Luận văn thạc sĩ phương pháp luận triết học lịch sử của karl popper trong tác phẩm sự nghèo nàn của thuyết sử luận

Luận văn thạc sĩ phân tích phương pháp luận triết học lịch sử của karl popper trong tác phẩm sự nghèo nàn của thuyết sử luận, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Vũ Thị Ngọc Bích
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Vũ Hảo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Phương Pháp Luận Triết Học Lịch Sử Của Karl Popper Trong Tác Phẩm “Sự Nghèo Nàn Của Thuyết Sử Luận”
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƢƠNG 1: BỐI CẢNH VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH PHƢƠNG PHÁP LUẬN TRIẾT HỌC LỊCH SỬ CỦA KARL POPPER
• 1.1. Những điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội
• 1.1.1. Tác động kinh tế đến sự hình thành tư tưởng phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 1.1.2. Những tác động chính trị và xã hội đến sự hình thành tư tưởng phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 1.2. Những tiền đề lý luận cho sự ra đời tƣ tƣởng phƣơng pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper.Những tiền đề khoa học và công nghệ thế kỷ XX
• 1.3. Các trào lưu triết học duy khoa học
• 1.4. Quan niệm về triết học lịch sử
• 1.5. Cuộc đời và tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” của Karl Popper
• 1.5.1. Những nét chính về cuộc đời Karl Popper
• 1.5.2. Tác phẩm Sự nghèo nàn của thuyết sử luận
• 1.6. TIỂU KẾT CHƢƠNG 1
• 2. CHƢƠNG 2: NỘI DUNG PHƢƠNG PHÁP LUẬN TRIẾT HỌC LỊCH SỬ CỦA KARL POPPER TRONG TÁC PHẨM “SỰ NGHÈO NÀN CỦA THUYẾT SỬ LUẬN”
• 2.1. Sự phê phán của Karl Popper đối với “Thuyết sử luận” và quan điểm “bất định luận lịch sử”
• 2.1.1. Sự phê phán của Karl Popper đối với “thuyết sử luận”
• 2.1.2. Quan điểm của Karl Popper về “bất định luận lịch sử”
• 2.2. Sự phê phán của Karl Popper về quan điểm “chủ toàn” và quan điểm của ông về phƣơng pháp“phân mảnh”
• 2.2.1. Phê phán quan điểm chủ toàn
• 2.2.2. Phương pháp phân mảnh
• 2.3. Quan điểm của Karl Popper về phƣơng pháp thực nghiệm
• 2.3.1. Sự ngộ nhận của các nhà sử luận về phương pháp thực nghiệm của vật lý học
• 2.3.2. Sự đối lập của phương pháp thực nghiệm chủ toàn và thực nghiệm phân mảnh
• 2.4. Quan điểm của Karl Popper về phƣơng pháp diễn dịch – giả thuyết
• 2.4.1. Phê phán phương pháp quy nạp cổ điển
• 2.4.2. Nội dung phương pháp diễn dịch - giả thuyết
• 2.5. Những giá trị và hạn chế của phƣơng pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 2.5.1. Những giá trị của phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 2.5.2. Những hạn chế của phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper
• 2.6. TIỂU KẾT CHƢƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper

Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper trong tác phẩm "Sự nghèo nàn của thuyết sử luận" đã tạo ra những ảnh hưởng sâu sắc đến cách nhìn nhận về lịch sử và triết học. Popper phê phán các quan điểm duy vật lịch sử, cho rằng chúng dẫn đến những kết luận sai lầm và không thể kiểm chứng. Ông nhấn mạnh rằng lịch sử không tuân theo những quy luật tất yếu mà là một quá trình phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau. Tác phẩm này không chỉ là một sự phê phán mà còn là một lời kêu gọi cho một cách tiếp cận mới trong nghiên cứu lịch sử.

1.1. Những tiền đề hình thành tư tưởng của Karl Popper

Tư tưởng của Karl Popper được hình thành trong bối cảnh lịch sử đầy biến động của thế kỷ XX. Những khủng hoảng kinh tế, chính trị và xã hội đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các tư tưởng triết học mới. Popper đã tiếp thu và phản biện lại các quan điểm trước đó, từ đó hình thành nên phương pháp luận triết học lịch sử độc đáo của mình.

