Luận văn nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, tỉnh Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu một số đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên bắc mê tỉnh hà giang, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Hoàng Trung Kiên
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu Đặc điểm Khu Hệ Thú Linh Trưởng tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Mê, Hà Giang
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu thú Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Đặc điểm chung của thú bộ Linh trưởng (Primates) ở Việt Nam
• 1.3. Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.4. Phân bố Linh trưởng Việt Nam
• 1.5. Tình trạng các loài Linh trưởng Việt Nam
• 1.6. Các mối đe dọa đối với khu hệ thú Linh trưởng
• 1.7. Nghiên cứu đa dạng sinh học và khu hệ thú Linh trưởng ở Khu BTTN Bắc Mê, Hà Giang
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.3.2. Phương pháp xác định thành phần loài
• 2.3.3. Phương pháp phân chia sinh cảnh và xác định phân bố của các loài Linh trưởng
• 2.3.4. Phương pháp xác định các mối đe dọa
• 2.3.5. Phương pháp nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Khí hậu, thủy văn
• 3.1.3. Tài nguyên đa dạng sinh học
• 3.2. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 3.2.1. Dân số, lao động và việc làm
• 3.2.2. Thực trạng các ngành kinh tế
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Danh lục thú Linh trưởng tại Khu BTTN Bắc Mê, Hà Giang
• 4.2. Tình trạng quần thể các loài thú Linh trưởng tại Khu BTTN Bắc Mê
• 4.3. Đặc điểm phân bố của các loài Linh trưởng tại Khu BTTN Bắc Mê
• 4.3.1. Các dạng sinh cảnh chính tại khu vực
• 4.3.2. Đặc điểm phân bố của các loài thú Linh trưởng theo sinh cảnh
• 4.4. Giá trị của các loài thú Linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Giá trị sinh thái
• 4.4.2. Giá trị khoa học, bảo tồn
• 4.5. Các mối đe dọa chính
• 4.5.1. Các mối đe dọa đến khu hệ thú Linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 4.5.2. Đánh giá, xếp hạng các mối đe dọa
• 4.5.3. Các khu vực bị tác động mạnh trong Khu BTTN Bắc Mê
• 4.6. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu Đặc điểm Khu Hệ Thú Linh Trưởng tại Bắc Mê

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, Hà Giang, là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về khu hệ thú linh trưởng tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự phân bố và tình trạng của các loài mà còn góp phần vào công tác bảo tồn. Đặc biệt, khu vực này là nơi sinh sống của nhiều loài thú linh trưởng quý hiếm, đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

1.1. Đặc điểm sinh thái của Khu Bảo Tồn Bắc Mê

Khu BTTN Bắc Mê có hệ sinh thái rừng núi đá vôi, với điều kiện tự nhiên phong phú. Đây là môi trường lý tưởng cho sự phát triển của động vật hoang dã, đặc biệt là các loài thú linh trưởng.

1.2. Tình trạng bảo tồn thú linh trưởng tại Bắc Mê

Tình trạng các loài thú linh trưởng tại Bắc Mê đang gặp nhiều thách thức. Nhiều loài đã bị suy giảm quần thể do mất môi trường sống và săn bắt trái phép.

II. Vấn đề và Thách thức trong Bảo tồn Khu Hệ Thú Linh Trưởng

Bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Mất nơi sống và săn bắt là hai mối đe dọa chính. Việc phát triển kinh tế và đô thị hóa đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên, ảnh hưởng đến môi trường sống của các loài thú linh trưởng.

2.1. Mất môi trường sống do phát triển kinh tế

Sự phát triển của nông nghiệp và đô thị hóa đã dẫn đến việc phá rừng, làm giảm diện tích sinh sống của các loài thú linh trưởng. Điều này gây ra sự suy giảm quần thể và làm tăng nguy cơ tuyệt chủng.

2.2. Săn bắt trái phép và tác động của con người

Săn bắt thú linh trưởng diễn ra phổ biến, với nhiều phương pháp tinh vi. Điều này không chỉ làm giảm số lượng cá thể mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc quần thể và sự phát triển của các loài.

