Luận văn thạc sĩ về giải pháp quản lý rừng cộng đồng ở khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô - Đắk Lắk

Khám phá giải pháp quản lý rừng cộng đồng tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, Đắk Lắk, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

• Người hướng dẫn: PGS. TS Vương Văn Quỳnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu một số giải pháp quản lý rừng trên cơ sở cộng đồng ở vùng đệm khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô - Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Buôn Ma Thuột

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN RỪNG TRÊN CƠ SỞ CỘNG ĐỒNG
• 1.1. Nhận thức về quản lý tài nguyên rừng trên cơ sở cộng đồng
• 1.2. Chiến lược và chính sách cho quản lý tài nguyên rừng trên cơ sở cộng đồng
• 1.3. Đặc điểm chính sách quản lý tài nguyên rừng ở một số nước trong khu vực
• 1.3.1. Chính sách quản lý tài nguyên rừng ở Thái Lan
• 1.3.2. Chính sách quản lý tài nguyên rừng ở Campuchia
• 1.3.3. Chính sách quản lý tài nguyên rừng ở Philippine
• 1.3.4. Chính sách quản lý tài nguyên rừng ở Ấn Độ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Rừng Cộng Đồng Tại Ea Sô Đắk Lắk

Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô - Đắk Lắk là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao của Việt Nam. Tuy nhiên, tài nguyên rừng ở đây đang bị suy giảm do nhiều nguyên nhân, trong đó có việc thiếu sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Quản lý rừng bền vững đã được nhận thức như một chiến lược vì mục tiêu tồn tại lâu bền của con người và thiên nhiên. Bài viết này sẽ đi sâu vào các giải pháp quản lý rừng dựa vào cộng đồng, nhằm bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho khu vực.

1.1. Khái Niệm Quản Lý Rừng Cộng Đồng Định Nghĩa và Bản Chất

Quản lý rừng cộng đồng là hình thức quản lý tài nguyên mà trong đó phát huy được năng lực nội sinh của cộng đồng cho hoạt động quản lý. Don Gilmour và Fischer cho rằng quản lý rừng cộng đồng là các hoạt động kiểm soát và quản lý các nguồn tài nguyên rừng do người dân địa phương thực hiện, những người này sử dụng chúng cho các mục đích của cộng đồng và nó là một bộ phận hữu cơ của hệ thống canh tác. Những giải pháp quản lý tài nguyên trên cơ sở cộng đồng luôn chứa đựng những sắc thái của phong tục, tập quán, ý thức tôn giáo, nhận thức, kiến thức của người dân, đặc điểm quan hệ gia đình, họ hàng, làng xóm, của chính sách, luật pháp.

1.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Địa Phương Trong Bảo Tồn Rừng

Cộng đồng địa phương đóng vai trò then chốt trong việc bảo tồn rừng. Họ không chỉ là người sử dụng tài nguyên mà còn là người bảo vệ rừng hiệu quả nhất. Kiến thức bản địa, kinh nghiệm quản lý tài nguyên truyền thống của họ là vô giá. Sự tham gia của cộng đồng giúp giảm thiểu các hoạt động xâm hại rừng, đồng thời tạo ra nguồn sinh kế bền vững từ rừng, góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

II. Thực Trạng Quản Lý Rừng Tại Khu Bảo Tồn Ea Sô Đắk Lắk

Mặc dù đã có những nỗ lực từ Nhà nước trong việc quản lý và bảo vệ rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, tài nguyên rừng vẫn tiếp tục bị suy giảm. Nguyên nhân chính là do thiếu sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Nhiều người dân thờ ơ với các hoạt động xâm hại rừng, thậm chí còn trực tiếp tham gia vào khai thác gỗ và động vật rừng. Cần có những giải pháp đồng bộ để giải quyết vấn đề này.

2.1. Áp Lực Khai Thác Tài Nguyên Rừng Nguyên Nhân và Hậu Quả

Áp lực khai thác tài nguyên rừng tại Ea Sô đến từ nhiều phía, bao gồm nhu cầu sinh kế của người dân địa phương, hoạt động khai thác gỗ trái phép, và chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Hậu quả là diện tích rừng bị thu hẹp, đa dạng sinh học suy giảm, và môi trường sinh thái bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Theo số liệu thống kê bình quân mỗi năm diện tích rừng mất khoảng 10.000 ha do việc phá rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất lâm nghiệp.