1.2. Tác phẩm Sự nghèo nàn của thuyết sử luận

Tác phẩm "Sự nghèo nàn của thuyết sử luận" không chỉ là một sự phê phán đối với thuyết sử luận mà còn là một sự khẳng định về giá trị của phương pháp thực nghiệm trong nghiên cứu lịch sử. Popper cho rằng thuyết sử luận đã dẫn đến những kết luận sai lầm và không thể kiểm chứng, từ đó ông đề xuất một phương pháp tiếp cận mới, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm chứng và phản biện.

II. Vấn đề và thách thức trong phương pháp luận triết học lịch sử

Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper đối mặt với nhiều thách thức trong việc áp dụng vào thực tiễn. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự khó khăn trong việc kiểm chứng các giả thuyết lịch sử. Popper cho rằng, để có thể đánh giá một giả thuyết lịch sử, cần phải có những tiêu chí rõ ràng và khả thi. Tuy nhiên, trong thực tế, việc này thường gặp nhiều khó khăn do tính phức tạp của các sự kiện lịch sử.

2.1. Những hạn chế trong việc kiểm chứng giả thuyết lịch sử

Việc kiểm chứng các giả thuyết lịch sử theo phương pháp của Karl Popper thường gặp khó khăn do thiếu dữ liệu và thông tin. Nhiều sự kiện lịch sử không thể được tái hiện hoặc kiểm chứng một cách chính xác, dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng phương pháp này vào thực tiễn.

2.2. Sự phê phán từ các nhà triết học khác

Nhiều nhà triết học đã chỉ trích phương pháp luận của Karl Popper, cho rằng nó quá cứng nhắc và không phù hợp với tính chất phức tạp của lịch sử. Họ cho rằng lịch sử không thể chỉ được hiểu qua các giả thuyết có thể kiểm chứng mà cần phải xem xét đến các yếu tố văn hóa, xã hội và tâm lý.

III. Phương pháp và giải pháp chính trong nghiên cứu lịch sử

Để giải quyết những thách thức trong phương pháp luận triết học lịch sử, Karl Popper đã đề xuất một số phương pháp và giải pháp chính. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng phương pháp thực nghiệm và phương pháp diễn dịch - giả thuyết trong nghiên cứu lịch sử. Những phương pháp này không chỉ giúp kiểm chứng các giả thuyết mà còn mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu.

3.1. Phương pháp thực nghiệm trong nghiên cứu lịch sử

Phương pháp thực nghiệm được Karl Popper coi là một công cụ quan trọng trong việc kiểm chứng các giả thuyết lịch sử. Ông cho rằng, việc áp dụng phương pháp này sẽ giúp các nhà nghiên cứu có được những kết luận chính xác hơn về các sự kiện lịch sử.

3.2. Phương pháp diễn dịch giả thuyết

Phương pháp diễn dịch - giả thuyết là một trong những phương pháp quan trọng mà Karl Popper đề xuất. Ông cho rằng, việc xây dựng các giả thuyết từ những quan sát cụ thể sẽ giúp các nhà nghiên cứu có được cái nhìn tổng quát hơn về các hiện tượng lịch sử.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper đã có những ứng dụng thực tiễn đáng kể trong nghiên cứu lịch sử. Nhiều nhà nghiên cứu đã áp dụng các phương pháp của ông để phân tích và đánh giá các sự kiện lịch sử, từ đó rút ra những bài học quý giá cho hiện tại và tương lai. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng phương pháp của Popper không chỉ giúp làm rõ các vấn đề lịch sử mà còn mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu khoa học xã hội.

4.1. Những ứng dụng trong nghiên cứu lịch sử hiện đại

Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đã áp dụng phương pháp luận của Karl Popper để phân tích các sự kiện lịch sử. Những ứng dụng này không chỉ giúp làm rõ các vấn đề lịch sử mà còn mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu khoa học xã hội.