III. Phương pháp Nghiên cứu Đặc điểm Khu Hệ Thú Linh Trưởng

Nghiên cứu được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm khảo sát hiện trường, phân tích mẫu và thu thập dữ liệu từ các nguồn tài liệu. Các phương pháp này giúp xác định sự phân bố và tình trạng của các loài thú linh trưởng tại khu vực.

3.1. Phương pháp khảo sát hiện trường

Khảo sát hiện trường là phương pháp chính để thu thập dữ liệu về sự phân bố và tình trạng của các loài thú linh trưởng. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành điều tra tại nhiều khu vực khác nhau trong Khu BTTN Bắc Mê.

3.2. Phân tích mẫu và dữ liệu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá tình trạng quần thể và các mối đe dọa. Phân tích này giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn cho khu hệ thú linh trưởng.

IV. Kết quả Nghiên cứu và Ứng dụng Thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê có sự đa dạng cao, với nhiều loài quý hiếm. Tuy nhiên, tình trạng bảo tồn của các loài này đang gặp nhiều khó khăn. Các kết quả này sẽ được sử dụng để đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

4.1. Danh lục các loài thú linh trưởng tại Bắc Mê

Nghiên cứu đã xác định được danh lục các loài thú linh trưởng tại khu vực, bao gồm nhiều loài quý hiếm như Vọoc mông trắng và Vọoc đầu trắng.

4.2. Giá trị sinh thái và khoa học của các loài

Các loài thú linh trưởng không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có giá trị khoa học cao. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và là đối tượng nghiên cứu quý giá cho các nhà khoa học.

V. Kết luận và Tương lai của Nghiên cứu Khu Hệ Thú Linh Trưởng

Nghiên cứu về khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững. Các giải pháp bảo tồn cần được triển khai ngay để đảm bảo sự tồn tại của các loài thú linh trưởng quý hiếm trong tương lai.

5.1. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Cần có các giải pháp bảo tồn hiệu quả, bao gồm việc bảo vệ môi trường sống và tăng cường công tác quản lý, giám sát hoạt động săn bắt.

5.2. Tương lai của khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê

Tương lai của khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê phụ thuộc vào nỗ lực bảo tồn và sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới, sở hữu khu hệ linh trưởng phong phú với 24 loài và phân loài thuộc 3 họ chính. Tuy nhiên, áp lực từ các hoạt động nhân sinh đã khiến nhiều loài rơi vào tình trạng suy giảm nghiêm trọng, trong đó có 4 loài đặc hữu hẹp đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng toàn cầu. Nằm ở vùng Đông Bắc Việt Nam, Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê thuộc tỉnh Hà Giang có tổng diện tích tự nhiên 9.042,5 ha, bao gồm 8.298,9 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và 743,6 ha phân khu phục hồi sinh thái. Nơi đây lưu giữ hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi đặc trưng, cung cấp sinh cảnh thiết yếu cho các loài thú hoang dã quý hiếm.

Mặc dù có tiềm năng sinh thái to lớn, công tác quản lý tại khu bảo tồn đối mặt với nhiều thách thức do thiếu hụt dữ liệu điều tra thực địa có hệ thống. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của tác giả Hoàng Trung Kiên, dưới sự hướng dẫn của TS. Vũ Tiến Thịnh tại Trường Đại học Lâm nghiệp, được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống khoa học này. Khảo sát thực địa được triển khai toàn diện từ ngày 15/3/2014 đến ngày 15/9/2014 trên địa bàn 3 xã Lạc Nông, Thượng Tân và Minh Ngọc.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xác định thành phần loài, đánh giá hiện trạng quần thể, mô tả đặc điểm phân bố theo 5 dạng sinh cảnh và định lượng 5 nhóm đe dọa sinh thái chính. Kết quả công trình xác lập danh lục 7 loài linh trưởng, trong đó có 6 loài thuộc danh mục nguy cấp, tạo tiền đề khoa học vững chắc để Ban quản lý khu bảo tồn ban hành các chính sách bảo tồn bền vững và phân bổ nguồn lực tuần tra hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng hệ thống phân loại học của Groves (2004) kết hợp công trình của Wilson và Reeder được tổng hợp bởi Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh (2009) để xác định danh mục các loài thú thuộc bộ Linh trưởng (Primates). Khung lý thuyết này phân chia khu hệ linh trưởng Việt Nam thành 3 họ: họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae). Về phân loại sinh cảnh, tác giả kế thừa phương pháp sinh thái học thực vật của Thái Văn Trừng (1978) kết hợp phân chia kiểu rừng của Lê Mộng Chân và Vũ Văn Dũng (1992), xác lập 5 dạng sinh cảnh rừng từ nguyên sinh trên núi đá vôi đến rừng phục hồi sau nương rẫy.