2.2. Thiếu Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Rào Cản và Giải Pháp

Sự thiếu tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng là một rào cản lớn. Nguyên nhân có thể là do thiếu thông tin, thiếu quyền lợi, hoặc thiếu sự tin tưởng vào các cơ quan quản lý nhà nước. Để giải quyết vấn đề này, cần tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức, trao quyền cho cộng đồng, và tạo ra cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng.

III. Giải Pháp Quản Lý Rừng Cộng Đồng Hiệu Quả Tại Ea Sô

Để quản lý rừng hiệu quả tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, cần có những giải pháp đồng bộ, dựa trên sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Các giải pháp này bao gồm: trao quyền quản lý rừng cho cộng đồng, hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững, tăng cường năng lực cho cộng đồng, và xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả.

3.1. Trao Quyền Quản Lý Rừng Cho Cộng Đồng Cơ Sở Pháp Lý và Thực Tiễn

Trao quyền quản lý rừng cho cộng đồng là một giải pháp quan trọng. Điều này có nghĩa là trao cho cộng đồng quyền quyết định về việc sử dụng và bảo vệ rừng, đồng thời chịu trách nhiệm về việc quản lý rừng bền vững. Cần có cơ sở pháp lý rõ ràng để đảm bảo quyền lợi của cộng đồng, đồng thời có những hướng dẫn cụ thể về cách thức quản lý rừng hiệu quả.

3.2. Hỗ Trợ Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Giảm Áp Lực Lên Rừng

Hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng là một giải pháp quan trọng để giảm áp lực lên rừng. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc hỗ trợ phát triển các mô hình nông lâm kết hợp, du lịch sinh thái, hoặc các ngành nghề thủ công truyền thống. Cần đảm bảo rằng các hoạt động sinh kế này không gây hại đến môi trường và mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng.

3.3. Nâng Cao Năng Lực Cho Cộng Đồng Quản Lý Rừng Bền Vững

Nâng cao năng lực cho cộng đồng là một yếu tố then chốt để quản lý rừng bền vững. Điều này bao gồm việc cung cấp cho cộng đồng kiến thức và kỹ năng về quản lý rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, và phát triển sinh kế bền vững. Cần có những chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu và điều kiện của từng cộng đồng.

IV. Ứng Dụng Quản Lý Rừng Cộng Đồng Kinh Nghiệm Thực Tế Tại Đắk Lắk

Tại Đắk Lắk, đã có một số mô hình quản lý rừng cộng đồng thành công, mang lại những kết quả tích cực trong việc bảo tồn rừng và phát triển kinh tế - xã hội. Các mô hình này có thể được nhân rộng và áp dụng tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, sau khi được điều chỉnh phù hợp với điều kiện cụ thể của khu vực.

4.1. Mô Hình Quản Lý Rừng Cộng Đồng Tiêu Biểu Bài Học Thành Công

Một số mô hình quản lý rừng cộng đồng tiêu biểu tại Đắk Lắk bao gồm mô hình giao rừng cho cộng đồng quản lý, mô hình liên kết giữa cộng đồng và doanh nghiệp, và mô hình quản lý rừng dựa vào hương ước. Các mô hình này đã chứng minh được hiệu quả trong việc bảo tồn rừng, nâng cao thu nhập cho cộng đồng, và tăng cường sự gắn kết giữa cộng đồng và rừng.

4.2. Thách Thức và Cơ Hội Triển Khai Quản Lý Rừng Cộng Đồng

Việc triển khai quản lý rừng cộng đồng tại Ea Sô đối mặt với một số thách thức, bao gồm thiếu nguồn lực, thiếu sự phối hợp giữa các bên liên quan, và sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng. Tuy nhiên, cũng có nhiều cơ hội, bao gồm sự quan tâm của Nhà nước, sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, và tiềm năng phát triển du lịch sinh thái.

V. Kết Luận Tương Lai Quản Lý Rừng Cộng Đồng Tại Ea Sô Đắk Lắk

Quản lý rừng cộng đồng là một giải pháp quan trọng để bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển bền vững tại khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô - Đắk Lắk. Để đạt được thành công, cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương, sự hỗ trợ của Nhà nước, và sự phối hợp giữa các bên liên quan. Tương lai của rừng Ea Sô phụ thuộc vào sự chung tay của tất cả chúng ta.

