đặt vấn đề quan hệ nối kết giữa tự nhiên và văn hóa, đặc biệt là sự tạo tác văn hóa của ngôn ngữ và văn học. Như một quan điểm phê bình, phê bình sinh thái đặt một chân ở văn học và chân kia trên mặt đất, như là một diễn ngôn lí thuyết, phê bình sinh thái dàn xếp giữa con người (human) 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. [9] Tư tưởng triết học và quan niệm thẩm mĩ của phê bình sinh thái Triết học phương Tây đã manh nha các tư tưởng sau này trở thành tiền đề của phê bình sinh thái như: tư tưởng sinh thái của Rousseau, Darwin, Heidegger. Thuyết tiến hóa của Darwin đã chứng minh rằng con người và các sinh vật khác có cùng nguồn gốc trên ý nghĩa sinh vật học, bác bỏ quan niệm “con người là kiểu mẫu của muôn loài”, con người đứng cao hơn tất thảy.
Rousseau, một nhà triết học Ánh Sáng cũng đề cao việc tôn trọng tự nhiên khi cho rằng bản chất của con người là lương thiện nhưng bị xã hội làm cho hư hỏng, vì vậy cần giáo dục con người trở về với thiên nhiên. Phê bình sinh thái chịu ảnh hưởng trực tiếp từ tư tưởng triết học của các trường phái luân lý học môi trường phương Tây hiện đại như: Đại địa luân lý học (Land Ethics), Tự nhiên giá trị luận (Theory of nature value), Động vật giải phóng (Animal liberation), Sinh thái học chiều sâu (Deep ecology)… Triết lý sinh thái hiện đại tôn trọng sự bình đẳng của các sinh vật, thay đổi thế giới quan nhân loại trung tâm luận (human-centred) trong văn minh Kito giáo phương Tây. Như vậy, phê bình sinh thái không chỉ đơn thuần là đem sinh thái học và nghệ thuật kết hợp lại mà thực chất phê bình sinh thái kế thừa tư tưởng cơ bản của sinh thái học, hay nói cách khác là tư tưởng triết học sinh thái. Triết học sinh thái chính là khởi điểm lý luận và là căn cứ của phê bình sinh thái.
Tư tưởng hạt nhân của phê bình sinh thái là Chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái (ecological holism), có nguồn gốc từ quan niệm hài hòa, tương hỗ, hệ thống của sinh thái học từ tư tưởng sinh thái của Engels, Darwin, triết học sinh thái của Heiderger đến triết học sinh thái chỉnh thể luận đương đại. Tư tưởng hạt nhân của chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái coi lợi ích chỉnh thể của hệ thống sinh thái có giá trị cao nhất, lấy sự có ích hay không có ích đối với việc bảo vệ, duy trì hoàn chỉnh, hài hòa, ổn định, cân bằng hệ thống sinh thái làm thước đo, tiêu chuẩn cao nhất để đánh giá sự phát triển của xã hội, tăng trưởng kinh tế và tiến bộ của khoa học kỹ thuật, cũng như phương thức sống của nhân loại. Tuy nhiên các nhà phê bình sinh thái 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không phản đối vấn đề lợi ích con người. Họ vẫn tán thành, ủng hộ chủ nghĩa nhân văn trong việc xử lý các vấn đề xã hội.