Để lượng hóa các tác động nhân sinh, luận văn áp dụng phương pháp Đánh giá giảm thiểu mối đe dọa TRA (Threats Reduction Assessment) do Margoluis và Salafsky (2001) phát triển. Mô hình đánh giá này vận hành dựa trên 3 tiêu chí cốt lõi: phạm vi không gian tác động, cường độ suy thoái đa dạng sinh học và mức độ cấp thiết về thời gian, với thang điểm chuẩn hóa từ 1 đến 5 điểm cho từng tiêu chí.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang và bản đồ quy hoạch 3 loại rừng theo Quyết định số 2104/QĐ-UBND kết hợp dữ liệu sơ cấp thu thập tại hiện trường trong khung thời gian từ 15/3/2014 đến 15/9/2014.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu được thiết kế chặt chẽ qua 5 tuyến khảo sát thực địa có tổng chiều dài 35 km, bề rộng quan sát từ 250 m đến 500 m, quy đổi diện tích điều tra trực tiếp đạt khoảng 95 ha. Trong đó, 3 tuyến tập trung tại xã Lạc Nông và 2 tuyến tại xã Thượng Tân. Mỗi tuyến được điều tra lặp lại ít nhất 3 lần vào cả ban ngày lẫn ban đêm để ghi nhận các loài ăn đêm. Đồng thời, nghiên cứu thiết lập 4 điểm nghe cố định trên các đỉnh núi cao có tầm nhìn thoáng nhằm phát hiện tiếng kêu đặc trưng.

Phương pháp phỏng vấn bán định hướng được thực hiện trên 100% nhóm thợ săn có kinh nghiệm và cán bộ kiểm lâm địa bàn bằng bộ ảnh màu nhận dạng chuẩn. Việc kết hợp điều tra tuyến, điểm nghe và phỏng vấn thợ săn là lựa chọn tối ưu giúp gia tăng khả năng phát hiện các loài thú nhạy cảm trên địa hình Karst chia cắt mạnh có độ dốc trên 30 độ. Toàn bộ tọa độ quan sát được xử lý và trực quan hóa bản đồ chuyên đề bằng phần mềm MapInfo phiên bản 11.0.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã xác định được 7 loài thú linh trưởng thuộc 4 giống và 2 họ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, chiếm 29,2% tổng số loài, 66,7% tổng số giống và 66,7% tổng số họ linh trưởng hiện biết tại Việt Nam. Đặc biệt, công trình đã phát hiện và bổ sung loài Khỉ mốc (Macaca assamensis) vào danh lục đa dạng sinh học của khu bảo tồn. Họ Khỉ chiếm ưu thế với 5 loài (chiếm 71,4% tổng số loài ghi nhận), tiếp theo là họ Cu li với 2 loài (chiếm 28,6%).

Thứ hai, kết quả ghi nhận giá trị bảo tồn đặc biệt cao khi 6 trên 7 loài (tương đương 85,7%) nằm trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh lục Đỏ IUCN năm 2014 từ cấp sắp nguy cấp (VU) đến cực kỳ nguy cấp (CR). Xét theo khung pháp lý của Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, có 4 loài thuộc nhóm IB nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại gồm Cu li lớn, Cu li nhỏ, Voọc đen má trắng và Voọc mũi hếch; 3 loài thuộc nhóm IIB gồm Khỉ mặt đỏ, Khỉ vàng và Khỉ mốc.

