Luận văn Thạc sĩ Kinh tế: nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng

Nghiên cứu giải pháp nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tại TP. Hồ Chí Minh. Phân tích thực trạng và đề xuất.

• Tác giả: Hoàng Thị Bảo Ngân
• Người hướng dẫn: PGS., TS Lê Phan Thị Diệu Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Nâng Cao Khả Năng Tiếp Cận Tín Dụng Ngân Hàng Của Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Trên Địa Bàn Tp. Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KHẢ NĂNG TIẾP CẬN TÍN DỤNG NGÂN HÀNG CỦA DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA
• 1.1. Những vấn đề cơ bản về doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.1.1. Khái niệm doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.1.1.1. Khái niệm doanh nghiệp
• 1.1.1.2. Doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.1.2. Đặc điểm của doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.1.3. Vai trò của doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.2. Tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.2.1. Khái niệm tín dụng ngân hàng
• 1.2.2. Đặc điểm của tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.2.3. Vai trò của tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.2.4. Các loại hình tín dụng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.3. Nhân tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 1.3.1. Nhân tố từ phía doanh nghiệp
• 1.3.2. Nhân tố từ phía ngân hàng
• 1.3.3. Nhân tố khác
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TIẾP CẬN TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRÊN ĐỊA BÀN TP HỒ CHÍ MINH
• 2.1. Giới thiệu doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn TP HCM
• 2.1.1. Sơ lược tình hình kinh tế, xã hội của TP HCM
• 2.1.2. Doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn TP HCM
• 2.2. Thực trạng tiếp cận tín dụng ngân hàng của doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn TP HCM
• 2.2.1. Khái quát hoạt động tín dụng của các NHTMCP trên địa bàn TP HCM
• 2.2.2. Thực trạng nguồn vốn và các kênh huy động vốn của DNNVV
• 2.2.3. Tín dụng ngân hàng đối với DNNVV trên địa bàn TP HCM tại các NHTMCP
• 2.3. Hạn chế trong tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV tại TP HCM
• 2.3.1. Thực trạng hạn chế trong tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV tại TP HCM
• 2.3.2. Nguyên nhân dẫn đến hạn chế trong tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV tại TP HCM
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG TIẾP CẬN TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRÊN ĐỊA BÀN TP. HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Trình tự nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. Kết quả nghiên cứu
• 3.4.1. Thống kê mô tả dữ liệu
• 3.4.2. Kết quả phân tích hồi quy
• 3.5. Nhận xét, đánh giá kết quả
• 3.6. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO KHẢ NĂNG TIẾP CẬN TÍN DỤNG NGÂN HÀNG CỦA DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA TRÊN ĐỊA BÀN TP. HỒ CHÍ MINH
• 4.1. Đối với các DNNVV
• 4.1.1. Nâng cao năng lực tài chính, hiệu quả hoạt động kinh doanh
• 4.1.2. Gia tăng nguồn vốn chủ sở hữu
• 4.1.3. Tận dụng sự hỗ trợ của các tổ chức trung gian tài chính
• 4.2. Đối với các NHTM
• 4.2.1. Nâng cao năng lực nguồn vốn
• 4.2.2. Nâng cao hiệu quả hoạt động nhằm giảm lãi suất cho vay
• 4.2.3. Mở rộng danh mục sản phẩm đối với DNNVV
• 4.2.4. Tăng cường liên kết với các hiệp hội, tổ chức tín dụng để cho vay DNNVV
• 4.2.5. Giải quyết hiệu quả vấn đề nợ xấu
• 4.3. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước
• 4.3.1. Nâng cao hiệu quả hoạt động của Quỹ BLTD DNNVV TP HCM
• 4.3.2. Nâng cao vai trò của hiệp hội doanh nghiệp trong việc hỗ trợ các DNNVV
• 4.3.3. Hợp tác với TCTD quốc tế trong cho vay và bảo lãnh tín dụng DNNVV
• 4.3.4. Giải quyết nợ xấu trong hệ thống ngân hàng
• 4.3.5. Thực hiện tái cấu trúc hệ thống ngân hàng
• 4.4. Kết luận chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Toàn cảnh tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV TP

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) là trụ cột quan trọng của nền kinh tế, đặc biệt tại một trung tâm năng động như Thành phố Hồ Chí Minh. Luận văn thạc sĩ của Hoàng Thị Bảo Ngân (2014) đã chỉ rõ, các doanh nghiệp này chiếm tới 98.53% tổng số doanh nghiệp trên cả nước, đóng góp lớn vào GDP và tạo ra hàng triệu việc làm. Tuy nhiên, một trong những thách thức lớn nhất cản trở sự phát triển của khối doanh nghiệp này chính là khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng. Vốn không chỉ là yếu tố khởi đầu mà còn là huyết mạch duy trì và mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh. Thiếu vốn khiến DNNVV bỏ lỡ cơ hội, giảm năng lực cạnh tranh của SME và gặp khó khăn trong việc đầu tư công nghệ mới. Tín dụng ngân hàng, do đó, đóng vai trò như một đòn bẩy kinh tế thiết yếu, giúp các doanh nghiệp giải quyết bài toán vốn lưu động, đầu tư tài sản cố định và nâng cao hiệu quả hoạt động. Việc nghiên cứu sâu về các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp nâng cao khả năng tiếp cận vốn không chỉ có ý nghĩa với từng doanh nghiệp mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của toàn bộ nền kinh tế thành phố.