4.2. Kết quả nghiên cứu và những bài học rút ra

Kết quả nghiên cứu từ phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các phương pháp thực nghiệm và diễn dịch - giả thuyết có thể giúp các nhà nghiên cứu có được cái nhìn sâu sắc hơn về các hiện tượng lịch sử. Những bài học này có thể được áp dụng vào thực tiễn nghiên cứu hiện nay.

V. Kết luận và tương lai của phương pháp luận triết học lịch sử

Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong nghiên cứu lịch sử. Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng những giá trị mà phương pháp này mang lại là không thể phủ nhận. Tương lai của phương pháp luận này sẽ phụ thuộc vào khả năng áp dụng và phát triển của các nhà nghiên cứu trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Những giá trị bền vững của phương pháp luận

Phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper vẫn giữ được giá trị bền vững trong nghiên cứu lịch sử. Những nguyên tắc mà ông đề xuất vẫn có thể áp dụng vào nhiều lĩnh vực khác nhau, từ khoa học xã hội đến nghiên cứu lịch sử.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Tương lai của phương pháp luận triết học lịch sử sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và phát triển của các nhà nghiên cứu. Việc kết hợp giữa các phương pháp truyền thống và hiện đại sẽ mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu lịch sử.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thế kỷ XX với nhiều biến động sâu sắc về kinh tế, chính trị và xã hội, tư tưởng triết học lịch sử của Karl Popper, đặc biệt trong tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” (1957), đã trở thành một công trình nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực triết học phương Tây hiện đại. Cuộc Đại khủng hoảng kinh tế 1929-1933 và hai cuộc chiến tranh thế giới đã tạo nên những điều kiện lịch sử đặc biệt, ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành và phát triển tư tưởng của Popper. Tác phẩm này tập trung phê phán thuyết sử luận (historicism) – quan điểm cho rằng lịch sử phát triển theo những quy luật tất yếu có thể tiên đoán được – và đề xuất phương pháp luận triết học lịch sử mới dựa trên nguyên lý phủ chứng và phương pháp phân mảnh.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ nội dung phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper trong tác phẩm trên, đồng thời đánh giá những giá trị và hạn chế của tư tưởng này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các khía cạnh nội dung chủ yếu của phương pháp luận triết học lịch sử của Popper, trong bối cảnh lịch sử và triết học thế kỷ XX, đặc biệt tại châu Âu và nước Áo – quê hương của ông. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm sáng tỏ tư tưởng triết học đương đại mà còn giúp nhận thức sâu sắc hơn về mối quan hệ giữa triết học lịch sử và khoa học xã hội, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học để bảo vệ chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Marx.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình triết học sau:

• Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Marx: Giải thích sự phát triển xã hội dựa trên trình độ sản xuất và mối quan hệ sản xuất, coi lịch sử là quá trình vận động biện chứng của các hình thái kinh tế - xã hội.
• Chủ nghĩa thực chứng và hậu thực chứng: Tư tưởng của A. Comte và J. Mill về phương pháp khoa học xã hội, nhấn mạnh vai trò của quan sát, thực nghiệm và phương pháp quy nạp, đồng thời phê phán chủ nghĩa thực chứng cổ điển.
• Chủ nghĩa duy lý phê phán của Karl Popper: Đề xuất nguyên tắc phủ chứng (falsification) thay thế cho nguyên tắc chứng thực, phương pháp diễn dịch - giả thuyết, và quan điểm bất định luận lịch sử dựa trên nguyên lý bất định của vật lý lượng tử.
• Khái niệm triết học lịch sử: Từ các quan điểm của Vico, Voltaire, Rousseau, Hegel đến Marx, tập trung vào nhận thức mục đích và quy luật của tiến trình lịch sử, phân biệt giữa xu thế và quy luật.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu gồm: thuyết sử luận, bất định luận lịch sử, và phương pháp phân mảnh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tổng hợp, kết hợp:

• Phân tích và tổng hợp: Phân tích nội dung tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” và các tư liệu triết học liên quan, tổng hợp các luận điểm chính.
• So sánh: So sánh quan điểm của Popper với các trường phái triết học khác như chủ nghĩa duy vật lịch sử, chủ nghĩa thực chứng, và các nhà triết học tiền bối.
• Phân tích lịch sử - logic: Xem xét bối cảnh lịch sử, điều kiện kinh tế - xã hội và sự phát triển khoa học kỹ thuật thế kỷ XX ảnh hưởng đến tư tưởng Popper.
• Phương pháp luận triết học: Áp dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin để đánh giá các luận điểm của Popper.

