MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Lạm dụng tình dục trẻ em là một vấn đề gây hậu quả nghiêm trọng đối với trẻ em trên toàn thế giới nói chung trong đó có Việt Nam. Lạm dụng tình dục trẻ em diễn ra ở tất cả mọi vùng miền nhƣng phổ biến hơn tại các thành phố lớn – những nơi đang ngày ngày phải đối mặt với những thay đổi sâu sắc về kinh tế, văn hoá và xã hội. Trẻ em đƣờng phố có mặt trên khắp thế giới đặc biệt là những nƣớc thuộc thế giới thứ 3.
Chúng là nạn nhân của sự rạn nứt các mối quan hệ gia đình và xã hội, là những đứa trẻ dễ bị tổn thƣơng nhất, dễ bị bóc lột dƣới nhiều hình thức. Có thể nói, trẻ em đƣờng phố là nhóm trẻ em có nguy cơ bị lạm dụng tình dục cao nhất đặc biệt là nhóm trẻ em gái. Trẻ em đƣờng phố chiếm một bộ phận không nhỏ trên tổng số trẻ em Việt Nam Theo ƣớc tính của Bộ Lao động, Thƣơng binh và Xã hội, hiện nay Việt Nam có khoảng 13.000 trẻ em sống lang thang đƣờng phố. Trẻ em đƣờng phố không chỉ bao gồm nhóm trẻ mồ côi, không nhà cửa, không gia đình mà còn bao gồm cả nhóm trẻ em di cƣ một mình và di cƣ cùng gia đình (chiếm khoảng 90%).
Nhóm trẻ di cƣ này đến từ các vùng nông thôn nghèo thuộc các tỉnh nhƣ: Thanh Hoá, Hƣng Yên, Hà Tây…lên các thành phố lớn để tìm kiếm việc làm với hy vọng dành dụm gửi tiền về đỡ đần cho cha mẹ, gia đình hoặc với mong muốn rời bỏ gia đình tự mình kiếm sống để có cuộc sống tốt hơn. Hầu hết trẻ em đƣờng phố đều có trình độ văn hoá thấp. Trẻ em đƣờng phố kiếm sống bằng các công việc nhƣ bán báo, đánh giầy, nhặt rác, bán vé số, ăn xin….Chúng phải sống và lao động trên đƣờng phố hoặc sống tạm bợ cùng với gia đình trong các khu nhà ổ chuột với giá 2000 đồng cho một chỗ ngủ trong một đêm. Trẻ em đƣờng phố phải đối mặt với những nguy hiểm mỗi ngày với nhận thức non nớt, với những cuộc vật lộn, mƣu sinh trên đƣờng phố, với sự 5 bóc lột, ngƣợc đãi từ ngƣời lớn, thậm chí từ những đứa trẻ đƣờng phố khác, khi phải tiếp xúc với đủ loại ngƣời và tiếp nhận đủ các loại văn hoá không chọn lọc.
Thậm chí mối nguy hiểm có thể đến ngay cả khi chúng đã trở về các khu trọ rẻ tiền, các khu nhà ổ chuột, Lạm dụng tình dục trẻ em vi phạm nghiêm trọng quyền trẻ em đƣợc quy định trong Công ƣớc quốc tế về quyền trẻ em. Trẻ em đã từng bị xâm hại tình dục gặp rất nhiều khó khăn trong việc hồi phục do những tổn thƣơng về tâm lý, tình cảm và thể chất gây nên. Không ít trẻ em đƣờng phố bị xâm hại tình dục đã rơi vào con đƣờng mại dâm. Các nghiên cứu về vấn đề xâm hại tình dục trẻ em đƣờng phố đã đƣợc tiến hành thƣờng là các nghiên cứu thực trạng.
