phần Mở đầu, phần Kết luận và Thư mục tham khảo, phần Nội dung luận văn gồm có các chương sau: Chƣơng 1: Huyền thoại hóa và một số phƣơng thức biểu hiện của văn xuôi Việt Nam đƣơng đại. Chƣơng 2: Phƣơng thức huyền thoại hóa từ bình diện hình tƣợng thẩm mĩ. Chƣơng 3: Một số phƣơng thức, khuynh hƣớng tái tạo huyền thoại: huyền thoại cổ điển, tân huyền thoại. 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1: HUYỀN THOẠI HÓA VÀ MỘT SỐ PHƢƠNG THỨC BIỂU HIỆN CỦA VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 1.
Huyền thoại và phê bình huyền thoại 1. Huyền thoại Thuật ngữ huyền thoại (Myth), phương thức huyền thoại hóa (Mystification) không xa lạ với giới khoa học ngữ văn. Trong cuộc sống, chúng ta nghe thấy/hoặc dùng từ “huyền thoại” rất nhiều nhưng trong cách dùng đã có nhiều sai khác hoặc mới lạ so với nghĩa từ nguyên của huyền thoại1. Huyền thoại - một thuật ngữ có nội hàm khái niệm rộng mở và không ngừng được bồi đắp, sản sinh nghĩa đang ngày càng trở nên phức tạp không chỉ ở những hướng nghiên cứu về nó mà ngay từ bản thân mỗi cách hiểu khác nhau về huyền thoại biến thiên theo từng giai đoạn.
Đúng như những gì Gilbert Durand và Simone chỉ ra trong hội thảo Huyền thoại và cái huyền thoại: Hiện nay có sự lạm phát trong sử dụng thuật ngữ huyền thoại, và sự nhập nhằng của thuật ngữ cái huyền thoại” [79; tr. Tác giả Richard Chase, trong bài luận “Ghi chú về nghiên cứu huyền thoại” (Notes on the Study of Myth) đã nhấn mạnh tình trạng huyền thoại bị “khuếch tán và mơ hồ trong văn hóa của chúng ta” thay ví “trong văn hóa nguyên thủy, huyền thoại là một phạm vi hoạt động có thể được định nghĩa một cách tương đối rõ ràng” [82]. Huyền thoại đã trở thành đối tượng nghiên cứu của rất nhiều học giả, là đối tượng của nghệ thuật, chất liệu sáng tác của nghệ sĩ các thời đại. Không chỉ có thế, ở mỗi hướng tiếp cận, lại có những cách hiểu khác nhau về huyền thoại.
Nỗ lực nắm bắt, khái quát thuật ngữ này cũng khó khăn, phức tạp như chình những cách hiểu về nó. Bởi vậy, trong bài viết “Những diễn ngôn về huyền thoại”, tác giả Johan Degenaar đã phân tích ba diễn ngôn cơ bản về huyền thoại: tiền hiện đại (premodern), hiện đại (modern) và hậu hiện đại (posmodern) [83]. Để thấy được sự phức tạp trong quá 1 Trong cách nói thông thường, chúng ta thường dùng “huyền thoại” để chỉ sự đánh giá một nhân vật, hiện tượng hay sự kiện mà nó không có thật hoặc đạt đến mức kinh ngạc, thán phục. Ví dụ như: Huyền thoại Phạm Văn Đồng, Huyền thoại Điện Biên Phủ, Cú sút huyền thoại… 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trình diễn giải, ứng dụng huyền thoại, chúng tôi đưa ra một vài những định nghĩa về huyền thoại như sau: Từ điển Encyclopædia Britannica2 có định nghĩa: Huyền thoại là: một câu chuyện mang tính biểu tượng, thường không rõ nguồn gốc và ít nhất là một phần nào đó truyền thống, nó có vẻ kể lại những sự kiện có thật và đặc biệt liên kết với niềm tin tôn giáo.