1.1. Vai trò của tín dụng ngân hàng đối với sự phát triển SME

Tín dụng ngân hàng là nguồn lực tài chính không thể thiếu, giúp DNNVV vượt qua rào cản về quy mô vốn ban đầu. Nguồn vốn này cho phép doanh nghiệp đầu tư vào máy móc, công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất và thâm nhập thị trường mới. Hơn nữa, việc được ngân hàng cấp tín dụng còn là một minh chứng cho sức khỏe tài chính và uy tín của doanh nghiệp, giúp họ dễ dàng hơn trong các giao dịch với đối tác. Thông qua vai trò của ngân hàng thương mại, vốn được luân chuyển hiệu quả từ nơi thừa đến nơi thiếu, thúc đẩy hoạt động kinh doanh, gia tăng giá trị thặng dư và góp phần ổn định xã hội thông qua việc tạo việc làm.

1.2. Bối cảnh kinh tế và sự gia tăng nhu cầu vốn của doanh nghiệp

Tại TP.HCM, trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, số lượng DNNVV không ngừng gia tăng, kéo theo nhu cầu vốn khổng lồ. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, áp lực cạnh tranh ngày càng lớn đòi hỏi doanh nghiệp phải liên tục đổi mới và phát triển. Kênh huy động vốn qua thị trường chứng khoán gần như không khả thi với phần lớn DNNVV. Do đó, tín dụng ngân hàng trở thành kênh dẫn vốn chủ lực. Việc hiểu rõ nhu cầu và các rào cản trong quá trình này là bước đầu tiên để xây dựng những chính sách tín dụng cho SME phù hợp và hiệu quả.

II. Rào cản tiếp cận vốn Thực trạng và nguyên nhân cốt lõi

Mặc dù nhu cầu vay vốn rất lớn, thực trạng vay vốn của DNNVV trên địa bàn TP.HCM vẫn còn nhiều hạn chế. Theo khảo sát trong luận văn, một tỷ lệ đáng kể doanh nghiệp bị từ chối cho vay hoặc chỉ được cấp một phần hạn mức tín dụng yêu cầu. Nguyên nhân sâu xa đến từ nhiều phía, nhưng nổi bật nhất là vấn đề thông tin bất cân xứng và thiếu tài sản đảm bảo. Ngân hàng, với vai trò là bên cho vay, luôn phải đối mặt với rủi ro tín dụng DNNVV cao hơn so với các doanh nghiệp lớn. Các báo cáo tài chính của DNNVV thường thiếu sự minh bạch thông tin tài chính, gây khó khăn cho quá trình thẩm định tín dụng doanh nghiệp. Hơn nữa, đặc điểm quy mô nhỏ, năng lực quản trị hạn chế, và khả năng chống chịu trước biến động thị trường kém khiến các ngân hàng thương mại có tâm lý e ngại. Những rào cản này tạo ra một vòng luẩn quẩn: doanh nghiệp cần vốn để phát triển nhưng lại không đủ điều kiện để được cấp vốn, từ đó kìm hãm chính sự phát triển của họ. Việc nhận diện chính xác các nguyên nhân này là chìa khóa để tháo gỡ nút thắt tín dụng.

2.1. Hạn chế từ phía doanh nghiệp nhỏ và vừa SME

Nguyên nhân chính từ phía DNNVV bao gồm năng lực tài chính yếu, vốn chủ sở hữu thấp và hệ thống quản trị còn nhiều bất cập. Phần lớn DNNVV hoạt động theo mô hình gia đình, thiếu sự chuyên nghiệp trong quản lý tài chính. Báo cáo tài chính thường không được kiểm toán, thiếu minh bạch, gây khó khăn cho ngân hàng trong việc đánh giá chính xác sức khỏe doanh nghiệp. Ngoài ra, việc thiếu tài sản đảm bảo có giá trị pháp lý cao như bất động sản cũng là một trở ngại lớn, vì đây là một trong những điều kiện vay vốn ngân hàng cho doanh nghiệp quan trọng nhất.

2.2. Khó khăn từ phía các ngân hàng thương mại NHTM

Các NHTM phải tuân thủ những quy định chặt chẽ về an toàn tín dụng của Ngân hàng Nhà nước. Chi phí giao dịch và thẩm định cho một khoản vay nhỏ của DNNVV thường cao, trong khi rủi ro lại lớn hơn. Vấn đề rủi ro tín dụng DNNVV thể hiện qua tỷ lệ nợ xấu có xu hướng cao hơn so với khối khách hàng doanh nghiệp lớn. Do đó, các ngân hàng thường ưu tiên các khách hàng lớn, có lịch sử tín dụng tốt và tài sản đảm bảo dồi dào, dẫn đến việc các mô hình cho vay DNNVV chưa thực sự được tối ưu và triển khai rộng rãi.

2.3. Vai trò của môi trường pháp lý và chính sách hỗ trợ

Mặc dù đã có nhiều chính sách hỗ trợ của nhà nước cho DNNVV, hiệu quả thực thi vẫn còn hạn chế. Các chương trình hỗ trợ, như thông qua Quỹ bảo lãnh tín dụng DNNVV, chưa thực sự phát huy hết tác dụng. Hành lang pháp lý cho các hình thức cho vay không cần tài sản đảm bảo (tín chấp) còn chưa hoàn thiện, khiến ngân hàng không đủ cơ sở để mạnh dạn cấp tín dụng. Sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, hiệp hội doanh nghiệp và ngân hàng cần được tăng cường để tạo ra một môi trường thuận lợi hơn.

III. Phương pháp nâng cao khả năng tiếp cận vốn từ phía DNNVV

Để vượt qua các rào cản, DNNVV cần chủ động cải thiện năng lực nội tại. Đây là giải pháp gốc rễ và bền vững nhất để nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng. Thay vì bị động chờ đợi chính sách, doanh nghiệp phải tự làm mình trở nên "hấp dẫn" hơn trong mắt các tổ chức tín dụng. Trọng tâm của quá trình này là xây dựng một nền tảng tài chính vững mạnh và minh bạch. Việc chuẩn hóa hệ thống kế toán, lập báo cáo tài chính rõ ràng, và sẵn sàng kiểm toán là những bước đi đầu tiên. Bên cạnh đó, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay và hiệu quả hoạt động kinh doanh cũng là yếu tố then chốt. Một phương án kinh doanh khả thi, chi tiết, với các dự báo tài chính hợp lý sẽ tăng sức thuyết phục đối với ngân hàng. Nghiên cứu của Hoàng Thị Bảo Ngân (2014) chỉ ra rằng các doanh nghiệp có lịch sử tín dụng tốt, khả năng thanh toán cao và tỷ suất lợi nhuận trên tài sản (ROA) ổn định có xác suất được duyệt vay cao hơn đáng kể. Do đó, việc xây dựng uy tín và quản trị tài chính hiệu quả là con đường tất yếu.

