣời, vì nghĩa. Nghị quyết TW 5 nêu những đức tính nổi bật của bản sắc Việt Nam, cũng có thể hiểu đó là các giá trị của con ngƣời Việt Nam: “Lòng yêu nƣớc nồng nàn, ý chí tự cƣờng dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - tổ quốc, lòng khoan dung, trọng nghĩa tình đạo lý, tính cần cù sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống”. Những thập niên vừa qua ngƣời ta còn nêu hệ giá trị chung của Châu Á: Hiếu học, cộng đồng, cần cù, huyết thống. Bên cạnh những giá trị tổng quát nhƣ vậy, trong từng lĩnh vực của đời sống, hoạt động của con ngƣời thì ngƣời ta lại đúc kết nên các giá trị, có vai trò định hƣớng trong từng lĩnh vực riêng lẻ ấy.