Họ chỉ phản đối tư tưởng cao ngạo, mù quáng khi nhìn nhận mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, coi việc chiếm đoạt, phá hoại tự nhiên làm phương thức khuếch trương bản thân [36]. Trên lập trường chính trị, các nhà phê bình sinh thái đương đại phương Tây đề xuất ra bốn phương diện: sinh thái học độ sâu (deep ecology) cho rằng nguồn gốc của nguy cơ sinh thái là do con người và tự nhiên bị phân làm hai, chủ nghĩa sinh thái nữ quyền (eco-feminism) cho rằng thảm họa sinh thái xuất phát từ chủ nghĩa “chủ nghĩa nam giới trung tâm”, sinh thái học xã hội (social ecology) và sinh thái chủ nghĩa Marx (eco-marxism) cho rằng nguồn gốc của sự đổ vỡ trong tự nhiên là do các vấn đề chính trị có liên quan đến chủ nghĩa tư bản [16]. Không chỉ lấy chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái làm tư tưởng triết học nền tảng, phê bình sinh thái lấy thẩm mỹ sinh thái làm nguyên tắc chỉ đạo. Nhà nghiên cứu Lý Khánh Bản cho rằng chủ trương của mỹ học sinh thái là thống nhất, hài hòa giữa con người và tự nhiên, con người và xã hội, cá nhân và xã hội chứ không phải là chiếm hữu, chinh phục và cải tạo tự nhiên, không chủ trương quan điểm lao động sáng tạo ra cái đẹp.
Thẩm mỹ sinh thái là thẩm mỹ mang tính tự nhiên, trong thẩm mỹ sinh thái không tồn tại chủ thể - khách thể, con người cảm nhận tự nhiên, thiết lập quan hệ chủ thể tương giao với đối tượng thẩm mỹ. Chủ nghĩa nhân loại trung tâm coi đối tượng thẩm mỹ tự nhiên là phương tiện, biện pháp, ký hiệu, công cụ biểu hiện, tượng trưng cho thế giới nội tâm hoặc nhân cách con người. Các nhà phê bình sinh thái lại chủ trương không thể dùng con mắt công cụ để đối đãi đối tượng thẩm mỹ tự nhiên. Thẩm mỹ sinh thái cũng đề cao tính chỉnh thể, không chỉ quan tâm đến đối tượng mà còn đặt nó trong hệ thống tự nhiên, từ đó khảo sát ảnh hưởng của nó đối với chỉnh thể sinh thái.
Tiêu chuẩn đánh giá cái đẹp của thẩm mỹ sinh thái cũng khác so với truyền thống. Trong thẩm mỹ sinh thái, cái gì có lợi cho sự ổn định, hài hòa của hệ thống sinh thái mới được coi là đẹp. Trong mỹ học truyền thống, con người là chủ thể, là thước đo của cái đẹp, còn trong phê bình sinh thái, thước đo lại là chỉnh thể sinh thái. Bên cạnh đó, thẩm mỹ sinh thái 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com còn đề cao nguyên tắc dung nhập, yêu cầu tinh thần và thể xác nhập vào tự nhiên, hòa với tự nhiên làm một, có lúc phải quên đi bản ngã.
Quên đi bản ngã để cảm nhận tự nhiên chính là một phương thức biểu hiện của thẩm mỹ sinh thái. Con người không thể phát hiện ra cái đẹp của tự nhiên nếu quá tự cao tự đại, chỉ có cảm nhận vô tư, không mục đích mới có thể cảm nhận được cái đẹp, cái kỳ thú của tự nhiên [12]. Điểm khác biệt của phê bình sinh thái so với các lý thuyết khác Theo nhận định của Peter Barry trong cuốn Beginning Theory: An Introduction to Literary and Cultural Theory thì “phê bình sinh thái đã đảo lộn truyền thống phê bình” [21; 251]. Quan điểm của ông cũng tương đồng với quan điểm của Glotfelty khi nhận định về hướng nghiên cứu này.
Các nhà phê bình sinh thái cho rằng các nhà phê bình trước đây quá chú tâm vào con người, tập trung khai thác tính cách, tâm lý, hành động của nhân vật mà bỏ qua mối quan hệ giữa nhân vật và thế giới. Các lý thuyết nghiên cứu khác như Chủ nghĩa hình thức, Chủ nghĩa cấu trúc, Mĩ học tiếp nhận, Phê bình nữ quyền,… đều chịu ảnh hưởng của tư tưởng “nhân loại trung tâm luận”, lấy con người làm trung tâm, nghiên cứu mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm và thế giới từ cái nhìn của con người. Thế giới ở đây đồng nghĩa với xã hội loài người. Trái lại, phê bình sinh thái lấy tư tưởng “sinh thái trung tâm luận” làm nền tảng, dùng cái nhìn của tự nhiên để soi chiếu xã hội loài người.