Nguồn dữ liệu chính là tác phẩm “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” cùng các công trình nghiên cứu triết học phương Tây hiện đại, các bài viết và luận văn thạc sĩ về Karl Popper tại Việt Nam. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ nội dung tác phẩm và các tài liệu tham khảo liên quan, được chọn lọc kỹ lưỡng nhằm đảm bảo tính khách quan và toàn diện. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 2014 đến 2017, phù hợp với sự phát triển của các công trình nghiên cứu về Popper tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phê phán thuyết sử luận và bác bỏ khả năng tiên đoán lịch sử dài hạn: Popper cho rằng thuyết sử luận là một phương pháp nghèo nàn vì nó dựa trên giả định lịch sử có thể được tiên đoán theo quy luật tất yếu. Ông khẳng định con người không thể tiên đoán tương lai lịch sử do tính bất định và sự phát triển không lặp lại của xã hội. Ví dụ, ông phân biệt rõ giữa xu thế (có điều kiện và có thể thay đổi) và quy luật (bất biến), trong đó các nhà sử luận nhầm lẫn hai khái niệm này.

2. Quan điểm bất định luận lịch sử dựa trên nguyên lý bất định của vật lý lượng tử: Popper vận dụng nguyên lý bất định của Heisenberg để giải thích tính không thể tiên đoán chính xác lịch sử xã hội. Ông chỉ ra rằng lời tiên đoán có thể ảnh hưởng đến sự kiện được tiên đoán, làm thay đổi kết quả và tạo ra tính bất định. Ví dụ, các dự báo dài hạn về con đường phát triển xã hội chủ nghĩa là phi khoa học.

3. Phê phán quan điểm chủ toàn và đề xuất phương pháp phân mảnh: Popper bác bỏ quan điểm chủ toàn, theo đó xã hội được coi là một tổng thể có thể nghiên cứu và điều chỉnh toàn diện. Ông cho rằng xã hội quá phức tạp để có thể hiểu và kiểm soát toàn bộ, và việc nghiên cứu phải tập trung vào các khía cạnh cụ thể, từng phần. Phương pháp phân mảnh được ông đề xuất như một cách tiếp cận thực nghiệm, thử - sai, nhằm cải tiến từng thiết chế xã hội nhỏ lẻ, tương tự như kỹ sư cơ khí cải tiến máy móc qua các điều chỉnh nhỏ.

4. Phương pháp diễn dịch - giả thuyết thay thế phương pháp quy nạp cổ điển: Popper phê phán phương pháp quy nạp của chủ nghĩa thực chứng cổ điển và đề xuất phương pháp diễn dịch - giả thuyết, trong đó các giả thuyết được đưa ra để kiểm tra và phủ định, từ đó tiến tới sự phát triển tri thức khoa học. Đây là một bước tiến quan trọng trong phương pháp luận triết học lịch sử.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các phát hiện trên xuất phát từ bối cảnh lịch sử đầy biến động của thế kỷ XX, với các cuộc khủng hoảng kinh tế, chiến tranh thế giới và sự phát triển vượt bậc của khoa học kỹ thuật, đặc biệt là vật lý lượng tử và thuyết tương đối. Những thành tựu này đã làm lung lay niềm tin vào các quy luật tất định và thúc đẩy Popper phát triển quan điểm bất định luận lịch sử.

So sánh với các nghiên cứu khác, luận văn khẳng định rằng Popper không phủ nhận hoàn toàn khả năng dự báo xã hội mà chỉ bác bỏ các dự báo dài hạn phi điều kiện của thuyết sử luận. Điều này phù hợp với quan điểm của một số nhà triết học hậu thực chứng khác, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới cho nghiên cứu khoa học xã hội.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là giúp nhận thức rõ hơn về giới hạn của các phương pháp luận truyền thống trong nghiên cứu lịch sử và xã hội, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho việc áp dụng phương pháp phân mảnh và phương pháp diễn dịch - giả thuyết trong nghiên cứu khoa học xã hội hiện đại. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ thành công của các phương pháp dự báo ngắn hạn và dài hạn, hoặc bảng tổng hợp các luận điểm phê phán thuyết sử luận.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Khuyến khích áp dụng phương pháp phân mảnh trong nghiên cứu và cải cách xã hội: Các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách nên tập trung vào việc cải tiến từng thiết chế xã hội nhỏ lẻ, áp dụng phương pháp thử - sai để giảm thiểu rủi ro và tăng hiệu quả cải cách. Thời gian thực hiện: 1-3 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu xã hội, cơ quan quản lý nhà nước.

