MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài “Sinh, lão, bệnh, tử” đó là những giai đoạn mà bất cứ một cá nhân nào đều phải trải qua. Bởi đây chính là quy luật tất yếu của cuộc sống. Mỗi chúng ta sinh ra theo năm tháng cuộc đời chúng ta lĩnh hội những kinh nghiệm sống mà thế hệ trƣớc để lại và trƣởng thành.
Qua giai đoạn trƣởng thành là sự già nua và kết thúc quá trình sống là cái chết. Trƣớc đây tuổi thọ trung bình của con ngƣời thấp hơn, con ngƣời chết sớm hơn. Tuy nhiên hiện nay cùng với sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật và sự phát triển của kinh tế nên tuổi thọ trung bình của con ngƣời có chiều hƣớng tăng cao, nhân loại ngày một già hóa. Ở Việt nam, năm 1969 tuổi thọ trung bình là 49, đến năm 1979 tuổi thọ trung bình là 60, (theo tri thức bách khoa về ngƣời già - Nguyễn Văn Khang).
Gần đây nhất điều tra năm 1999 – 2000 tuổi thọ trung bình là 70, năm 2010 là 73 tuổi (viện xã hội học). Trong quá trình sống ngƣời già luôn có một vai trò nhất định trong gia đình và xã hội, họ đƣợc coi là nơi lƣu giữ và chuyển giao các giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác nhƣ một cầu nối đảm bảo tính liên tục của văn hóa. Qua ngƣời già các thế hệ con cháu không những tiếp thu đƣợc cái tinh hoa của dân tộc, của thời đại trƣớc mà còn sử dụng nó làm cho cá nhân phát triển, trƣởng thành. Nhƣ vậy với ý nghĩa và vai trò to lớn của ngƣời già, họ trở thành đối tƣợng cần đƣợc sự quan tâm đặc biệt.
Lão hóa là một quy luật tự nhiên, nó làm giảm sức khỏe, sức đề kháng của ngƣời già, làm cho họ thƣờng sợ ốm đau, bệnh tật và lo lắng về cái chết. Việc tái thích nghi với hoàn cảnh sống mới, khi chuyển từ giai đoạn làm việc tích cực, sang giai đoạn hƣu trí, nghỉ dƣỡng: nếp sinh hoạt thay đổi, các mối quan hệ xã hội bị hạn chế… tạo ra một loạt các biến đổi tâm lý quan trọng làm gia tăng các bệnh thực thể và các rối loạn tâm lý cho ngƣời già. Do vậy việc chăm sóc về tinh thần, thể chất cho ngƣời già trở nên rất bức thiết. Đặc biệt là việc chăm lo sức khỏe tinh thần để ngƣời già “ sống vui, sống khỏe, sống có ích” trong những ngày tháng cuối đời của mình.
1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Một trong những vấn đề ảnh hƣởng lớn đến tinh thần của NCT là cái chết. Chết là sự kết thúc của một quá trình sống. Và đây là quy luật tự nhiên của tạo hóa. Tuy nhiên không phải bất cứ ngƣời già nào cũng có nhận thức và thái độ đúng đắn về cái chết.
Từ sự nhận thức không đúng đắn, không tích cực làm cho rất nhiều ngƣời trong số họ lo lắng, sợ hãi cái chết làm hao mòn tinh thần và sống không vui vẻ. Thậm chí có những trƣờng hợp sự sợ hãi này là nguyên nhân của một số bệnh tâm thần ở ngƣời già. Chính vì thế việc nhận thức đúng đắn, khoa học về cái chết có vai trò hết sức quan trọng, và ảnh hƣởng rất lớn đến tinh thần của NCT. Nhận thức ảnh hƣởng tới thái độ và hành vi, do vậy khi ngƣời già nhận thức đúng đắn về cái chết, chấp nhận nó, coi nó nhƣ là một quy luật tự nhiên sẽ làm cho NCT có tinh thần thoải mái, vui vẻ, hạnh phúc, đóng góp nhiều hơn cho gia đình và cho xã hội, đồng thời có những hành vi kéo dài sự sống cho mình.