Thứ ba, sự phân bố của các loài linh trưởng phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc thảm thực vật. Toàn bộ 7 loài (100%) đều xuất hiện tại sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ở độ cao 700-1000 m. Rừng thứ sinh trên núi đá vôi và rừng nguyên sinh trên núi đất cùng ghi nhận 5 loài (71,4%). Rừng thứ sinh trên núi đất có 2 loài phân bố, trong khi sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy hoàn toàn không ghi nhận bất kỳ loài linh trưởng nào (0%).

Thứ tư, điều tra thực địa đã quan sát trực tiếp đàn Khỉ vàng gồm 12 cá thể tại tiểu khu 142 gần Bản Khén và 2 cá thể Voọc đen má trắng tại vùng rừng giáp Thác Đổ, chứng minh sự tồn tại của các quần thể sinh sản ngoài tự nhiên nhưng quy mô đang bị thu hẹp đáng kể.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh với các vùng bảo tồn lân cận trên cùng cánh cung địa chất Đông Bắc, tài nguyên linh trưởng Bắc Mê thể hiện mật độ rất cao. Mặc dù diện tích tự nhiên của Bắc Mê (9.042,5 ha) nhỏ hơn nhiều so với Khu BTTN Na Hang (27.520 ha với 8 loài) hay Khu BTTN Du Già (24.293 ha với 8 loài), khu vực này vẫn bảo tồn tới 7 loài linh trưởng, tương đương độ phong phú loài của Khu BTTN Phong Quang (8.355,6 ha với 8 loài).

Dữ liệu phân bố và tình trạng bảo tồn trong luận văn có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột so sánh tương quan số loài giữa các khu bảo tồn và ma trận bảng thống kê sự hiện diện của 7 loài qua 5 sinh cảnh. Bản đồ không gian xây dựng từ phần mềm chuyên dụng chỉ rõ tiểu khu 142 và 162B là hai điểm nóng có tần suất bắt gặp linh trưởng cao nhất, đồng thời cũng là nơi chịu tác động mạnh nhất.

Nguyên nhân chính khiến các quần thể linh trưởng suy giảm bắt nguồn từ hoạt động săn bắn bằng súng tự chế và tình trạng khai thác gỗ Nghiến, gỗ Trai lý trái phép. Hoạt động đốn hạ cây gỗ lớn tầng vượt tán không chỉ phá hủy nguồn thức ăn chồi lá, quả hạt mà còn gây tiếng ồn xua đuổi các loài thú nhạy cảm di chuyển sâu vào vùng lõi. Sức ép này gắn liền với thực trạng kinh tế địa phương khi 96,9% lực lượng lao động làm nông lâm nghiệp thuần túy và tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 2,9%, dẫn đến việc khai thác tài nguyên rừng là nguồn thu nhập bổ trợ khó thay thế.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá mối đe dọa TRA và đặc điểm phân bố sinh cảnh, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo tồn toàn diện khu hệ thú linh trưởng:

• Tăng cường tuần tra và triệt phá các điểm nóng vi phạm: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Bắc Mê triển khai tuần tra định kỳ tại các tiểu khu trọng điểm 142 và 162B. Mục tiêu đặt ra là giảm thiểu ít nhất 80% số vụ săn bắt động vật hoang dã và khai thác gỗ trái phép trong giai đoạn 2015-2020, thực hiện thu hồi triệt để các loại súng săn tự chế và bẫy thú trong rừng.
• Mở rộng khoán bảo vệ rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường: Ủy ban nhân dân huyện Bắc Mê cùng Ban quản lý khu bảo tồn tiến hành giao khoán toàn bộ 8.298,9 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt cho các cộng đồng thôn bản tại 3 xã Lạc Nông, Thượng Tân và Minh Ngọc. Giải pháp này nhằm tạo nguồn thu nhập ổn định cho khoảng 1.750 lao động địa phương, giảm thiểu phụ thuộc vào việc thu hái lâm sản ngoài gỗ.
• Tổ chức các chiến dịch truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng: Hạt Kiểm lâm và chính quyền các xã tổ chức định kỳ 15 đến 20 hội nghị tuyên truyền mỗi năm cho hơn 1.000 hộ gia đình thuộc đồng bào các dân tộc H’Mông, Dao, Tày. Nội dung tập trung phổ biến mức xử phạt vi phạm các loài động vật hoang dã thuộc nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và ký cam kết bảo vệ các loài linh trưởng nguy cấp.
• Xây dựng chương trình giám sát sinh thái định kỳ: Ban quản lý khu bảo tồn phối hợp với Viện Sinh thái rừng và Môi trường thiết lập hệ thống bẫy ảnh và theo dõi biến động quần thể 6 tháng một lần đối với hai loài đặc biệt quý hiếm là Voọc mũi hếch và Voọc đen má trắng trong suốt giai đoạn 2015-2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn và cơ sở lý luận chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Nắm bắt chính xác tọa độ phân bố không gian và các điểm nóng sinh thái tại tiểu khu 142, 162B để tối ưu hóa lộ trình tuần tra trên tổng diện tích 9.042,5 ha, nâng cao hiệu quả ngăn chặn săn bắt trái phép.
• Nhà nghiên cứu linh thái học và sinh học bảo tồn: Tiếp cận bộ dữ liệu thực địa chuẩn xác về tập tính, dấu vết kiếm ăn và sinh cảnh cư trú của 2 loài Cu li và 5 loài Khỉ, Voọc trên địa hình núi đá vôi Karst, làm tư liệu so sánh cho các công trình nghiên cứu tiến hóa và phân loại học.
• Học viên sau đại học và sinh viên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Tham khảo một case study mẫu mực về quy trình thiết kế 5 tuyến điều tra thực địa dài 35 km, kỹ thuật phỏng vấn bán định hướng và phương pháp lượng hóa mối đe dọa TRA phục vụ việc hoàn thiện đồ án và đề tài nghiên cứu khoa học.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế: Sử dụng các dẫn liệu định lượng về 85,7% số loài linh trưởng bị đe dọa để xây dựng hồ sơ tài trợ, đề xuất các dự án khẩn cấp nhằm bảo tồn các loài nguy cấp như Voọc mũi hếch và Voọc đen má trắng tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu đã xác định được bao nhiêu loài linh trưởng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê?

Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác 7 loài thú linh trưởng thuộc 4 giống và 2 họ, chiếm 29,2% tổng số loài linh trưởng của Việt Nam. Điểm nổi bật là công trình đã bổ sung thành công loài Khỉ mốc (Macaca assamensis) vào danh lục khu hệ thú của khu bảo tồn.

Loài linh trưởng nào có mức độ đe dọa cao nhất được ghi nhận trong khu vực?

Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) là loài có bậc bảo tồn cao nhất, được xếp ở cấp cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN. Ngoài ra, Voọc đen má trắng, Cu li lớn và Cu li nhỏ cũng thuộc cấp nguy cấp (EN) và nằm trong nhóm IB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Dạng sinh cảnh nào đóng vai trò cốt lõi cho sự tồn tại của các loài linh trưởng tại đây?

Sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ở độ cao 700-1000 m đóng vai trò then chốt nhất khi nâng đỡ 100% (7/7 loài) thành phần loài linh trưởng tại khu bảo tồn, nhờ cấu trúc rừng nhiều tầng tán kín và nguồn thức ăn dồi dào, ít bị chia cắt.

Phương pháp TRA đánh giá các mối đe dọa sinh thái dựa trên những tiêu chí nào?

Phương pháp TRA đánh giá tác động dựa trên 3 tiêu chí: phạm vi không gian ảnh hưởng, cường độ phá hủy sinh cảnh và mức độ cấp thiết về mặt thời gian. Mỗi tiêu chí được chấm điểm từ 1 đến 5, từ đó xác định săn bắn và khai thác gỗ lậu là hai mối đe dọa nguy hại nhất.

Vì sao sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy không ghi nhận loài linh trưởng nào?