2. Phát triển đào tạo và nghiên cứu về phương pháp luận diễn dịch - giả thuyết: Các trường đại học và viện nghiên cứu cần tăng cường giảng dạy và nghiên cứu về phương pháp luận này nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học xã hội. Thời gian: 2-5 năm; chủ thể: các cơ sở giáo dục đại học.

3. Tăng cường nghiên cứu về bất định luận lịch sử và ứng dụng trong dự báo xã hội: Các tổ chức nghiên cứu cần khai thác sâu hơn quan điểm bất định luận lịch sử để xây dựng các mô hình dự báo xã hội có tính linh hoạt và điều kiện rõ ràng. Thời gian: 3-5 năm; chủ thể: viện nghiên cứu, các tổ chức tư vấn chính sách.

4. Xây dựng hệ thống đánh giá và phản biện các dự báo xã hội: Thiết lập các cơ chế đánh giá tính khả thi và điều kiện áp dụng của các dự báo xã hội nhằm tránh sai lầm do nhầm lẫn giữa xu thế và quy luật. Thời gian: 1-2 năm; chủ thể: các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Triết học và Khoa học xã hội: Luận văn cung cấp tài liệu tham khảo sâu sắc về phương pháp luận triết học lịch sử, giúp nâng cao hiểu biết và kỹ năng nghiên cứu.

2. Nhà nghiên cứu và chuyên gia khoa học xã hội: Cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận mới để áp dụng trong nghiên cứu và phân tích các vấn đề xã hội phức tạp.

3. Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Giúp nhận thức rõ giới hạn của các dự báo xã hội và áp dụng phương pháp phân mảnh trong xây dựng chính sách hiệu quả.

4. Các tổ chức đào tạo và phát triển khoa học: Hỗ trợ xây dựng chương trình đào tạo về phương pháp luận khoa học xã hội hiện đại, nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy.

Câu hỏi thường gặp

1. Karl Popper phê phán thuyết sử luận như thế nào?
   Popper cho rằng thuyết sử luận là phương pháp nghèo nàn vì nó tin vào khả năng tiên đoán lịch sử dài hạn dựa trên quy luật tất yếu, điều mà ông bác bỏ do tính bất định và sự phát triển không lặp lại của xã hội.

2. Phương pháp phân mảnh của Popper là gì?
   Đó là phương pháp nghiên cứu và cải tiến xã hội từng phần nhỏ, áp dụng thử - sai để điều chỉnh các thiết chế xã hội cụ thể, tránh việc điều chỉnh toàn bộ xã hội một cách không thực tế.

3. Quan điểm bất định luận lịch sử của Popper dựa trên cơ sở nào?
   Dựa trên nguyên lý bất định của vật lý lượng tử, Popper cho rằng lời tiên đoán có thể ảnh hưởng đến sự kiện được tiên đoán, tạo ra tính bất định và làm cho việc tiên đoán lịch sử dài hạn trở nên không khả thi.

4. Phương pháp diễn dịch - giả thuyết khác gì so với phương pháp quy nạp?
   Phương pháp diễn dịch - giả thuyết tập trung vào việc đưa ra giả thuyết và kiểm tra khả năng phủ định chúng, trong khi phương pháp quy nạp dựa trên việc tổng hợp các quan sát để xây dựng lý thuyết.

5. Tại sao Popper phê phán quan điểm chủ toàn?
   Popper cho rằng xã hội quá phức tạp để có thể nghiên cứu và điều chỉnh toàn diện như một tổng thể, do đó việc áp dụng phương pháp chủ toàn là không thực tế và dễ dẫn đến chủ nghĩa toàn trị.