Rất nhiều nƣớc trên thế giới đƣa NCT trở thành đối tƣợng quan tâm đặc biệt và NCT đƣợc chăm sóc chu đáo và đƣợc hƣởng nhiều phúc lợi xã hội. Đặc biệt có rất nhiều nghiên cứu về những vấn đề của NCT, trong đó có những nghiên cứu về thái độ với cái chết của NCT. Từ đó có những đề xuất làm cải thiện tinh thần và thể chất cho ngƣời NCT, để họ có cuộc sống tốt đẹp nhất. Ở Việt Nam những nghiên cứu về vấn đề tâm lý của NCT, đặc biệt là nhận thức, thái độ của NCT về cái chết còn rất ít và thiếu hệ thống.
Xuất phát từ lý do trên chúng tôi lựa chọn vấn đề: “Nhận thức của người cao tuổi về cái chết tại một số huyện tỉnh Thái Bình” làm đề tài nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu nhận thức của ngƣời cao tuổi (NCT) tại một số huyện ở tỉnh Thái Bình về cái chết, nhằm nâng cao hiểu biết về NCT và đề xuất cách ứng xử đúng đắn của xã hội đối với ngƣời già. Đối tƣợng nghiên cứu Nghiên cứu nhận thức của NCT về cái chết 4. Khách thể và giới hạn phạm vi nghiên cứu a.
Khách thể nghiên cứu Ngƣời cao tuổi ở một số huyện thuộc tỉnh Thái Bình 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Giới hạn phạm vi nghiên cứu - Khách thể: Đề tài nghiên cứu 157 NCT từ 60 - 75 tuổi có trí nhớ và khả năng giao tiếp bình thƣờng. - Địa bàn: Một số huyện thuộc tỉnh Thái Bình (Hƣng Hà, Vũ Thƣ, Đông Hƣng) - Thời gian: từ tháng 6/2012 đến tháng 10/ 2013 - Nội dung: Nhận thức về bản chất, quy luật của cái chết và hành vi ứng xử với cái chết. Giả thuyết khoa học Đa số NCT nhận thức về cái chết phù hợp với khoa học.
Hành vi ứng xử với cái chết của ngƣời cao tuổi liên quan tới nhận thức của họ về cái chết. Nhiệm vụ của đề tài 6. Nghiên cứu các vấn đề lý luận nhận thức về cái chết của ngƣời cao tuổi 6. Khảo sát thực trạng nhận thức về cái chết của ngƣời cao tuổi 6.
Dựa trên kết quả khảo sát, đƣa ra một số khuyến nghị nhằm nâng cao nhận thức của NCT về cái chết. Từ đó có sự trợ giúp, phát huy vai trò của NCT. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu tài liệu - Phương pháp nghiên cứu thực tiễn + Phƣơng pháp điều tra bằng bảng hỏi (anket) + Phƣơng pháp phỏng vấn sâu + Phƣơng pháp xử lý thông tin bằng thống kê toán học Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về ngƣời cao tuổi và cái chết 1.