Dạng sinh cảnh này chịu tác động xáo trộn mạnh từ con người, có độ tàn che thấp, chủ yếu là các loài cây ưa sáng nhỏ như Sau sau, Trâm, Ngát, hoàn toàn thiếu vắng các cây gỗ lớn tầng vượt tán và nguồn thức ăn ổn định, khiến 0% loài linh trưởng lựa chọn cư trú.

Kết luận

• Luận văn xác định thành công danh lục 7 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ và 4 giống tại Khu BTTN Bắc Mê, bổ sung mới loài Khỉ mốc vào cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học địa phương.
• Minh chứng giá trị bảo tồn đặc biệt cấp thiết khi 85,7% số loài ghi nhận (6/7 loài) nằm trong danh mục các loài nguy cấp của Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.
• Khẳng định mối quan hệ mật thiết giữa cấu trúc thực vật và khu hệ thú, trong đó rừng nguyên sinh trên núi đá vôi là sinh cảnh sống bắt buộc của 100% các loài linh trưởng tại khu vực.
• Định lượng hóa 5 mối đe dọa nhân sinh bằng công cụ TRA, chỉ rõ áp lực khai thác tài nguyên xuất phát từ 96,9% lao động địa phương phụ thuộc hoàn toàn vào nông lâm nghiệp.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp tuần tra thực địa tại 8.298,9 ha vùng lõi, giao khoán rừng và nâng cao sinh kế cho cộng đồng vùng đệm 3 xã Lạc Nông, Thượng Tân, Minh Ngọc.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2015 đến năm 2025, các cơ quan chức năng cần ưu tiên bố trí nguồn lực lắp đặt bẫy ảnh kỹ thuật số và thiết lập quy chế phối hợp tuần tra liên xã. Việc bảo vệ toàn vẹn sinh cảnh sống cho các loài linh trưởng tại Bắc Mê chính là hành động then chốt để gìn giữ nguồn gen đặc hữu quý báu của quốc gia và toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới, đặc biệt là khu hệ Linh trưởng. Thú Linh trưởng là nhóm động vật cực kỳ nhạy cảm với những tác động của môi trường và con người, do đó chúng thường chỉ phân bố tại những khu vực nhất định, nơi đảm bảo đủ nguồn thức ăn và ít có những mối đe dọa cho sự tồn tại. Thực tế, phần lớn các loài Linh trưởng chỉ sống ở những khu vực rừng còn tốt, nhiều cây gỗ lớn, ít bị con người tác động. Tuy nhiên, theo thời gian những tác động của con người ngày càng lớn, sinh cảnh và môi trường sống của các loài Linh trưởng dần bị thu hẹp.

Chính điều này đã khiến cho các loài Linh trưởng trở thành một trong những nhóm động vật bị đe dọa mạnh nhất cho sự tồn tại, không chỉ ở Việt Nam mà trên cấp độ toàn cầu. Theo phân loại của Groves (2004), khu hệ thú Linh trưởng Việt Nam gồm 24 loài và phân loài, thuộc 3 họ đó là họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae). Đặc biệt, Việt Nam có 4 loài Linh trưởng đặc hữu và nằm trong số những loài Linh trưởng được coi là nguy cấp nhất thế giới bao gồm: Vọoc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Vọoc đầu trắng (Trachypithecus poliocephalus), Vọoc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) và Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea). Tất cả các loài thú Linh trưởng ở Việt Nam đều có tình trạng sắp nguy cấp đến nguy cấp.

Theo sách đỏ Việt Nam năm 2007 trong số 24 loài và phân loài hiện biết ở Việt Nam, có 4 loài trong tình trạng "Cực kỳ nguy cấp" (CR) và 8 loài ở tình trạng "Nguy cấp" (EN), một vài loài trong số này đang đứng trước bờ vực của sự tuyệt chủng. Do vậy, Linh trưởng luôn luôn được các nhà quản lý, các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu với nhiều mục đích khác nhau, trong đó hầu hết phục vụ cho công tác bảo tồn. Tuy nhiên, một trong những khó khăn 2 nhất trong việc đề xuất những giải pháp quản lý, bảo tồn hiệu quả các loài Linh trưởng tại Việt Nam là thiếu những thông tin quan trọng liên quan đến loài, phân bố cũng như tình trạng của chúng tại những khu vực cụ thể, đặc biệt tại các Vườn Quốc gia và Khu BTTN. Khu BTTN Bắc Mê nằm ở phía Đông của tỉnh Hà Giang được đặc trưng bởi hệ sinh thái rừng trên núi đá còn tương đối nguyên vẹn của khu vực phía Bắc.