5.1. Chính Sách Hỗ Trợ Quản Lý Rừng Cộng Đồng Kiến Nghị và Đề Xuất

Để thúc đẩy quản lý rừng cộng đồng, cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp, bao gồm chính sách giao đất giao rừng, chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế, và chính sách khuyến khích sự tham gia của cộng đồng. Cần có những kiến nghị và đề xuất cụ thể để hoàn thiện hệ thống chính sách này.

5.2. Hợp Tác Quốc Tế Chia Sẻ Kinh Nghiệm và Nguồn Lực

Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực cho quản lý rừng cộng đồng. Cần tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế, các quốc gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực này để học hỏi và áp dụng những bài học thành công.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sứ, tỉnh Đắk Lắk, là một trong những vùng có đa dạng sinh học cao và ý nghĩa quan trọng về cảnh quan môi trường. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, diện tích rừng tự nhiên tại đây đã giảm trung bình khoảng 150 ha mỗi năm, tương đương 1% diện tích rừng tự nhiên hiện có. Nguyên nhân chính là do sự gia tăng dân số nhanh, khai thác lâm sản trái phép, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và các hoạt động nông nghiệp, chăn nuôi không bền vững. Tình trạng này không chỉ làm suy giảm diện tích mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng rừng và đa dạng sinh học.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích thực trạng quản lý tài nguyên rừng trên cơ sở cộng đồng tại vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sứ, xác định các nhân tố cản trở và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng vào công tác quản lý bảo vệ rừng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững kinh tế - xã hội địa phương. Nghiên cứu tập trung vào xã Ea Sứ, huyện Ea Kar, tỉnh Đắk Lắk, trong giai đoạn từ năm 1994 đến 2002, với phạm vi bao gồm các hoạt động quản lý rừng, sử dụng đất, và sự tham gia của cộng đồng dân cư địa phương.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách quản lý rừng bền vững, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức và năng lực quản lý của cộng đồng dân cư, từ đó bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế xã hội tại vùng đệm Khu bảo tồn Ea Sứ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu áp dụng hai khung lý thuyết chính: lý thuyết quản lý tài nguyên trên cơ sở cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management - CBNRM) và mô hình phát triển bền vững (Sustainable Development Model).

• Quản lý tài nguyên trên cơ sở cộng đồng nhấn mạnh vai trò của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ và sử dụng tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý, phát huy năng lực nội tại và truyền thống quản lý.
• Phát triển bền vững tập trung vào sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và tiến bộ xã hội, đảm bảo các thế hệ tương lai có thể tiếp tục sử dụng tài nguyên.

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học, quản lý bền vững, sự tham gia cộng đồng, quyền sử dụng đất và tài nguyên, cũng như các yếu tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến quản lý rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ các báo cáo thống kê của Hạt Kiểm lâm huyện Ea Kar, UBND xã Ea Sứ, các cuộc khảo sát thực địa, phỏng vấn sâu với 50 đại diện cộng đồng, cán bộ quản lý và các tổ chức liên quan.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích định lượng dựa trên số liệu diện tích rừng, tỷ lệ suy giảm, cơ cấu sử dụng đất và dân số.
• Phân tích định tính qua phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) nhằm hiểu rõ các nhân tố xã hội, kinh tế và văn hóa ảnh hưởng đến quản lý rừng.
• Phân tích hệ thống để đánh giá mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và xã hội trong quản lý tài nguyên rừng.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2001 đến 2002, tập trung vào phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diện tích rừng suy giảm rõ rệt: Diện tích rừng tự nhiên tại xã Ea Sứ giảm trung bình khoảng 150 ha mỗi năm, tương đương 1% diện tích rừng tự nhiên hiện có (từ 14.919,5 ha năm 2000). Chất lượng rừng cũng suy giảm do khai thác gỗ trái phép và chuyển đổi mục đích sử dụng đất.

2. Sự tham gia cộng đồng còn hạn chế: Mặc dù UBND xã đã giao quản lý 300 ha rừng cho các tổ chức cộng đồng, nhưng quyền sử dụng đất và rừng chưa được xác định rõ ràng, dẫn đến việc quản lý và bảo vệ rừng chưa hiệu quả. Khoảng 24 hộ gia đình được giao đất nông nghiệp với tổng diện tích 1.064,2 ha, nhưng chỉ có 426,4 ha được sử dụng đúng mục đích.

3. Nguyên nhân suy giảm rừng chủ yếu do áp lực dân số và khai thác không bền vững: Dân số xã Ea Sứ tăng từ 736 người lên 6.016 người trong giai đoạn nghiên cứu, dẫn đến nhu cầu đất nông nghiệp và nhà ở tăng cao. Hoạt động khai thác gỗ, săn bắt động vật rừng và chăn nuôi gia súc trên diện tích rừng cũng gia tăng, gây áp lực lớn lên tài nguyên rừng.