Nó được phân biệt từ những hành vi mang tính biểu tượng (thờ cúng, nghi lễ) và những địa điểm hoặc vật thể mang tính biểu tượng (đền miếu, tượng thánh). Huyền thoại miêu tả cụ thể về những vị thần hoặc những siêu anh hùng có liên quan đến những sự kiện hoặc tình huống phi thường trong một thời gian không xác định nhưng lại được ngầm hiểu như đang tồn tại tách rời kinh nghiệm con người bính thường. Thuật ngữ huyền thoại học chứng tỏ cả nghiên cứu về huyền thoại và những huyền thoại thuộc về một truyền thống tôn giáo riêng biệt” [84]. Nhóm tác giả công trình Từ điển thuật ngữ văn học đồng nhất giữa hai khái niệm “huyền thoại” và “thần thoại”, “huyền thoại học” và “thần thoại học”.
Thần thoại là thể loại truyện ra đời và phát triển sớm nhất trong lịch sử truyện kể dân gian các dân tộc. Đó là toàn bộ những truyện hoang đường, tưởng tượng về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kí, siêu nhiên do con người thời nguyên thủy sáng tạo ra để phản ánh và lí giải các hiện tượng trong thế giới tự nhiên và xã hội theo quan điểm vạn vật có linh hồn (hay thế giới quan thần linh) của họ” [26; tr. Đứng từ quan điểm khác so với các tác giả của công trình Từ điển thuật ngữ văn học, tác giả A. Radugin trong công trình Từ điển bách khoa văn hóa học lại đưa ra một cách hiểu khác về huyền thoại: Huyền thoại - biện pháp tồn tại và nhận thức thế giới của con người, dựa trên sự kết nối con người với thế giới, khi con người chưa phân biệt được ý nghĩa tâm linh của 2 Từ điển Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite định nghĩa: “a symbolic narrative, usually of unknown origin and at least partly traditional, that ostensibly relates actual events and that is especially associated with religious belief.
It is distinguished from symbolic behaviour (cult, ritual) and symbolic places or objects (temples, icons). Myths are specific accounts of gods or superhuman beings involved in extraordinary events or circumstances in a time that is unspecified but which is understood as existing apart from ordinary human experience. The term mythology denotes both the study of myth and the body of myths belonging to a particular religious tradition.” 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đồ vật với tính chất khách quan của chúng, và coi các hiện tượng thiên nhiên là những thứ có hồn” [58; tr. Huyền thoại là hính thái văn hóa đầu tiên trong lịch sử, bổ sung cho sự chưa có khả năng chế ngự vật chất bằng thực hành, bằng cách dùng óc tưởng tượng quan hệ với vật chất” [58; tr.
Xét từ lí thuyết kí hiệu học, Roland Barthes lại cho rằng: thần thoại là hệ thống kí hiệu thứ hai (second order semiological system) hay siêu ngôn ngữ (metalanguage). Nó là ngôn ngữ thứ hai mà nói về ngôn ngữ ở cấp độ thứ nhất. Kí hiệu học của hệ thống thứ nhất (cái biểu đạt và cái được biểu đạt) mà sinh ra ý nghĩa ngoại biểu, trở thành cái biểu đạt cho trật tự thứ hai của ý nghĩa nội hàm” [10; tr.118] Sự phong phú về định nghĩa huyền thoại cho thấy với mỗi hướng tiếp cận sẽ có những cách hiểu, quan niệm khác về huyền thoại. Chúng tôi đưa ra một số vấn đề xung quanh thuật ngữ huyền thoại ngõ hầu xác định hướng giải quyết một số vấn đề đặt ra trong luận văn như sau: Thứ nhất, “huyền thoại” (tiếng Anh: Myth; tiếng Pháp: Mythe) có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là “Mythos” (μῦθος)3.
Xét về mặt từ nguyên học (Etymology) Mythos (μῦθος) trên www.org4 được hiểu là “lời, lời nói, câu chuyện, là truyền thuyết, truyền thoại”. Thêm nữa, từ điển Wiktionary cho biết, huyền thoại (myth) đồng nghĩa với thuật ngữ “fabula”5 (truyện ngụ ngôn, chuyện hoang đường, bịa đặt, không có thật…), đây cũng chình là sự trùng lặp cơ bản trong cách hiểu về huyền thoại ở hầu hết các nhà nghiên cứu. Tác giả Phùng Văn Tửu trong bài viết “Phương thức huyền thoại trong sáng tác văn học” cho rằng, “mythos là lời nói (thoại) mơ hồ tối nghĩa (huyền), cần phải giải mã mới tím ra được ẩn ý” [79; tr. Quan điểm này có lẽ được hình thành dựa trên chính ý kiến của nhà sử học Hy Lạp thời cổ là Hérodote đã phân biệt giữa “mythos” và “logos”6.