Kết luận

• Karl Popper đã phê phán sâu sắc thuyết sử luận, bác bỏ khả năng tiên đoán lịch sử dài hạn dựa trên quy luật tất yếu.
• Ông đề xuất quan điểm bất định luận lịch sử, dựa trên nguyên lý bất định của vật lý lượng tử, làm nền tảng cho phương pháp luận triết học lịch sử mới.
• Phương pháp phân mảnh và phương pháp diễn dịch - giả thuyết được Popper giới thiệu như những công cụ hiệu quả để nghiên cứu và cải tiến xã hội.
• Luận văn góp phần làm sáng tỏ tư tưởng triết học lịch sử của Popper, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học để bảo vệ chủ nghĩa duy vật lịch sử.
• Các bước tiếp theo bao gồm phát triển đào tạo, nghiên cứu ứng dụng và xây dựng chính sách dựa trên phương pháp luận của Popper nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu và quản lý xã hội.

Hành động ngay hôm nay để áp dụng phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper trong nghiên cứu và thực tiễn xã hội!

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu xem làm thế nào duy trì được mối liên kết giữa các bộ phận (các tiểu cơ cấu xã hội) khi mức độ phân hóa chức năng ngày một tăng lên trong xã hội. Comte đưa ra cách giải quyết nhấn mạnh tới vai trò của nhà nước và yếu tố văn hóa, tinh thần xã hội. Vai trò của nhà nước: Comte cho rằng ngoài sự phụ thuộc lẫn nhau, sự tập trung quyền lực vào tay nhà nước cho phép điều hòa, phối hợp và liên kết các bộ phận của hệ thống xã hội đảm bảo chống lại sức ép của sự phân hóa và phân rã xã hội. Vai trò của văn hóa, tinh thần: Ngoài hành động "vật chất" của nhà nước, yếu tố trí tuệ và đạo đức, thiện trí và thiện cảm của các thành viên xã hội, đóng vai trò là nhân tố duy trì sự liên kết, trật tự xã hội.

Động học xã hội là nghiên cứu các quy luật biến đổi xã hội trong các hệ thống xã hội theo thời gian. Comte đưa ra học thuyết về ba giai đoạn, với tư cách là một bộ phận của xã hội học, có liên hệ động thái xã hội đó là: 1. Hệ thống thần học, hay hư ảo; 2. Hệ thống siêu hình, hay trừu tượng; 3.

Hệ thống khoa học, hay thực chứng. Theo quy luật ba giai đoạn, mỗi giai đoạn trước là điều kiện phát triển của mỗi giai đoạn sau. Ví dụ, nếu không có hệ thống dòng họ thì khó có thể phát triển các hệ thống tiếp theo như hệ thống chính trị, luật pháp, quân đội và 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hệ thống xã hội công nghiệp hiện đại. Lịch sử tiến hóa xã hội diễn ra theo con đường tích lũy, tiến hóa (các tư tưởng mới, các hệ thống cơ cấu mới được xây dựng, được bổ sung vào cái cũ); ví dụ, trong xã hội hiện đại, dòng họ không mất đi, cũng như các tư tưởng thần bí, siêu tự nhiên không hoàn toàn bị biến mất.

Việc biến đổi từ giai đoạn này sang giai đoạn khác không "trôi chảy, nhẹ nhàng", mà thường trải qua thời kỳ bất ổn định, mâu thuẫn giữa cái cũ và cái mới. Comte cho rằng, hệ thống văn hóa bao gồm đạo đức và tinh thần quy định sự phát triển của hệ thống xã hội, cơ cấu xã hội. Dựa vào quy luật ba giai đoạn, Comte cho rằng việc "xã hội học" ra đời ở giai đoạn cuối của quá trình tiến hóa là một tất yếu lịch sử; và xã hội học là khoa học đứng trên tất cả các khoa học khác. Xã hội học ra đời ở giai đoạn cuối của quá trình tiến hóa - giai đoạn thực chứng và đó là khoa học phức tạp nhất, phải dựa trên nền tảng khoa học khác.