Nghiên cứu về người cao tuổi 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Những kiến thức khoa học về tâm lý ngƣời cao tuổi bắt nguồn từ thời Hy lạp cổ đại giới thiệu với ngƣời già lối sống, chế độ ăn uống, ngủ, nghỉ hợp lý nhƣ là những biện pháp phòng ngừa chống lại sự lão hoá sớm.Trong thời kỳ phát triển của tâm lý học (cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX) sự phát triển mạnh mẽ của khoa học tự nhiên tạo điều kiện cho các thực nghiệm khoa học và một số lý luận về tâm lý ngƣời cao tuổi đƣợc xây dựng. Các nghiên cứu của các nhà khoa học nhằm xác định nguyên nhân ban đầu của sự lão hoá nhằm tìm kiếm cách thức chủ yếu nhất để khắc phục sự lão hoá, xây dựng các lý luận mới về sự lão hoá và cùng với đó là nghiên cứu các khía cạnh tâm lý, xã hội và các chức năng của cơ thể đang lão hoá. Cùng với những biến đổi nhân khẩu và xã hội cơ bản trong xã hội hiện đại sau chiến tranh thế giới thứ hai đã xuất hiện lĩnh vực nghiên cứu mới đƣợc gọi là lão khoa xã hội và ra đời bộ môn tâm lý học ngƣời cao tuổi ở một loạt các nƣớc Tây Âu và Mỹ.
Lĩnh vực này không chỉ chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống các ngành khoa học xã hội, mà còn gắn liền với khía cạnh y- sinh học của sự lão hoá. Các công trình nghiên cứu hiện đại về tâm lý ngƣời cao tuổi có thể liệt kê sau đây: - Thuyết bàn giao (1961), Cummings và Henry cho rằng “có một quá trình bàn giao sinh học diễn ra khi con ngƣời lớn tuổi…sự bàn giao này có một cơ sở sinh học nhƣ cách chuẩn bị dần cho ngƣời già đi đến cái chết một khi họ đã hoàn thành chức năng sinh sản, sinh học của mình cũng nhƣ hoạt động để duy trì sự sống còn của chủng loài”. Quá nhấn mạnh yếu tố sinh học mà không đề cập đến tính xã hội nên học thuyết này gặp rất nhiều chỉ trích và chỉ thịnh hành trong thập niên 1960 và đầu 1970. - Thuyết hoạt động: Havighurst (1964) cho rằng đối với ngƣời già, điều quan trọng là phải tham gia xã hội nếu họ muốn có một tuổi già khỏe mạnh, hạnh phúc.
Trong nghiên cứu, phỏng vấn với những ngƣời thuộc nhiều quốc tịch khác nhau, Havighurst (1969) nhận thấy, ở một nhóm ngƣời già, những ngƣời hoạt động xã hội tích cực nhất, gắn bó với gia đình, cộng đồng nhiều nhất có cuộc sống thỏa mãn hơn những ngƣời tách biệt. Havighurst xem quá trình nghỉ hƣu lành mạnh liên quan đến nhiều vai trò xã hội mà cá nhân đang sở hữu. Một số công trình nghiên cứu tâm lý ngƣời già trên thế giới nhƣ của Neugarten và các đồng nghiệp ở trƣờng tổng hợp Chicago (Neugarten, 1964) tiến hành một loạt các 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiên cứu xuyên lứa tuổi có liên quan trong 10 năm. Đã phát hiện ra rằng ở tuổi 60, con ngƣời thƣờng thấy cuộc sống chứa nhiều đe dọa và nguy cơ, thấy bản thân mình thụ động và phải thích nghi.
Sự thay đổi này đƣợc coi là sự dịch chuyển từ làm chủ tích cực đến làm chủ thụ động. Có thể nói, ngƣời già có xu hƣớng ít xúc động, không nghe lời góp ý và tránh những thách thức. Chuyển biến đó đƣợc coi là gia tăng tính hƣớng nội của nhân cách. Bên cạnh sự gia tăng làm chủ thụ động và hƣớng nội ở ngƣời già, Neugarten và đồng nghiệp còn nhận thấy sự khác biệt trong tính cách của 2 giới.
Các cụ ông nhạy cảm hơn đối với nhu cầu ăn uống và với vai trò làm chủ gia đình của mình so với đàn ông trẻ tuổi. Các cụ bà hay gây sự và ích kỷ hơn phụ nữ trẻ tuổi. Sự thể hiện này có thể là do chủ quyền của đàn ông suy giảm khi về hƣu và chủ quyền của phụ nữ gia tăng khi ở góa.