3.1. Tầm quan trọng của việc minh bạch thông tin tài chính

Sự minh bạch thông tin tài chính là yếu tố xây dựng lòng tin cơ bản nhất với ngân hàng. Doanh nghiệp cần áp dụng các chuẩn mực kế toán, đảm bảo số liệu trên báo cáo phản ánh trung thực tình hình hoạt động. Việc sử dụng dịch vụ kiểm toán độc lập không chỉ giúp hoàn thiện báo cáo mà còn tăng uy tín của doanh nghiệp. Thông tin rõ ràng giúp ngân hàng giảm chi phí thẩm định và đánh giá rủi ro chính xác hơn, từ đó sẵn sàng đưa ra các chính sách tín dụng cho SME ưu đãi hơn.

3.2. Nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả kinh doanh

Ngân hàng cho vay dựa trên khả năng tạo ra dòng tiền trong tương lai của doanh nghiệp. Do đó, năng lực cạnh tranh của SME và hiệu quả hoạt động kinh doanh là yếu tố quyết định. Doanh nghiệp cần tập trung vào sản phẩm cốt lõi, cải tiến quy trình sản xuất, tối ưu hóa chi phí và mở rộng thị trường. Một doanh nghiệp có mô hình kinh doanh bền vững, tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận ổn định sẽ luôn là đối tượng được các ngân hàng săn đón.

3.3. Xây dựng lịch sử tín dụng tốt và quan hệ với ngân hàng

Lịch sử tín dụng là một trong những tiêu chí quan trọng nhất trong quá trình thẩm định tín dụng doanh nghiệp. Doanh nghiệp nên chủ động xây dựng quan hệ với một hoặc vài ngân hàng, bắt đầu từ các giao dịch nhỏ như mở tài khoản, trả lương qua ngân hàng. Việc thanh toán đầy đủ và đúng hạn các khoản vay, dù nhỏ, sẽ tạo ra một lịch sử tín dụng tích cực. Mối quan hệ lâu dài giúp ngân hàng hiểu rõ hơn về doanh nghiệp, từ đó giảm bớt các yêu cầu khắt khe về thủ tục và tài sản đảm bảo.

IV. Giải pháp vĩ mô hỗ trợ DNNVV tiếp cận tín dụng ngân hàng

Bên cạnh nỗ lực tự thân của doanh nghiệp, các giải pháp mang tính vĩ mô từ phía ngân hàng và cơ quan quản lý nhà nước đóng vai trò quyết định trong việc khơi thông dòng vốn. Vai trò của ngân hàng thương mại không chỉ dừng lại ở việc cho vay mà còn cần chủ động xây dựng các mô hình cho vay DNNVV chuyên biệt. Các gói sản phẩm cần được thiết kế linh hoạt, phù hợp với đặc thù của từng ngành nghề và quy mô doanh nghiệp. Việc đơn giản hóa quy trình, giảm bớt thủ tục và ứng dụng công nghệ trong thẩm định tín dụng doanh nghiệp sẽ giúp giảm chi phí và thời gian cho cả hai bên. Về phía nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo điều kiện cho các hình thức cho vay tín chấp phát triển. Chính sách hỗ trợ của nhà nước cho DNNVV cần được triển khai một cách thực chất, đặc biệt là nâng cao hiệu quả hoạt động của Quỹ bảo lãnh tín dụng DNNVV. Sự phối hợp đồng bộ giữa ba bên: Doanh nghiệp - Ngân hàng - Nhà nước sẽ tạo ra một hệ sinh thái tài chính lành mạnh, hỗ trợ DNNVV phát triển bền vững.

4.1. Đa dạng hóa sản phẩm và mô hình cho vay của NHTM

Các NHTM cần nghiên cứu và phát triển các sản phẩm tín dụng đặc thù cho DNNVV, thay vì áp dụng một khuôn mẫu cứng nhắc. Các hình thức như cho vay theo chuỗi cung ứng, bao thanh toán, cho thuê tài chính cần được đẩy mạnh. Xây dựng các mô hình chấm điểm tín dụng (credit scoring) riêng cho phân khúc SME, dựa trên cả dữ liệu định lượng và định tính, sẽ giúp ngân hàng ra quyết định cho vay nhanh chóng và chính xác hơn, giảm bớt sự phụ thuộc vào tài sản đảm bảo.

4.2. Tối ưu hóa chính sách tín dụng và hỗ trợ của Nhà nước

Nhà nước cần có những chính sách tín dụng cho SME cụ thể hơn, ví dụ như các chương trình tái cấp vốn cho các NHTM có tỷ trọng cho vay DNNVV cao, hoặc các chương trình hỗ trợ lãi suất có chọn lọc. Đặc biệt, cần nâng cao năng lực và nguồn vốn cho Quỹ bảo lãnh tín dụng DNNVV TP.HCM để quỹ thực sự trở thành "bà đỡ" cho các doanh nghiệp có phương án kinh doanh tốt nhưng thiếu tài sản thế chấp.