Trong khi đó, còn rất nhiều khía cạnh của vấn đề lạm dụng tình dục trẻ em lang thang đƣờng phố nhƣ : động cơ hành vi của thủ phạm, nghiên cứu tác động của các cơ chế hỗ trợ và bảo vệ trẻ em lang thang, về những vấn nạn mới nảy sinh nhƣ du lịch tình dục trẻ em. Nghiên cứu “Nhận thức và hành vi của trẻ em đường phố trước những nguy cơ và hành vi xâm hại tình dục trẻ em” đặt ra các câu hỏi: nhóm trẻ em đƣờng phố nhận thức nhƣ thế nào về các nguy cơ và hành vi xâm hại tình dục? Sự nhận thức ấy có mối liên hệ nhƣ thế nào tới thái độ và hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của các em trƣớc những tình huống bị xâm hại? Nghiên cứu này mong muốn cung cấp cái nhìn sâu hơn cho các nhà quản lý, các cơ quan chức năng chuyên trách vấn đề trẻ em đƣờng phố tại hai địa bàn nghiên cứu từ đó có thể xây dựng hoặc điều chỉnh các chƣơng trình, chính sách, hoạt động phòng chống xâm hại tình dục trẻ em đƣờng phố. Bên cạnh đó, trên cơ sở phân tích các kết quả nghiên cứu, chúng tôi cũng hƣớng tới việc đề xuất một số giải pháp, khuyến nghị tập trung vào lĩnh vực phòng chống xâm hại tình dục trẻ em đƣờng phố với hy vọng những đề xuất, kiến nghị này sẽ là những gợi ý tốt cho các nhà hoạch định chính sách. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.
Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đƣợc tiến hành nhằm mục đích tìm hiểu những yếu tố tác động đến nhận thức và hành vi cuả trẻ em đƣờng phố đối với những nguy cơ và hành vi xâm hại tình dục trẻ em. Trên cơ sở kết quả thu đƣợc, chúng tôi mong muốn sẽ đề xuất đƣợc một số giải pháp nhằm hạn chế tình trạng xâm hại tình dục trẻ em đƣờng phố.2 Mục tiêu nghiên cứu - Tìm hiểu các hình thức xâm hại tình dục mà trẻ em đƣờng phố đang phải đối mặt. - So sánh nguy cơ và hình thức xâm hại tình dục giữa trẻ em trai và trẻ em gái lang thang đƣờng phố. - Tìm hiểu nhận thức của trẻ em đƣờng phố đối với những hành vi xâm hại tình dục trẻ em.
- Tìm hiểu hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của trẻ em đƣờng phố sau khi bị xâm hại tình dục và nguyên nhân của hành vi này. - Tìm hiểu những nguyên nhân tác động đến nhận thức và hành vi của trẻ em đƣờng phố đối với những nguy cơ và hành vi xâm hại tình dục trẻ em. - Đƣa ra một số giải pháp nhằm hạn chế tình trạng lạm dụng tình dục trẻ em đƣờng phố dựa trên việc phân tích các kết quả nghiên cứu thu thập đƣợc. Đối tƣợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 3.
Đối tƣợng nghiên cứu Nhận thức và hành vi của trẻ em đƣờng phố trƣớc những nguy cơ và hành vi lạm dụng tình dục trẻ em. Khách thể nghiên cứu 7 - Trẻ em đƣờng phố dƣới 18 tuổi tại hai thành phố: Huế và Hà Nội. - Các cán bộ thuộc các ngành chức năng có liên quan: chính quyền địa phƣơng, công an, toà án, y tế, UB DSGĐTE cấp Quận/thành phố và cấp phƣờng 3. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu đƣợc tiến hành tại thành phố Huế và Hà Nội.
Đây là hai trong những thành phố tập trung nhiều trẻ em lang thang đƣờng phố. Bên cạnh đó là những đặc trƣng về văn hoá, kinh tế và sự biến đổi xã hội diễn ra sâu sắc tại đây. + Thành phố Huế: Huế là một trong những thành phố du lịch của Việt Nam. Huế đƣợc biết đến bởi các giá trị văn hoá, lịch sử lâu đời.
Tuy nhiên, trong sự phát triển chung của đất nƣớc, dƣới những tác động của nền kinh tế thị trƣờng và sự phát triển về du lịch và dịch vụ, Huế cũng mang trong mình những biến đổi về lối sống và các giá trị truyền thống. + Thành phố Hà Nội: là trung tâm của cả nƣớc, nơi tốc độ biến đổi xã hội diễn ra nhanh và mạnh mẽ từ sau thời kỳ đổi mới đến nay. Tại thành phố Huế, chúng tôi lựa chọn phƣờng Phú Hậu và tại thành phố Hà Nội chúng tôi lựa chọn phƣờng Phúc Xá, Quận Ba Đình để thực hiện các phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm đối với lãnh đạo chính quyền địa phƣơng và các ban ngành chức năng. Phƣờng Phúc Xá và phƣờng Phú Hậu là 2 phƣờng tập trung nhiều trẻ em lang thang kiếm sống trên đƣờng phố.