Vì ra đời muộn nên xã hội học ngay lập tức đã phải là một khoa học thực chứng và chiếm vị trí cao nhất trong hệ thống thứ bậc các khoa học. Như vậy, Comte là người đầu tiên chỉ ra nhu cầu và bản chất của một khoa học về các quy luật tổ chức xã hội. Comte cho rằng bản chất của xã hội học là ở chỗ sử dụng các phương pháp khoa học để xây dựng lý thuyết và kiểm chứng giả thuyết. Quan điểm như vậy của Comte về chủ nghĩa thực chứng khác hẳn với quan niệm của một số nhà nghiên cứu thế kỷ XIX và thế kỷ XX.

Comte đã chỉ ra được các nhiệm vụ và vấn đề cơ bản của xã hội học. Xã hội học có nhiệm vụ phát hiện ra các quy luật, xây dựng lý thuyết, nghiên cứu cơ cấu xã hội (tĩnh học xã hội) và nghiên cứu quá trình xã hội (động học xã hội). Quan điểm của Comte về tĩnh học xã hội và động học xã hội là tiền đề cho Popper phân biệt hai khái niệm “xu thế” và “định luật”. Cũng từ quan điểm này ông phê phán Comte “Khi nói đến những định luật nối tiếp nhau, 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Comte nghĩ đến những định luật về một loạt những hiện tượng “động lực học” xảy ra theo trình tự chúng ta quan sát được.

Thế nhưng điều quan trọng là phải nhận thấy rằng những định luật “động lực học” về sự nối tiếp nhau như Comte quan niệm là không hề tồn tại. Trong động lực học chắc chắn là không tìm thấy những định luật như thế” [30, tr. Popper phủ nhận những định luật mà theo Comte đó là nhiệm vụ của xã hội học, những “định luật” đó theo Popper chỉ là những “xu thế”. Đây cũng là điểm mấu chốt để Popper phê phán các nhà sử luận.

Hai là, tư tưởng triết học thực chứng của J.Mill là đại biểu của chủ nghĩa thực chứng xã hội học, đồng thời là nhà kinh tế học, nhà hoạt động xã hội người Anh. Mặc dù không làm việc tại Hàn lâm viện mà làm việc tại Công ty Osthindu, nhưng Mill vẫn luôn tích cực hoạt động khoa học, triết học và chính trị học từ những năm 40 của thế kỷ XX. Khoảng thời gian 1823 - 1858 Mill hoạt động kinh doanh, tranh thủ làm quen với các tác phẩm của Saint - Simon, nhưng không tán thành quan điểm của nhà cộng sản không tưởng này về quyết định luận xã hội trong hoạt động của con người. Ông luôn ủng hộ chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa cải cách.

Mill tán thành rất nhiều quan điểm triết học và logic học của Comte, đặc biệt là quan niệm của Comte về tri thức khoa học và thái độ của ông ta đối với triết học, việc phân biệt giữa tĩnh thái và động thái xã hội, cũng như học thuyết “ba giai đoạn”, xem xét giai đoạn thực chứng như là trạng thái tối cao của xã hội loài người. Tuy nhiên, Mill lại bác bỏ học thuyết chính trị, xã hội của Comte hậu kỳ, phát hiện ở đó hiện thân của chủ nghĩa độc tài chính trị và tinh thần, xem nhẹ tự do và tính cá thể của con người. Mill cho rằng cần dành cho con người khoảng không tự do, thay vì quàng lên cổ nó một thứ định mệnh luận xã hội nhân tạo nào đó. Tư tưởng chống đối này được Mill trình bày trong “A.

Comte và chủ nghĩa thực chứng” (1865). 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Các tác phẩm chính của Mill bao gồm hai tập “Hệ thống logic học” (1843); “Chủ nghĩa vị lợi”(1863) và “Nghiên cứu triết học của ngài W. Học thuyết về phương pháp luận khoa học của Mill bao gồm: Phương pháp quy nạp, logic học và học thuyết về tính nhân quả. Học thuyết về quy nạp được coi là lý thuyết cấu thành cơ sở của học thuyết về phương pháp luận của Mill.