4. Tài nguyên đa dạng nhưng đang bị đe dọa: Khu bảo tồn có 709 loài thực vật, 44 loài thú, 158 loài chim và nhiều loài bò sát quý hiếm. Tuy nhiên, nhiều loài quý hiếm như gấu, hổ, voi đang bị suy giảm nghiêm trọng do mất môi trường sống và săn bắt.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự suy giảm tài nguyên rừng là do sự gia tăng dân số và thiếu sự tham gia tích cực, có hiệu quả của cộng đồng trong quản lý rừng. Việc giao đất, giao rừng chưa rõ ràng về quyền sở hữu và trách nhiệm dẫn đến tranh chấp, sử dụng đất không đúng mục đích. So với các nghiên cứu trong khu vực Đông Nam Á, việc quản lý tài nguyên rừng dựa trên cộng đồng đã được chứng minh là hiệu quả khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền và người dân địa phương.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện sự giảm diện tích rừng qua các năm, bảng phân tích cơ cấu sử dụng đất và biểu đồ phân bố dân số theo thời gian. Các kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng chính sách quản lý rừng bền vững, tăng cường quyền lợi và trách nhiệm của cộng đồng, đồng thời phát triển các giải pháp kinh tế - xã hội phù hợp để giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường phân quyền và xác định rõ quyền sở hữu đất rừng cho cộng đồng: UBND xã và huyện cần hoàn thiện quy trình giao đất, giao rừng, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và rừng cho các hộ gia đình và tổ chức cộng đồng trong vòng 12 tháng tới nhằm nâng cao trách nhiệm quản lý.

2. Phát triển các chương trình hỗ trợ kinh tế bền vững cho người dân: Khuyến khích phát triển nông nghiệp sạch, chăn nuôi theo hướng bền vững, kết hợp với các dự án sinh kế thay thế khai thác rừng trong 2 năm tới, do các tổ chức chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ thực hiện.

3. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng: Triển khai các chương trình đào tạo, tập huấn về bảo vệ rừng, đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên thiên nhiên cho người dân địa phương trong vòng 6 tháng, phối hợp với các trường học và các tổ chức xã hội.

4. Xây dựng hệ thống giám sát và xử lý vi phạm hiệu quả: Thiết lập các tổ chức kiểm lâm cộng đồng, phối hợp với Ban quản lý Khu bảo tồn để giám sát, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm trong vòng 1 năm, nhằm giảm thiểu tình trạng khai thác trái phép.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý rừng và bảo tồn thiên nhiên: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng tại các khu bảo tồn và vùng đệm.

2. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Thông tin về thực trạng và các giải pháp quản lý tài nguyên rừng dựa trên cộng đồng giúp xây dựng chính sách phù hợp, thúc đẩy phát triển bền vững.

3. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức cộng đồng: Luận văn cung cấp các phương pháp và kinh nghiệm thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ và phát triển tài nguyên thiên nhiên.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành lâm nghiệp, môi trường và phát triển bền vững: Tài liệu tham khảo quý giá về quản lý tài nguyên rừng, đa dạng sinh học và phát triển cộng đồng tại vùng Tây Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao diện tích rừng tại Ea Sứ giảm nhanh?
   Diện tích rừng giảm do sự gia tăng dân số nhanh, khai thác gỗ trái phép, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và các hoạt động nông nghiệp, chăn nuôi không bền vững. Ví dụ, mỗi năm diện tích rừng tự nhiên giảm khoảng 150 ha.

2. Vai trò của cộng đồng trong quản lý tài nguyên rừng là gì?
   Cộng đồng địa phương là người trực tiếp sinh sống và sử dụng tài nguyên, do đó họ có vai trò quan trọng trong bảo vệ, quản lý và phát triển rừng bền vững. Sự tham gia tích cực giúp giảm xung đột và nâng cao hiệu quả quản lý.

3. Những khó khăn chính trong việc giao đất, giao rừng cho cộng đồng là gì?
   Khó khăn bao gồm quyền sở hữu chưa rõ ràng, thiếu quy hoạch sử dụng đất cụ thể, tranh chấp đất đai và thiếu sự phối hợp giữa các cấp chính quyền với cộng đồng.