Các địa bàn nghiên cứu đều đƣợc lựa chọn dựa trên sự thảo luận với các cán bộ UBDSGĐTE của 2 thành phố sau khi cân nhắc các đặc điểm kinh tế xã hội của địa bàn và những đặc điểm của nhóm trẻ em đƣờng phố tại địa bàn nghiên cứu phù hợp với những tiêu chí lựa chọn mẫu ban đầu. Giả thuyết nghiên cứu và khung lý thuyết 4. Giả thuyết nghiên cứu 8 - Trẻ em đƣờng phố không nhận thức đầy đủ về hành vi và những nguy cơ xâm hại tình dục trẻ em - Hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của trẻ em đƣờng phố trƣớc những nguy cơ và hành vi bị xâm hại tình dục phụ thuộc vào nhận thức của trẻ về những hành vi xâm hại tình dục trẻ em đƣờng phố. - Trẻ em đƣờng phố có xu hƣớng không tìm kiếm sự giúp đỡ, hỗ trợ sau khi bị xâm hại tình dục.
Khung lý thuyết §iÒu kiÖn kinh tÕ - v¨n ho¸ - x· héi - Tr×nh ®é häc vÊn - Nh÷ng tr¶i - §iÒu kiÖn sèng - Løa tuæi nghiÖm vÒ hµnh - Sù gi¸o dôc cña - Giíi tÝnh vi XHTD cha mÑ - M«i tr-êng lµm viÖc - C¸c chƣơng tr×nh truyÒn th«ng PCXHTDTEDP NhËn thøc cña TE§P vÒ nguy c¬ vµ Hµnh vi t×m kiÕm sù gióp ®ì cña TE§P hµnh vi XHTDTE ®èi víi c¸c t×nh huèng XHTDTE NhËn thøc cña trÎ em ®-êng phè tr-íc nh÷ng nguy c¬ vµ hµnh vi x©m h¹i t×nh dôc ®-îc xem xÐt trong bèi c¶nh kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi x¸c ®Þnh vµ chÞu sù ¶nh h-ëng bëi bèi c¶nh ®ã. Nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng ¶nh h-ëng ®Õn nhËn thøc cña trÎ em ®-êng phè tr-íc nh÷ng nguy c¬ vµ hµnh vi x©m h¹i t×nh dôc trÎ em ®-îc xem xÐt gåm: ®iÒu kiÖn sèng, c¸c quan hÖ giao tiÕp ngoµi x· héi, sù gi¸o dôc cña gia ®×nh, hiÖu qu¶ ho¹t ®éng cña c¸c ch-¬ng tr×nh, chÝnh s¸ch phßng chèng XHTD dµnh cho trÎ em ®-êng phè, nh÷ng tr¶i nghiÖm vÒ hµnh vi XHTD. NhËn thøc ®-îc xem xÐt lµ yÕu tè ¶nh h-ëng trùc tiÕp ®Õn hµnh vi t×m kiÕm sù gióp ®ì cña trÎ em ®-êng phè tr-íc nh÷ng nguy c¬ bÞ XHTD. Phƣơng pháp nghiên cứu Phƣơng pháp phân tích tài liệu thứ cấp Nghiªn cøu sö dông th«ng tin, số liệu tõ c¸c b¸o c¸o tình hình kinh tÕ - x· héi, báo cáo về tình hình trẻ em lang thang của cña các địa bàn khảo sát, các nghiên cứu cã liªn quan của các tác giả đã đƣợc thực hiện, mét sè bµi viÕt trªn c¸c b¸o viÕt, website trong vµ ngoµi n-íc, c¸c v¨n b¶n ph¸p luật cã liªn quan nh-: C«ng -íc quèc tÕ vÒ quyÒn trÎ em, LuËt b¶o vÖ, ch¨m sãc vµ gi¸o dôc trÎ em, ch¬ng tr×nh hµnh ®éng v× trÎ em….
Nghiªn cøu sö dông mét sè sè liÖu ®Þnh l-îng vµ ®Þnh tÝnh cña cuéc nghiªn cøu vÒ “Thùc tr¹ng x©m h¹i t×nh dôc trÎ em t¹i thµnh phè HuÕ vµ Hµ Néi” ®îc thùc hiÖn n¨m 2006 bëi ViÖn Søc khoÎ Sinh s¶n vµ Gia ®×nh.