V. Phân tích định lượng từ khảo sát DNNVV tại TP

Luận văn của Hoàng Thị Bảo Ngân (2014) không chỉ dừng lại ở phân tích định tính mà còn cung cấp những bằng chứng định lượng giá trị thông qua khảo sát doanh nghiệp nhỏ và vừa tại TP.HCM. Bằng việc sử dụng mô hình hồi quy Probit trên dữ liệu thu thập từ hồ sơ vay vốn, nghiên cứu đã lượng hóa các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng được duyệt vay. Kết quả cho thấy các nhân tố từ phía doanh nghiệp có tác động mạnh mẽ nhất. Cụ thể, lịch sử quan hệ tín dụng, khả năng thanh toán ngắn hạn, khả năng bao phủ lãi vay, tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA), hệ số nợ và giá trị tài sản đảm bảo là những biến có ý nghĩa thống kê. Điều này khẳng định lại một cách khoa học rằng, các ngân hàng ra quyết định dựa trên những chỉ số tài chính và uy tín cụ thể của doanh nghiệp. Những phát hiện này cung cấp cơ sở vững chắc cho các giải pháp nâng cao khả năng tiếp cận vốn, giúp doanh nghiệp biết cần tập trung cải thiện những yếu tố nào để đáp ứng điều kiện vay vốn ngân hàng cho doanh nghiệp.

5.1. Các nhân tố chính ảnh hưởng đến quyết định cho vay

Kết quả hồi quy chỉ ra rằng, một doanh nghiệp có lịch sử tín dụng sạch (không có nợ quá hạn), chỉ số thanh toán ngắn hạn cao, và ROA tốt sẽ có xác suất được cấp tín dụng cao hơn. Ngược lại, hệ số nợ cao là một tín hiệu tiêu cực làm giảm khả năng tiếp cận vốn. Yếu tố tài sản đảm bảo vẫn đóng vai trò quan trọng, đặc biệt với các khoản vay trung và dài hạn, phản ánh khẩu vị rủi ro của các ngân hàng.

5.2. Bài học rút ra từ mô hình cho vay DNNVV thực tiễn

Mô hình nghiên cứu đã vẽ nên bức tranh thực tế về quy trình thẩm định tín dụng doanh nghiệp. Nó cho thấy rằng, mặc dù các chính sách vĩ mô là cần thiết, nhưng yếu tố quyết định cuối cùng vẫn nằm ở sức khỏe nội tại của doanh nghiệp. Các DNNVV cần hiểu rõ "luật chơi" của ngân hàng và chủ động cải thiện các chỉ số tài chính quan trọng. Đây là bài học thực tiễn giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay và xây dựng chiến lược tài chính dài hạn.

VI. Hướng đi tương lai cho bài toán tín dụng của DNNVV TP

Giải quyết bài toán tín dụng cho DNNVV là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự nỗ lực và phối hợp từ mọi phía. Trong tương lai, xu hướng phát triển sẽ tập trung vào việc ứng dụng công nghệ và xây dựng các hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện. Fintech (công nghệ tài chính) có thể mang đến các mô hình cho vay DNNVV mới, dựa trên phân tích dữ liệu lớn (big data) để đánh giá rủi ro thay vì chỉ dựa vào báo cáo tài chính truyền thống và tài sản đảm bảo. Về phía chính sách, hỗ trợ của nhà nước cho DNNVV cần chuyển từ hỗ trợ trực tiếp sang tạo dựng một môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch và công bằng. Các hiệp hội doanh nghiệp cần phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò cầu nối, cung cấp thông tin, đào tạo và tư vấn cho các doanh nghiệp thành viên. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một thị trường tín dụng mà ở đó, các DNNVV có phương án kinh doanh tốt đều có cơ hội tiếp cận vốn một cách công bằng, góp phần thúc đẩy sự phát triển chung của kinh tế TP.HCM và cả nước.

6.1. Định hướng chính sách hỗ trợ của nhà nước trong dài hạn

Chính sách dài hạn nên tập trung vào việc hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động tín dụng, đặc biệt là các quy định về cho vay tín chấp và xử lý tài sản đảm bảo. Cần xây dựng một trung tâm thông tin tín dụng quốc gia (CIC) mạnh mẽ, cung cấp dữ liệu đầy đủ và chính xác về doanh nghiệp. Đồng thời, các chương trình hỗ trợ của nhà nước cho DNNVV cần được thiết kế lại theo hướng nâng cao năng lực quản trị và tài chính cho doanh nghiệp, thay vì chỉ trợ cấp về vốn.

6.2. Triển vọng nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay của doanh nghiệp

Khi khả năng tiếp cận vốn được cải thiện, vấn đề tiếp theo là nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay. Doanh nghiệp cần được đào tạo về quản trị tài chính, lập kế hoạch kinh doanh và quản lý dòng tiền. Việc sử dụng vốn vay đúng mục đích, tạo ra lợi nhuận và giá trị gia tăng không chỉ giúp doanh nghiệp trả nợ đúng hạn mà còn tạo tiền đề cho các chu kỳ vay vốn tiếp theo, hình thành một vòng tuần hoàn phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng vai trò là động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo công ăn việc làm và chuyển dịch cơ cấu xã hội tại các quốc gia đang phát triển. Tại Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế đầu tàu năng động nhất cả nước, đóng góp 20,4% tổng sản phẩm quốc nội, 27,9% giá trị sản xuất công nghiệp và 29% tổng thu ngân sách nhà nước. Tính đến cuối năm 2012, trên địa bàn thành phố có 109.638 doanh nghiệp nhỏ và vừa, chiếm tỷ trọng 99,1% tổng số doanh nghiệp tại địa phương và đại diện cho 32% tổng số doanh nghiệp quy mô này trên cả nước. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội tại địa bàn đạt 227.033 tỷ đồng năm 2013, khẳng định vị thế trung tâm tài chính và thương mại lớn nhất Việt Nam.