4. Giải pháp nào giúp nâng cao hiệu quả quản lý rừng tại Ea Sứ?
   Giải pháp bao gồm tăng cường phân quyền cho cộng đồng, phát triển sinh kế bền vững, nâng cao nhận thức và xây dựng hệ thống giám sát, xử lý vi phạm hiệu quả.

5. Nghiên cứu có thể áp dụng cho các khu vực khác không?
   Có, các nguyên tắc quản lý tài nguyên dựa trên cộng đồng và phát triển bền vững có thể áp dụng cho nhiều khu vực có điều kiện tương tự, đặc biệt là các vùng có đa dạng sinh học cao và áp lực khai thác tài nguyên lớn.

Kết luận

• Diện tích và chất lượng rừng tại xã Ea Sứ đang suy giảm nghiêm trọng do áp lực dân số và khai thác không bền vững.
• Sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên rừng còn hạn chế, quyền sở hữu đất rừng chưa rõ ràng.
• Nghiên cứu đã xác định các nhân tố cản trở và thúc đẩy sự tham gia cộng đồng, đồng thời đề xuất các giải pháp kinh tế, xã hội và kỹ thuật phù hợp.
• Việc tăng cường phân quyền, phát triển sinh kế bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng là các bước đi thiết yếu trong quản lý rừng bền vững.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào hoàn thiện chính sách giao đất, xây dựng hệ thống giám sát và đào tạo cộng đồng nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại Ea Sứ – vì một tương lai xanh cho thế hệ mai sau!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp & PTNT TR­êng ®¹i häc L©m nghiÖp   Tr­¬ng v¨n tr­ëng Nghiªn cøu mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång ë vïng ®Öm khu b¶o tån thiªn nhiªn eas« - Daklak LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Bu«n Ma Thuét - 2002 c Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp & PTNT TR­êng ®¹i häc L©m nghiÖp   Tr­¬ng v¨n tr­ëng Nghiªn cøu mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång ë vïng ®Öm khu b¶o tån thiªn nhiªn eas« - Daklak LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc PGS. TS v¦¥NG V¡N qUúNH Bu«n Ma Thuét - 2002 c c ®Æt vÊn ®Ò §aklak lµ mét tØnh thuéc Cao nguyªn Trung bé cã diÖn tÝch rõng tù nhiªn lín nhÊt c¶ n­íc – 1. Tµi nguyªn thiªn nhiªn cña §aklak rÊt phong phó vµ ®a d¹ng vÒ c¸c hÖ sinh th¸i, c¸c loµi ®éng thùc vËt, trong ®ã cã nhiÒu loµi ®éng thùc vËt quý hiÕm ®· ®­îc ghi trong s¸ch ®á ViÖt Nam vµ thÕ giíi. VÝ trÝ vµ tiÒm n¨ng rõng §aklak ®· gãp phÇn quan träng trong ®êi sèng d©n sinh kinh tÕ, x· héi vµ b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i, b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc.

ThÕ nh­ng trong nh÷ng n¨m qua rõng cña §aklak ngµy cµng bÞ suy gi¶m vÒ diÖn tÝch vµ chÊt l­îng rõng. Theo sè liÖu thèng kª b×nh qu©n mçi n¨m diÖn tÝch rõng mÊt kho¶ng 10.000 ha do viÖc ph¸ rõng, chuyÓn ®æi môc ®Ých sö dông ®Êt l©m nghiÖp. ViÖc mÊt rõng ®· lµm cho hÖ sinh th¸i rõng bÞ ph¸ vì, m«i tr­êng tù nhiªn bÞ biÕn ®æi ®· g©y nªn h¹n h¸n, lò lôt, lµm thiÖt h¹i lín ®ång thêi còng lµm suy gi¶m tÝnh ®a d¹ng sinh häc. Tr­íc nh÷ng thay ®æi ®ã con ng­êi ngµy cµng hiÓu ®­îc tÇm quan träng cña rõng.