Phép quy nạp của Mill thực chất là sự kế thừa và phát triển phương pháp quy nạp khoa học do F. Bacon xây dựng trong điều kiện khoa học thực nghiệm đương đại. Mill đã hoàn thiện các thủ thuật quy nạp của Bacon. Mill bắt đầu xem xét chúng như là các thủ thuật nghiên cứu chuyển biến các giả thuyết thành các định luật về quan hệ nhân quả.

Có năm phương pháp như vậy đó là: phương pháp giống nhau duy nhất; phương pháp khác biệt duy nhất; phương pháp hợp nhất sự giống nhau và sự khác biệt; phương pháp những phần còn lại; phương pháp những sự biến đổi đi liền nhau. Logic học của Mill chính là logic học nghiên cứu khoa học, trọng tâm của nó được đặt vào các thủ thuật quy nạp. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là loại bỏ các thủ thuật diễn dịch, ông chỉ phê phán sự đề cao thái quá phép diễn dịch và các mệnh đề duy lý, nhưng thừa nhận tác dụng của nó trong nhận thức khoa học. Mill nghiên cứu tỉ mỉ và đánh giá cao tam đoạn luận, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trình bày chính xác tri thức nhận được theo con đường quy nạp.

Song kết luận bằng tam đoạn luận không thể trở thành cái chủ yếu trong khoa học và do vậy chỉ có ý nghĩa kỹ thuật đối với nhà khoa học. Học thuyết về tính nhân quả, Mill xem xét tính nhân quả như là mối liên hệ tương đối ổn định giữa những cảm giác, như là tính tuần tự bền vững giữa những hiện tượng, như là cái đem lại khả năng tiên đoán những sự kiện tương lai. Năng lực tiên đoán như vậy, theo Mill cần được tính đến khi xây 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] dựng logic học của các khoa học tinh thần. Nguyên nhân được xác định là tổng thể mọi hiện tượng (hay những điều kiện cần thiết của chúng) tồn tại trước một hiện tượng nào đó.

Như vậy, nguyên nhân là tổng thể hiện tượng trong thế giới. Căn cứ trên định hướng chủ quan của mình, chúng ta thường lựa chọn những hiện tượng tồn tại trước nào đó trong không gian và thời gian làm nguyên nhân cho một hiện tượng chúng ta chưa biết rõ. Nhưng theo Mill, khả năng tiên đoán hành vi của con người dựa trên tri thức về nguyên nhân không cản trở việc bộc lộ ý chí tự do. Quyết định luận cứng nhắc hoàn toàn không nảy sinh từ quan điểm của Mill về quan hệ nhân quả.

Tự do trong bối cảnh đó là năng lực tự quyết của ý chí con người. Những quan niệm của Mill, đặc biệt là học thuyết quy nạp và học thuyết về nhân quả đã có những ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành nội dung phương pháp luận triết học lịch sử của Karl Popper. Đặc biệt là sự ra đời của phương pháp diễn dịch – giả thuyết của Karl Popper có sự kế thừa ít nhiều dựa trên phương pháp quy nạp của Mill. Bởi vì Mill không hoàn toàn loại bỏ các thủ thuật diễn dịch, ông chỉ phê phán sự đề cao thái quá phép diễn dịch và các mệnh đề duy lý, nhưng thừa nhận tác dụng của nó trong nhận thức khoa học.

Việc kết hợp quá trình đưa ra giả thuyết với việc kiểm tra những hệ quả sinh ra từ nó bằng diễn dịch trong phương pháp luận của Mill cho phép chúng ta nói về việc ông nắm bắt trước được phương pháp diễn dịch tiên đề đặc trưng cho thế kỷ XX. Popper nói: “Phương pháp quy giản những phép khái quát hóa lịch sử hay những phép khái quát hóa loại khác thành một tập hợp những định luật mang tính khái quát cao hơn được Mill gọi là “phương pháp diễn dịch ngược” [30, tr. Ba là, tư tưởng triết học của các nhà Hậu thực chứng Thế kỷ XIX với sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, dẫn đến những biến đổi to lớn trên nhiều mặt của đời sống xã hội, đặt ra nhiều vấn 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đề cho nhận thức. Chủ nghĩa hậu thực chứng ra đời từ những năm 50 là một trào lưu cải cách trong lòng chủ nghĩa thực chứng mới.