Mặc dù giữ vị trí xung kích trong nền kinh tế, các doanh nghiệp nhỏ và vừa luôn đối mặt với rào cản gay gắt về thanh khoản và khả năng tiếp cận vốn. Kênh dẫn vốn trực tiếp qua thị trường chứng khoán hầu như không khả thi do điều kiện niêm yết khắt khe, khiến các đơn vị kinh doanh phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn vốn tự có và vốn tín dụng ngân hàng. Tuy nhiên, tình trạng thông tin bất cân xứng cùng chi phí giao dịch cao đã tạo nên điểm nghẽn lớn giữa cung và cầu vốn. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là phân tích toàn diện các nhân tố chi phối khả năng tiếp cận vốn vay ngân hàng của khối doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm giải phóng dòng vốn, kiểm soát tỷ lệ nợ xấu ở mức an toàn dưới 3% và gia tăng hiệu quả cung ứng tín dụng cho nền kinh tế trong giai đoạn 2014 - 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng Lý thuyết Bất cân xứng thông tin của Joseph Stiglitz và Andrew Weiss công bố năm 1981, giải thích hiện tượng lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức trong hoạt động cấp tín dụng. Do thiếu công cụ kiểm chứng tính minh bạch của khách hàng, ngân hàng thường có xu hướng thắt chặt hạn mức và yêu cầu tài sản thế chấp nghiêm ngặt. Kết hợp với Lý thuyết Vòng đời doanh nghiệp và Quan hệ tín dụng của Allen Berger và Gregory Udell, đề tài phân tích sự biến thiên của nhu cầu vốn theo quy mô tăng trưởng và mức độ gắn kết dài hạn giữa tổ chức tín dụng với doanh nghiệp đi vay.

Mô hình nghiên cứu vận dụng khung thẩm định tín dụng 5C chuẩn mực gồm: Uy tín khách hàng (Character), Năng lực tài chính và trả nợ (Capacity), Quy mô vốn tự có (Capital), Tài sản bảo đảm (Collateral) và Điều kiện kinh tế vĩ mô (Conditions). Luận văn làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

• Doanh nghiệp nhỏ và vừa: Cơ sở sản xuất kinh doanh có đăng ký pháp lý, quy mô vốn dưới 100 tỷ đồng hoặc lao động bình quân năm dưới 300 người theo Nghị định 56/2009/NĐ-CP. Thống kê cho thấy 87% doanh nghiệp tại thành phố có quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng.
• Tín dụng ngân hàng: Quan hệ chuyển nhượng quyền sử dụng vốn có hoàn trả cả gốc lẫn lãi sau một thời hạn xác định theo Luật Các tổ chức tín dụng.
• Đòn bẩy tài chính: Cơ cấu sử dụng nợ vay nhằm tối ưu hóa chi phí vốn bình quân, trong đó nợ phải trả của doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng từ 55,56% đến 69,64% tổng nguồn vốn.
• Khả năng tiếp cận tín dụng: Mức độ doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn tín dụng để được giải ngân kịp thời với chi phí hợp lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp phân tích định tính và mô hình định lượng xác suất nhị phân. Cỡ mẫu nghiên cứu định lượng được thu thập từ thông tin hồ sơ vay vốn thực tế của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2011 - 2014. Khảo sát thực hiện trực tiếp với các cán bộ tín dụng có thâm niên công tác từ 2 năm trở lên nhằm đảm bảo tính chuẩn xác và khách quan của dữ liệu. Phương pháp chọn mẫu phân tầng theo các nhóm ngành trọng yếu: thương mại chiếm 40,53%, công nghiệp chế biến chế tạo chiếm 14,66% và xây dựng chiếm 11,22%.

Mô hình Probit nhị phân được lựa chọn làm phương pháp phân tích cốt lõi vì biến phụ thuộc mang tính chất lưỡng phân (nhận giá trị 1 nếu hồ sơ được phê duyệt giải ngân và nhận giá trị 0 nếu bị từ chối). Mô hình giúp khắc phục triệt để các nhược điểm của phương pháp bình phương bé nhất thông thường khi ước lượng xác suất nằm trong khoảng từ 0 đến 1. Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê Thành phố Hồ Chí Minh, Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh và Quỹ Bảo lãnh tín dụng giai đoạn 2009 - 2013 với tổng dư nợ toàn hệ thống đạt 931,1 ngàn tỷ đồng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình hồi quy Probit và số liệu thực nghiệm đã chỉ ra những phát hiện cốt lõi định hình khả năng tiếp cận vốn ngân hàng:

Thứ nhất, Lịch sử quan hệ tín dụng và Khả năng thanh toán ngắn hạn là hai nhân tố tác động tích cực mạnh nhất đến quyết định giải ngân của các ngân hàng thương mại cổ phần. Doanh nghiệp duy trì lịch sử thanh toán nợ gốc và lãi đúng hạn, không phát sinh nợ quá hạn trên hệ thống thông tin tín dụng có xác suất được phê duyệt khoản vay tăng hơn 35% so với nhóm khách hàng có quan hệ tín dụng gián đoạn.

Thứ hai, Tài sản bảo đảm tiếp tục là rào cản vật lý lớn nhất. Kết quả khảo sát thực tế tại các tổ chức tín dụng cho thấy có đến 41% hồ sơ vay vốn của doanh nghiệp nhỏ và vừa bị từ chối trực tiếp do không đủ tài sản thế chấp bất động sản hoặc tài sản định giá không đạt tỷ lệ an toàn theo quy định tín dụng.

Thứ ba, Hiệu quả sinh lời trên tài sản (ROA) và Khả năng bao phủ lãi vay thể hiện tác động cùng chiều rõ nét, trong khi Hệ số nợ tạo ra tác động tiêu cực đáng kể. Với thực trạng nợ phải trả bình quân của một doanh nghiệp chiếm tới 69,64% tổng nguồn vốn (đạt 8,58 tỷ đồng nợ phải trả trên tổng tài sản năm 2012), mức đòn bẩy tài chính quá cao làm suy giảm nghiêm trọng hệ số an toàn, khiến ngân hàng từ chối cấp hạn mức tín dụng mới.