Ngµy nay, qu¶n lý rõng bÒn v÷ng ®· ®­îc nhËn thøc nh­ mét chiÕn l­îc v× môc tiªu tån t¹i l©u bÒn cña con ng­êi vµ thiªn nhiªn. §øng tr­íc thùc tr¹ng trªn §aklak ®· cã nhiÒu biÖn ph¸p tÝch cùc nh»m b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng, b¶o vÖ tÝnh ®a d¹ng sinh häc cña ®Þa ph­¬ng. TØnh ®Æc biÖt chó träng ®Õn c«ng t¸c b¶o tån, ®· ®Çu t­ x©y dùng mét hÖ thèng c¸c khu rõng ®Æc dông gåm 2 V­ên Quèc gia vµ 10 Khu b¶o tån thiªn nhiªn víi diÖn tÝch 281.545 ha, trong ®ã cã Khu b¶o tån thiªn nhiªn Ea S«. §©y lµ mét trong nh÷ng vïng cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao, cã ý nghÜa lín vÒ c¶nh quan vµ m«i tr­êng.

Tõ n¨m 1999, sau khi ®­îc thµnh lËp Nhµ n­íc ®· x©y dùng ë Khu b¶o tån thiªn nhiªn Ea S« mét m¹ng l­íi tæ chøc qu¶n lý b¶o vÖ rõng, trong ®ã Ban qu¶n lý khu b¶o tån vµ H¹t kiÓm l©m. §ång thêi Nhµ n­íc 1 c còng thùc hiÖn mét sè dù ¸n ®Çu t­ ®Ó t¨ng c­êng nguån lùc cho qu¶n lý b¶o vÖ. Tuy nhiªn, kÕt qu¶ kh¶o s¸t míi ®©y cña Chi côc kiÓm l©m ®· cho thÊy tµi nguyªn rõng ë Ea S«, ®Æc biÖt lµ tµi nguyªn ®éng vËt vÉn tiÕp tôc bÞ suy gi¶m. Ng­êi ta cho r»ng mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu lµ thiÕu sù tham gia tÝch cùc cña céng ®ång d©n c­ ®Þa ph­¬ng.

Kh«ng Ýt ng­êi thê ¬ víi ho¹t ®éng x©m h¹i rõng, thËm chÝ cßn trùc tiÕp tham gia vµo ho¹t ®éng khai th¸c gç vµ ®éng vËt rõng. Ng­êi ta còng ®· nhËn thøc ®­îc c«ng t¸c qu¶n lý rõng kh«ng thÓ hiÖu qu¶ nÕu chØ ®¬n thuÇn dùa vµo lùc l­îng Nhµ n­íc, mµ cßn ph¶i khuyÕn khÝch ®­îc sù tham gia cña céng ®ång. VÊn ®Ò lµ lµm thÕ nµo ®Ó l«i cuèn ®­îc céng ®ång tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý b¶o vÖ rõng, cÇn cã nh÷ng gi¶i ph¸p g× vÒ kinh tÕ, x· héi, vÒ khoa häc c«ng nghÖ ®Ó x· héi ho¸ ®­îc c«ng t¸c qu¶n lý b¶o vÖ rõng. §©y lµ vÊn ®Ò b¨n kho¨n, tr¨n trë kh«ng chØ cña nh÷ng ng­êi trùc tiÕp lµm c«ng t¸c qu¶n lý b¶o vÖ rõng mµ cña c¶ c¸c cÊp chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng.

§Ó gãp phÇn gi¶i quyÕt nhiÖm vô trªn, trong khu«n khæ cña ®Ò tµi cao häc, t«i ®· chän ®Ò tµi "Nghiªn cøu mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång ë vïng ®Öm Khu b¶o tån thiªn nhiªn Ea S« tØnh §aklak". 2 c Ch­¬ng 1 Tæng quan Qu¶n lý tµi nguyªn rõng trªn c¬ së céng ®ång 1. NhËn thøc vÒ qu¶n lý tµi nguyªn rõng trªn c¬ së céng ®ång 1.1 Kh¸i niÖm vÒ qu¶n lý tµi nguyªn rõng trªn c¬ së céng ®ång Qu¶n lý tµi nguyªn trªn c¬ së céng ®ång Kh¸i niÖm céng ®ång th­êng ®­îc hiÓu lµ nhãm ng­êi sèng trªn cïng mét khu vùc, vµ th­êng cïng nhau chia sÏ c¸c môc tiªu chung, c¸c luËt lÖ x· héi chung cã thÓ cã quan hÖ gia ®×nh víi nhau (D'arcy Davis Case, 1990). Cßn qu¶n lý tµi nguyªn trªn c¬ së céng ®ång lµ qu¶n lý tµi nguyªn mµ trong ®ã ph¸t huy ®­îc n¨ng lùc néi sinh cña céng ®ång cho ho¹t ®éng qu¶n lý.