“Mythos” kể 3 Căn cứ này chúng tôi tham khảo trên trang: https://en.org/wiki/mythos 4 https://en.org/wiki/%CE%BC%E1%BF%A6%CE%B8%CE%BF%CF%82#Ancient_Greek 5 “Fabula” vốn là tiếng Latin, tiếng Anh có nghĩa là “Fable” mượn từ tiếng Pháp cổ. 6 Về thuật ngữ Logos có thể tham chiếu một cách định nghĩa tương tự trong Từ điển bách khoa văn hóa học: (Chủ biên G. Radugin; người dịch: Vũ Đính Phòng), “Thuật ngữ của triết học Cổ Hy Lạp, trong đó lồng ghép hai nghĩa, một là “ngôn ngữ” với tính chất hình thức bên ngoài của sự vật, hiện tượng, quá trình, 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những câu chuyện hoang đường không có thật và nó cũng không nỗ lực trong việc chứng minh câu chuyện đó là thật, chỉ đơn giản là không thực tế, vì vậy thường được cho là dối trá, sai lầm, lầm lạc đối lập với “logos” - bởi câu chuyện đó có thể chứng minh được. Cụ thể hơn, theo cách hiểu của chúng tôi, “mythos” là hính thái tư duy tiền logic, thế giới “tinh thần”, “khoa học” của người nguyên thủy và “logos” là hính thái đối lập với “mythos”, nghĩa là có sự xuất hiện của nhà nước, giai cấp, của khoa học theo nghĩa hiện đại.
Như vậy, nghĩa ban đầu của huyền thoại là các truyện kể thiêng liêng có những yếu tố siêu nhiên, hoang đường giải thích sự hình thành và tồn tại của thế giới, con người, sự ra đời của những vị thần. bằng các hình thức ẩn dụ, cổ mẫu, biểu tượng đầy sức gợi. Huyền thoại mang tính phổ quát, tình vĩnh cửu. Chính từ những đặc điểm này, mà huyền thoại thường bị nhầm lẫn/rất khó phân biệt với cái: hoang đường; kì ảo; kì dị;.
Những yếu tố vừa nêu trên có một sự gần gũi rất lớn với huyền thoại. Hay nói chình xác hơn, ở một/hệ huyền thoại thường bao gồm những yếu tố đó. Dĩ nhiên, đây là cách hiểu xa xưa về huyền thoại cổ. Những huyền thoại hiện đại không chỉ dừng lại ở việc phản ánh về tự nhiên, thần thánh… mà còn là những ẩn dụ về thân phận con người.
Vậy đâu là điểm khu biệt giữa hai kiểu sáng tác: huyền thoại, sử dụng yếu tố huyền thoại với sáng tác có các yếu tố nêu trên? Tác phẩm phải có liên hệ sâu sắc từ sự gợi nhắc, ám chỉ đến việc tái tạo, hoán cải các yếu tố, thành phần, hoặc cả huyền thoại trong kho tàng các huyền thoại cổ. Đó là khi nhà văn kiến tạo nên những huyền thoại văn chương, những huyền thoại hiện đại dựa trên những huyền thoại gốc (monomyth) - huyền thoại nguyên mẫu, gắn liền với những vấn đề đương đại. Trong quan điểm của một số nhà nghiên cứu, huyền thoại và thần thoại là hai thuật ngữ tương đồng: Lại Nguyên Ân [5]; nhóm tác giả công trình Từ điển thuật ngữ văn học: Lê Bá Hán, Trần Đính Sử, Nguyễn Khắc Phi [26]… Mặt khác, sự phân biệt giữa hai khái niệm này đã được phân tích trong một số công trính như: hai là “ý nghĩa” của nó. Khái niệm “logos” phản ánh hoạt động của tư duy, phân tìch của trí óc nhằm đưa thế giới vào trật tự, hài hòa.
Theo nghĩa này, tình lô gich đối lập với tính huyền thoại và đồng nghĩa với tính lí trì” (Tài liệu lưu hành nội bộ, Viện Nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật, tr. 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.