Thứ tư, Tình trạng nợ xấu toàn hệ thống gia tăng đột biến từ mức 0,74% (2.859 tỷ đồng) năm 2009 lên 4,65% (23.799 tỷ đồng) vào năm 2013, đẩy tỷ lệ nợ quá hạn chạm ngưỡng 8,49% (43.452 tỷ đồng). Áp lực rủi ro này buộc các tổ chức tín dụng phải thắt chặt khẩu vị rủi ro và thu hẹp quy mô giải ngân đối với phân khúc doanh nghiệp nhỏ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn khi vay vốn bắt nguồn từ sự bất cân xứng thông tin sâu sắc giữa hai chủ thể. Cơ cấu loại hình doanh nghiệp tại thành phố cho thấy công ty trách nhiệm hữu hạn chiếm tới 75,31% và doanh nghiệp tư nhân chiếm 8,08%, hầu hết vận hành theo mô hình gia đình, hệ thống sổ sách kế toán chưa được kiểm toán độc lập và thiếu chiến lược kinh doanh trung dài hạn. Về phía các ngân hàng, hiệu quả kinh doanh sụt giảm mạnh với tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) toàn ngành giảm 27% (từ 1,06% năm 2011 xuống 0,78% năm 2012) và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) giảm 33% (từ 14,19% xuống 9,56%), buộc các ngân hàng phải ưu tiên an toàn vốn thay vì tăng trưởng tín dụng nóng.

Các phát hiện này hoàn toàn tương đồng với kết luận của Allen Berger và Gregory Udell năm 2002 tại thị trường tài chính Hoa Kỳ cũng như nghiên cứu của Shusong Ba năm 2013 tại Trung Quốc về tác động của tài sản bảo đảm và thông tin tài chính đối với hạn mức tín dụng. Trong quá trình trình bày báo cáo học thuật, dữ liệu tương quan giữa các biến số tài chính 5C và xác suất phê duyệt có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bảng ma trận hồi quy Probit đa biến và biểu đồ phân tán dạng cột so sánh cơ cấu nợ, giúp người đọc dễ dàng nhận diện ngưỡng an toàn tài chính của doanh nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Để khơi thông nguồn vốn tín dụng ngân hàng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược có tính hành động cao:

• Nâng cao năng lực tài chính và chuẩn hóa minh bạch thông tin: Doanh nghiệp nhỏ và vừa phải chủ động gia tăng vốn chủ sở hữu nhằm hạ tỷ trọng nợ phải trả từ mức 69,64% xuống dưới 50% tổng nguồn vốn. Áp dụng chuẩn mực kế toán kiểm toán theo quy định nhà nước, xây dựng phương án kinh doanh khả thi và kiểm soát dòng tiền luân chuyển định kỳ trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới.
• Đa dạng hóa danh mục sản phẩm và đổi mới quy trình thẩm định: Các ngân hàng thương mại cổ phần cần thiết kế các gói sản phẩm cấp tín dụng chuyên biệt dựa trên dòng tiền, chiết khấu khoản phải thu và tài trợ chuỗi cung ứng cho nhóm ngành thương mại dịch vụ (vốn chiếm 40,53% cơ cấu doanh nghiệp). Phấn đấu rút ngắn 30% thời gian xử lý hồ sơ và duy trì tỷ lệ nợ xấu phân khúc này dưới 3% trong giai đoạn 2015 - 2017.
• Tái cấu trúc và nâng cao hiệu lực của Quỹ Bảo lãnh tín dụng Thành phố Hồ Chí Minh: Cơ quan quản lý quỹ cần cải cách thủ tục cấp bảo lãnh, chấp nhận bảo lãnh tín chấp linh hoạt từ 50% đến 70% giá trị khoản vay đối với các dự án sản xuất công nghệ cao, hoàn thiện cơ chế giải ngân trong vòng 6 đến 12 tháng.
• Hoàn thiện thể chế xử lý nợ xấu và tăng cường liên kết hiệp hội: Ngân hàng Nhà nước và Ủy ban nhân dân Thành phố cần triển khai đồng bộ các giải pháp xử lý dứt điểm khối nợ xấu 23.799 tỷ đồng, đồng thời phát huy vai trò của Hiệp hội Doanh nghiệp thành phố trong việc làm cầu nối xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp phục vụ tra cứu thông tin tín dụng quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và tính ứng dụng cao đối với 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Ban lãnh đạo và chủ sở hữu doanh nghiệp nhỏ và vừa: Tài liệu cung cấp góc nhìn thực chứng về bộ tiêu chuẩn thẩm định tín dụng 5C của ngân hàng. Chủ doanh nghiệp có thể sử dụng luận văn như cẩm nang tái cấu trúc tài chính, kiểm soát hệ số đòn bẩy nợ 69,64% và thiết lập lịch sử tín dụng minh bạch để tăng xác suất duyệt vay lên mức tối đa.
• Cán bộ tín dụng và nhà quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại: Giúp các chuyên viên phân tích nắm vững ứng dụng mô hình Probit trong việc lượng hóa xác suất vỡ nợ, xây dựng chính sách cấp hạn mức tín dụng phù hợp và kiểm soát tỷ lệ nợ xấu toàn hệ thống dưới mức 4,65%.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban điều hành Quỹ Bảo lãnh tín dụng: Nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm về thị trường vốn 227.033 tỷ đồng tại Thành phố Hồ Chí Minh, phục vụ trực tiếp cho việc hoạch định chính sách kích cầu đầu tư và điều chỉnh cơ chế bảo lãnh tín dụng cho 109.638 doanh nghiệp.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng nhị phân, quy trình xử lý dữ liệu vi mô kết hợp vĩ mô và cách tiếp cận các lý thuyết bất cân xứng thông tin trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố nào từ phía doanh nghiệp quyết định lớn nhất đến khả năng tiếp cận vốn ngân hàng? Theo kết quả hồi quy mô hình Probit, lịch sử quan hệ tín dụng minh bạch và hệ số thanh toán ngắn hạn là hai yếu tố then chốt nhất. Doanh nghiệp duy trì dòng tiền ổn định và trả nợ đúng hạn có tỷ lệ được duyệt vay cao hơn 35% so với nhóm doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng nhưng năng lực tài chính thiếu minh bạch.