Nh÷ng gi¶i ph¸p qu¶n lý tµi nguyªn trªn c¬ së céng ®ång lu«n chøa ®ùng nh÷ng s¾c th¸i cña phong tôc, tËp qu¸n, ý thøc t«n gi¸o, nhËn thøc, kiÕn thøc cña ng­êi d©n, ®Æc ®iÓm quan hÖ gia ®×nh, hä hµng, lµng xãm, cña chÝnh s¸ch, luËt ph¸p v. Trong khi c¸c n­íc c«ng nghiÖp ph¸t triÓn ®Ò cao vai trß cña c¸ nh©n, th× c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn mµ ®Æc biÖt lµ ë vïng Ch©u ¸ - Th¸i B×nh D­¬ng, gia ®×nh vµ céng ®ång ®­îc ®¸nh gi¸ cao. Trong nhiÒu tr­êng hîp, qu¶n lý tµi nguyªn thiªn nhiªn trªn c¬ së céng ®ång ®· ®em l¹i nh÷ng hiÖu qu¶ to lín cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i. Don Gilmour vµ Fischer [14] cho r»ng qu¶n lý rõng céng ®ång lµ c¸c ho¹t ®éng kiÓm so¸t vµ qu¶n lý c¸c nguån tµi nguyªn rõng do ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng thùc hiÖn , nh÷ng ng­êi nµy sö dông chóng cho c¸c môc ®Ých cña céng ®ång vµ nã lµ mét bé phËn h÷u c¬ cña hÖ thèng canh t¸c Qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång ®ã lµ h×nh thøc qu¶n lý c¸c diÖn tÝch rõng cña Nhµ n­íc giao cho céng ®ång qu¶n lý.

ChiÕn l­îc vµ chÝnh s¸ch cho qu¶n lý tµi nguyªn rõng trªn c¬ së céng ®ång ChiÕn l­îc vµ chÝnh s¸ch qu¶n lý tµi nguyªn thiªn nhiªn miÒn nói trªn c¬ së céng ®ång cña c¸c n­íc trong khu vùc ®Òu tiÕn hµnh theo nh÷ng h­íng: (1)- Bæ sung vµ söa ®æi chÝnh s¸ch ®Ó t¨ng quyÒn qu¶n lý vµ sö dông tµi nguyªn tµi nguyªn cho ng­êi d©n vµ c¸c céng ®ång. Nh÷ng gi¶i ph¸p chñ yÕu ®Ó t¨ng quyÒn qu¶n lý tµi nguyªn trªn c¬ së céng ®ång lµ: cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn qu¶n lý sö dông tµi nguyªn l©u dµi cho hé gia ®×nh vµ céng ®ång, quy ho¹ch ph¸t triÓn cã sù tham gia cña ng­êi d©n, x©y dùng nh÷ng tæ chøc vµ h­¬ng ­íc ®¶m b¶o quyÒn sö dông vµ ph¸t triÓn tµi nguyªn, x©y dùng nh÷ng hîp ®ång tr¸ch nhiÖm gi÷a gia ®×nh, céng ®ång víi Nhµ n­íc [43]. (2)- KÕt hîp nh÷ng gi¶i ph¸p hç trî kinh tÕ ®Ó khuyÕn khÝch víi nh÷ng gi¶i ph¸p hµnh chÝnh cøng r¾n, chó träng ph¸t triÓn ®ång bé c¶ gi¶i ph¸p khoa häc c«ng nghÖ, gi¶i ph¸p kinh tÕ vµ gi¶i ph¸p x· héi cho qu¶n lý tµi nguyªn. (3)- Nh÷ng ch­¬ng tr×nh qu¶n lý tµi nguyªn vµ ch­¬ng tr×nh ph¸t triÓn nãi chung cña ®Þa ph­¬ng ®­îc x©y dùng theo ph­¬ng ph¸p cïng tham gia, ë tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n lËp kÕ ho¹ch, triÓn khai, gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸, ®iÒu chØnh kÕ ho¹ch vµ tiÕp tôc thùc hiÖn kÕ ho¹ch.

Ng­êi ta xem ®©y lµ ph­¬ng ph¸p cho phÐp ph¸t huy ®Çy ®ñ nhÊt nh÷ng néi lùc cña céng ®ång cho qu¶n lý tµi nguyªn. Quan ®iÓm vÒ qu¶n lý rõng bÒn v÷ng Tr­íc ®©y rõng tù nhiªn bao trïm phÇn lín diÖn tÝch mÆt ®Êt. Tuy nhiªn, do nh÷ng t¸c ®éng cña con ng­êi nh­ khai th¸c l©m s¶n qu¸ møc, ph¸ rõng lÊy ®Êt trång trät, ®Êt ch¨n th¶, x©y dùng c¸c khu c«ng nghiÖp, më réng c¸c ®iÓm d©n c­ v. ®· lµm cho rõng thu hÑp dÇn vÒ diÖn tÝch.