Khái niệm thế giới trong phê bình sinh thái được mở rộng, bao gồm toàn bộ sinh quyển và con người chỉ là một giống loài trong sinh quyển ấy [9]. Nhiều thế kỷ qua, quan niệm “con người là trung tâm của thế giới”, “con người là tinh hoa của muôn loài” đã ăn sâu vào tư tưởng của nhân loại. Con người coi việc chinh phục thiên nhiên như một sứ mệnh, khẳng định sức mạnh của mình. Chính vì thế phê bình sinh thái ra đời với một thái cực tư tưởng hoàn toàn khác mà để tiếp nhận nó, con người phải thay đổi những thứ đã ăn sâu trong tiềm thức của mình.
Sứ mệnh của phê bình sinh thái là nghiên cứu tư tưởng, văn hóa, khoa học, phương thức sống và phương thức sản xuất, mô hình phát triển của xã hội loài người đã ảnh hưởng thế nào 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đến hiện tượng xấu đi của môi trường tự nhiên, dẫn đến nguy cơ sinh thái. Qua đó có thể thấy phê bình sinh thái là khuynh hướng phê bình mang đậm tính phê phán văn hóa, chỉ ra căn nguyên văn hóa tư tưởng dẫn đến nguy cơ sinh thái. Vấn đề sinh thái là vấn đề toàn cầu, dù mỗi quốc gia có tư tưởng, văn hóa riêng song nguy cơ sinh thái là vấn đề chung mà các quốc gia phải đối mặt, cùng góp sức để khắc phục. Phê bình sinh thái muốn hướng đến cuộc cải cách tư tưởng văn hóa, thúc đẩy cách mạng phương thức sống, phương thức sản xuất, mô hình phát triển, xây dựng văn minh sinh thái.
Phê bình sinh thái ra đời như một sự phản ứng trước sự tàn phá môi trường, quá trình đô thị hóa và mất cân bằng sinh thái đe dọa sự tồn tại của trái đất. Con người hoặc phải thay đổi cách sống của mình, hoặc phải đối mặt với thảm họa toàn cầu. Phê bình sinh thái đặc biệt nhấn mạnh đến khía cạnh đạo đức, lần đầu tiên những ý niệm được chủ nghĩa nhân văn ca ngợi tuyệt đối như “văn hóa”, “con người” bị đưa ra chất vấn. Chủ trương của các nhà phê bình sinh thái là buộc con người phải từ bỏ vị trí tối thượng của mình, chuyển từ “nhân loại trung tâm luận” sang “trái đất trung tâm luận”.
Sự chuyển biến này thách thứ hệ giá trị cũ, xét lại cách biểu đạt diễn ngôn văn hóa về con người, tự nhiên và mối quan hệ giữa hai thực thể này, cuối cùng hướng đến định giá mọi giá trị văn hóa từ cơ sở của một đạo đức mới: đạo đức học sinh thái. Đạo đức học sinh thái đã mở rộng từ quyền con người sang quyền của tự nhiên. Những phong trào bảo vệ môi trường ra đời vào cuối thế kỷ XX không chỉ thể hiện qua những hành động thực tế mà còn thể hiện ở tư tưởng, cách hành xử của con người với tự nhiên. Tôn trọng và bảo vệ tự nhiên chính là sự tiến bộ của nhân loại.
Theo nhà nghiên cứu Karen Thornber, phê bình sinh thái là một lý thuyết liên ngành, kết hợp giữa nghệ thuật và khoa học, giữa việc phân tích tác phẩm nghệ thuật và rút ra những cảnh báo về môi trường. “Nó có thể không đưa ra giải pháp cho các vấn đề môi trường hiện nay song nó tác động đến tâm thức con người, điều chỉnh nhận thức, khắc phục những ngộ nhận về môi trường, từ đó có hành động đúng đắn hơn, hướng đến sự phát triển bền vững và xa hơn là hình thành một chủ nghĩa nhân văn mới, 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.