Tại sao các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Thành phố Hồ Chí Minh rất khó tiếp cận vốn trung và dài hạn? Phần lớn các tổ chức tín dụng huy động vốn ngắn hạn chiếm trên 70% tổng nguồn vốn, trong khi rủi ro kỳ hạn đối với doanh nghiệp nhỏ rất lớn do tỷ lệ nợ phải trả trung bình chiếm tới 69,64%. Thiếu tài sản cố định giá trị cao để thế chấp khiến ngân hàng chủ yếu chỉ cung ứng hạn mức vay bổ sung vốn lưu động ngắn hạn.

Mô hình Probit mang lại lợi thế gì trong việc phân tích khả năng tiếp cận tín dụng? Mô hình Probit nhị phân giải quyết triệt để bài toán ước lượng biến phụ thuộc dạng nhị phân với hai trạng thái được duyệt hoặc bị từ chối. Dựa trên số liệu hồ sơ thực tế giai đoạn 2011 - 2014, mô hình lượng hóa chính xác mức độ tác động biên của từng chỉ tiêu tài chính và phi tài chính đến xác suất giải ngân.

Nợ xấu của hệ thống ngân hàng ảnh hưởng như thế nào đến doanh nghiệp nhỏ? Khi nợ xấu của khối ngân hàng thương mại cổ phần tăng lên 4,65% (tương đương 23.799 tỷ đồng) và nợ quá hạn chiếm 8,49% tổng dư nợ, các ngân hàng bắt buộc phải trích lập dự phòng rủi ro lớn, làm giảm lợi nhuận và thắt chặt toàn bộ tiêu chuẩn cấp tín dụng đối với khu vực doanh nghiệp nhỏ.

Doanh nghiệp thiếu tài sản thế chấp có thể tiếp cận nguồn vốn ngân hàng bằng cách nào? Doanh nghiệp có thể thông qua Quỹ Bảo lãnh tín dụng Thành phố Hồ Chí Minh để được bảo lãnh từ 50% đến 70% khoản vay, hoặc tham gia các chương trình tài trợ chuỗi cung ứng cho ngành thương mại dịch vụ (chiếm 40,53% thị phần) dựa trên hợp đồng đầu ra và lưu chuyển dòng tiền qua tài khoản ngân hàng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bất cân xứng thông tin và chuẩn hóa khung thẩm định 5C đối với 109.638 doanh nghiệp nhỏ và vừa tại địa bàn kinh tế trọng điểm Thành phố Hồ Chí Minh.
• Ứng dụng thành công mô hình định lượng Probit nhị phân từ dữ liệu hồ sơ tín dụng thực tế giai đoạn 2011 - 2014, chứng minh vai trò quyết định của lịch sử tín dụng, khả năng thanh toán ngắn hạn và tài sản thế chấp.
• Làm rõ thực trạng tài chính của khối doanh nghiệp với tỷ lệ nợ phải trả chiếm 69,64% tổng nguồn vốn và 87% doanh nghiệp có quy mô vốn khiêm tốn dưới 5 tỷ đồng.
• Phản ánh trung thực tác động tiêu cực của làn sóng nợ xấu ngân hàng đạt 23.799 tỷ đồng (tỷ lệ 4,65%) đến việc thắt chặt dòng tiền cung ứng cho nền kinh tế.
• Đưa ra hệ thống giải pháp 4 bên liên kết chặt chẽ giữa Doanh nghiệp, Ngân hàng, Quỹ Bảo lãnh tín dụng và Cơ quan quản lý nhà nước giai đoạn 2015 - 2020.

Để tối ưu hóa năng lực tài chính và khơi thông nguồn vốn phục vụ mở rộng sản xuất kinh doanh, các nhà quản trị doanh nghiệp và cán bộ tín dụng hãy áp dụng ngay các khuyến nghị thực chứng từ công trình nghiên cứu này vào quy trình thẩm định và tái cấu trúc vốn thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trinh bày những lý thuyết cơ bản về DNNVV, tín dụng ngân hàng đối với DNNVV và các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của đối tượng này. Điều này tạo cơ sở cho việc phân tích khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV trong chương 2 và chương 3.1 Những vấn đề cơ bản về doanh nghiệp nhỏ và vừa 1.1 Khái niệm doanh nghiệp nhỏ và vừa 1.1 Khái niệm doanh nghiệp Tại Việt Nam, theo quy định tại Khoản 1, Điều 4, Luật Doanh nghiệp ban hành ngày 29/11/2005, “Doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện ổn định các hoạt động kinh doanh.” Trên thực tế, có nhiều cách khác nhau để định nghĩa cũng như phân loại doanh nghiệp. Một số tiêu chí thường dùng để phân loại doanh nghiệp gồm: phân loại theo hình thức pháp lý (gồm công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân, các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài); phân loại dựa vào chế độ trách nhiệm (gồm doanh nghiệp có chế độ trách nhiệm vô hạn và chế độ trách nhiệm hữu hạn); phân loại dựa vào quy mô doanh nghiệp (gồm doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp vừa, doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp siêu nhỏ).2 Doanh nghiệp nhỏ và vừa Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) là một khái niệm tương đối so với doanh nghiệp có quy mô lớn. Thật khó có thể có một khái niệm mang tính phổ quát với lý do là môi trường kinh doanh của các DNNVV thường không đồng nhất và không ổn định.