Tû lÖ che phñ cña rõng tù nhiªn gi¶m ®i mçi ngµy mét nhanh. Vµo ®Çu thÕ kû XX diÖn tÝch rõng trªn thÕ giíi vÉn cßn kho¶ng 60-65%, nh­ng ®Õn cuèi thÕ kû con sè nµy ®· gi¶m ®i mét 4 c nöa. Theo sè liÖu cña tæ chøc l­¬ng thùc thÕ giíi th× tæng diÖn tÝch rõng tù nhiªn hiÖn chØ cßn kho¶ng 3. Mçi n¨m diÖn tÝch rõng bÞ gi¶m ®i trung b×nh kho¶ng 20 triÖu ha [21].

ë ViÖt Nam hiÖn t­îng mÊt rõng còng t­¬ng tù nh­ vËy. Vµo nh÷ng n¨m 1940 tû lÖ che phñ cña rõng tù nhiªn cßn kho¶ng 40-45% diÖn tÝch l·nh thæ. Rõng tù nhiªn kh«ng chØ bÞ thu hÑp vÒ diÖn tÝch mµ cßn gi¶m ®i vÒ chÊt l­îng. C¸c loµi gç quý ®· bÞ khai th¸c c¹n kiÖt, c¸c loµi cho s¶n phÈm cã gi¸ trÞ cao nh­ l­¬ng thùc, thùc phÈm, d­îc liÖu, nguyªn liÖu cho c«ng nghiÖp, thñ c«ng mü nghÖ v.

trë nªn khan hiÕm, nhiÒu loµi ®éng vËt hoang d· ®ang cã nguy c¬ tuyÖt chñng. Tõ n¨m 1995 ®Õn nay víi nhiÒu chÝnh s¸ch kinh tÕ x· héi cho b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng, tû lÖ che phñ rõng ®· b¾t ®Çu t¨ng lªn. §Õn n¨m 2000, theo kiÓm kª cña Nhµ n­íc, tû lÖ che phñ rõng ®· t¨ng lªn kho¶ng 33%. Tuy nhiªn, phÇn lín diÖn tÝch rõng t¨ng lªn lµ nh÷ng rõng phôc håi gÇn nh­ ch­a cã tr÷ l­îng vµ mang l¹i rÊt Ýt lîi Ých kinh tÕ cho ng­êi d©n.

V× vËy, nhiÒu ng­êi cho r»ng xu h­íng t¨ng lªn cña tû lÖ che phñ rõng lµ ch­a thùc sù bÒn v÷ng. Tr­íc t×nh h×nh ®ã mét yªu cÇu cÊp b¸ch ®Æt ra lµ ph¶i qu¶n lý rõng nh­ thÕ nµo ®Ó ng¨n chÆn ®­îc t×nh tr¹ng mÊt rõng, qu¶n lý mµ trong ®ã viÖc khai th¸c nh÷ng gi¸ trÞ kinh tÕ cña rõng kh«ng m©u thuÉn víi viÖc duy tr× diÖn tÝch vµ chÊt l­îng cña nã, duy tr× vµ ph¸t huy nh÷ng chøc n¨ng sinh th¸i to lín víi sù tån t¹i l©u bÒn cña con ng­êi vµ thiªn nhiªn. §©y còng lµ xuÊt ph¸t ®iÓm cña nh÷ng ý t­ëng qu¶n lý rõng bÒn v÷ng - qu¶n lý rõng nh»m ph¸t huy ®ång thêi nh÷ng gi¸ trÞ vÒ kinh tÕ, x· héi vµ m«i tr­êng cña rõng. MÆc dï néi dung cña qu¶n lý rõng bÒn v÷ng rÊt phong phó vµ ®a d¹ng víi nh÷ng kh¸c biÖt nhÊt ®Þnh phô thuéc vµo ®iÒu kiÖn cô thÓ cña tõng ®Þa ph­¬ng, tõng quèc gia, song ng­êi ta còng ®ang cè g¾ng ®­a ra nh÷ng kh¸i niÖm ®Ó diÔn ®¹t b¶n chÊt cña nã.