Đây là điều kiện thích hợp cho sự cư trú của các loài trong bộ Linh trưởng. Tuy nhiên, việc điều tra khảo sát các loài Linh trưởng tại khu vực hầu như rất ít, gây khó khăn cho công tác quy hoạch quản lý bảo tồn các loài động vật nói chung và Linh trưởng nói riêng tại khu vực. Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, tỉnh Hà Giang”. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ xác định sự có mặt cũng như tình trạng, phân bố và các mối tác động chính tới các loài Linh trưởng tại khu vực.

Đây sẽ là cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn các loài Linh trưởng tại Khu BTTN Bắc Mê, Hà Giang. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lƣợc sử nghiên cứu thú Linh trƣởng ở Việt Nam 1. Đặc điểm chung của thú bộ Linh trưởng (Primates) ở Việt Nam Bộ Linh trưởng (Primates) hay còn gọi là Bộ Khỉ hầu gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật.

Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xương sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của thú Linh trưởng được đặc trưng bởi hình dạng và cấu trúc các chi. Xương cẳng tay, xương cánh tay khớp động với xương bả vai và có thể quay quanh trục của nó. Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại. Hệ xương đai ngực luôn có xương đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trước một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo.

Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trước giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tư thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não. Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài. Đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống.

Hai hố mắt gần nhau, mắt hướng về trước tạo nên kiểu nhìn lưỡng hình. Mũi ngắn; Thể tích hộp sọ tương đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ. Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá của thú Linh trưởng. Răng thú Linh trưởng có 2 loại: răng sữa và răng chính thức (difiodonte).

Răng cửa to, răng hàm có 4 nón tù. Cấu tạo bộ răng thích nghi với chế độ ăn tạp nhưng thiên về thực vật (quả, lá). Số lượng răng của các loài Linh trưởng có thể biến đổi từ 32 đến 36 chiếc. Thú Linh trưởng ở con đực, có một đôi tinh hoàn và luôn nằm trong bìu da ở ngoài bụng.

Con cái có một 4 đôi vú ngực phát triển, có tử cung đơn hoặc hai sừng. Nhau của Linh trưởng thuộc loại nhau tán, không rụng ở nhóm Leiur và rụng ở các loài khác. Thời gian mang thai dài, thường đẻ một con. Con non đẻ ra yếu, thời gian bú sữa dài.

Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về khu hệ thú Linh trưởng ở Việt Nam và đưa ra nhiều quan điểm phân loại thú Linh trưởng khác nhau, các quan điểm này thay đổi theo thời gian và rất khác nhau giữa các tác giả (Bảng 1. Chẳng hạn, Phạm Nhật (2002) cho rằng thú Linh trưởng Việt Nam bao gồm 25 loài và phân loài thuộc 3 họ; Roos (2004) cho rằng thú Linh trưởng Việt Nam bao gồm 24 loài và phân loài thuộc 3 họ. Trong khi đó Groves (2004) chỉ ra rằng Việt Nam có 24 loài và phân loài. Tuy có sự khác nhau về số lượng loài, nhìn chung các tác giả đều thống nhất rằng khu hệ thú Linh trưởng ở Việt Nam có 3 họ chính: Họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae).

Phân loại thú Linh trƣởng ở Việt Nam theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Trong đề tài này, việc sử dụng hệ thống phân loại thú Linh trưởng sẽ theo hệ thống phân loại của Groves (2004) vì đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của thú Linh trưởng Việt Nam và được các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi. Phân loại khu hệ thú Linh trƣởng Việt Nam theo Groves (2004) Tên loài TT Phổ thông Khoa học 1 Cu li lớn Nycticebus coucang (Boddaert, 1785) 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus Bonhote, 1907 3 Khỉ cộc Macaca arctoides (Geoffroy, 1831) Macaca assamensis (M’Clelland, 4 Khỉ mốc 1839) 5 Khỉ đuôi lợn Macaca nemestrina (Linnaeus, 1766) 6 Khỉ vàng Macaca mulatta 7 Khỉ đuôi dài Macaca fascicularis Trachypithecus phayrei 8 Voọc xám crepusculus (Elliot, 1909) 9 Voọc bạc Trachypithecus obscurus 10 Voọc géc manh Trachypithecus germaini Trachypithecus francoisi 11 Voọc đen má trắng francoisi (Pousargues, 1898) Trachypithecus francoisi 12 Voọc đầu trắng poliocephalus (Trouessart, 1911) 13 Voọc gáy trắng Trachypithecus hatinhensis 14 Voọc đen tuyền Trachypithecus ebenus Trachypithecus francoisi 15 Voọc mông trắng delacouri (Osgood, 1932) 16 Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus 17 Chà vá chân đen Pygathrix nigripes 18 Chà vá chân xám Pygathrix cinerea 6 Tên loài TT Phổ thông Khoa học Rhinopithecus avunculus Dollman, 19 Voọc mũi hếch 1912 Hylobates concolor concolor (Harlan, 20 Vượn đen tuyền 1826) 21 Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 22 Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 23 Vượn siki Nomascus siki 24 Vượn má hung Nomascus gabriellae (Nguồn: Grove, 2004) 1. Phân bố Linh trưởng Việt Nam Ở Việt Nam, thú Linh trưởng phân bố hầu khắp các tỉnh có rừng trong cả nước, một số loài có vùng phân bố rộng như: Cu li nhỏ, Khỉ cộc, Khỉ đuôi lợn, Khỉ vàng. Trong khi đó, một số loài có phân bố rất hẹp như Voọc Hà Tĩnh, Voọc Cúc Phương, Voọc Cát Bà và Voọc mũi hếch.

Phân bố thú Linh trưởng theo Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 được tổng hợp trong bảng sau: Bảng 1. Phân bố thú Linh trƣởng theo sách đỏ Việt Nam năm 2007 TT Tên loài Phân bố Cao Bằng (Ba Bể), Thái Nguyên (Chợ Đồn, Đình Cả, Chợ Rả), 1 Cu li lớn Lạng Sơn, Hòa Bình, Quảng Trị (Lao Bảo) Thừa Thiên Huế Có nhiều nơi: Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Sơn La, Hòa 2 Cu li nhỏ Bình, Hà Tây, Ninh Bình, Quảng Trị, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Phú Yên. Loài này phân bố từ Quảng Nam - Đà Nẵng trở vào các tỉnh 3 Khỉ đuôi dài phía Nam 7 TT Tên loài Phân bố Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Bắc Thái, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thên - 4 Khỉ đuôi lợn Huế, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh. Bắc Thái, Lạng Sơn, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Quảng Ninh, Ninh 6 Khỉ mốc Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh.

khỉ vàng phân bố khắp các tỉnh có rừng từ Gia Lai trở ra Bắc kể 7 Khỉ vàng cả các đảo gần bờ. Từ Thanh Hóa (19030 độ vĩ bắc) dọc dãy Trường Sơn tới Gia Chà vá chân 8 Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Sông Bé, Tây nâu Ninh. Chà vá chân Phía Tây tỉnh Quảng Nam và Tỉnh Kon Tum 9 xám Kontum (Sa Thầy), Đắc Lắc (Nam Ca), Lâm Đồng (Di Linh), Chà vá chân thành phố Hồ Chí Minh, Vườn quốc gia Núi Chúa, Ninh Thuận 10 đen và mới phát hiện một quần thể khá lớn ở núi Chứa Chan thuộc tỉnh Đồng Nai Vượn đen má Tuyên Quang (Nà Hang, Chiêm Hóa), Cao Bằng, Lạng Sơn, 11 trắng Quảng Ninh.