Tùy theo điều kiện của từng quốc gia, trình độ phát triển kinh tế, định hướng phát triển trong từng thời kỳ mà khái niệm này có thể thay đổi. Tuy nhiên, tiêu chí 2 phân loại DNNVV có thể được phân thành hai nhóm chính gồm nhóm các tiêu chí định tính và nhóm các tiêu chí định lượng. Nhóm chỉ tiêu định lượng thường dựa trên các chỉ tiêu có thể đo lường được về quy mô của doanh nghiệp như số lượng lao động, tài sản hay vốn, doanh thu. Cách phân loại định lượng sẽ tạo điều kiện dễ dàng cho các cuộc nghiên cứu thực nghiệm tuy nhiên các nhà chuyên môn lại cho rằng nó không đầy đủ để phân biệt với các doanh nghiệp lớn.

Vì vậy, tiếp cận định tính được đề xuất nhằm khắc phục những nhược điểm của phân tích định lượng, phân loại DNNVV với doanh nghiệp lớn dựa trên các yếu tố về quản trị và tổ chức của doanh nghiệp. Nhóm chỉ tiêu định tính dùng để phân loại DNNVV có thể bao gồm các yếu tố như: hệ thống quản lý của doanh nghiệp, chiến lược hay mục tiêu của doanh nghiệp, đặc điểm về tăng trưởng và phát triển, văn hóa doanh nghiệp, vấn đề sở hữu, mức độ chuyên môn hóa hay thị trường tiêu thụ,. Nhìn chung, các tiêu chí này có thể phản ánh đúng bản chất của loại hình DNNVV, tuy nhiên trong thực tế khó dùng các tiêu chí này để phân định DNNVV mà chỉ dùng để tham khảo hoặc kiểm chứng do các chỉ tiêu rất khó đo lường. Tham khảo tiêu chí phân loại DNNVV của các quốc gia trên thế giới cho thấy, các chỉ tiêu thường dùng là vốn, lao động và doanh thu.

Tùy điều kiện cụ thể mà mỗi nước có thể chọn một, hai hoặc cả ba yếu tố này hoặc có thể quy định các tiêu chí khác nhau cho từng lĩnh vực kinh doanh khác nhau. Sau đây luận văn sẽ giới thiệu cách thức phân loại DNNVV của một số nước trên thế giới cũng như của Việt Nam. Theo quan niệm của Ngân hàng thế giới (WB) và công ty tài chính quốc tế, DNNVV là những doanh nghiệp có quy mô nhỏ bé về phương diện vốn, lao động hay doanh thu. DNNVV có thể chia thành ba loại cũng căn cứ vào quy mô đó là doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa.

Trong đó, doanh nghiệp siêu nhỏ là doanh nghiệp có số lượng lao động dưới 10 người, doanh nghiệp nhỏ có số lượng lao động từ 10 đến dưới 50 người, còn doanh nghiệp vừa có từ 50 đến 300 lao động (Trương Quang Thông, 2010). 3 Tại Mỹ, Cục quản lý kinh doanh nhỏ (SBA) xác định DNNVV là một đơn vị kinh doanh có ít hơn 500 lao động, trong đó doanh nghiệp nhỏ là doanh nghiệp sử dụng dưới 100 lao động, doanh nghiệp vừa sử dụng từ 100 – 500 lao động. Tại khu vực Châu Âu (Khối EU), DNNVV là các doanh nghiệp có ít hơn 250 lao động, doanh số không quá 50 triệu euro hoặc tổng tài sản không quá 43 triệu euro. Trong đó, doanh nghiệp siêu nhỏ là doanh nghiệp có dưới 10 lao động, doanh số hoặc tổng tài sản không quá 2 triệu euro.

Doanh nghiệp nhỏ có số lượng lao động từ 10 đến dưới 50, doanh số hoặc tổng tài sản từ từ 2 đến dưới 10 triệu euro. Doanh nghiệp vừa có số lượng lao động từ 50 đến dưới 250 người, doanh số không quá 50 triệu euro hoặc tổng tài sản không quá 43 triệu euro (Trương Quang Thông, 2010). Tại Nhật Bản, DNNVV được phân loại theo từng khu vực kinh doanh. Đối với khu vực sản xuất, DNNVV là doanh nghiệp có dưới 300 lao động và vốn đầu tư là 1 triệu USD.

Đối với khu vực thương mại và dịch vụ, DNNVV là doanh nghiệp có dưới 100 lao động (đối với doanh nghiệp bán buôn) hay 50 lao động (đối với doanh nghiệp bán lẻ và dịch vụ), vốn đầu tư dưới 300. Tại Malaysia, đối với doanh nghiệp khu vực nông nghiệp, thương mại, dịch vụ, doanh nghiệp nhỏ là doanh nghiệp có từ 5 – 30 lao động, doanh thu từ 300.000 MYR đến 3 triệu MYR; doanh nghiệp vừa có từ 30 – 75 lao động và doanh thu từ 3 triệu MYR đến không quá 20 triệu MYR. Đối với doanh nghiệp thuộc lĩnh vực công nghiệp, xây dựng, doanh nghiệp nhỏ là doanh nghiệp có từ 5 – 75 lao động và doanh thu từ 300.000 MYR đến 15 triệu MYR; doanh nghiệp vừa là doanh nghiệp có 75 – 200 lao động và doanh thu từ 15 triệu MYR đến không quá 50 triệu MYR (Nguyễn Đức Tâm, 2014). Tại Việt Nam, theo Nghị định 90/2001/NĐ-CP ngày 23/11/2001 về trợ giúp phát triển DNNVV, DNNVV bao gồm các doanh nghiệp thành lập và hoạt động theo Luật doanh nghiệp và Luật doanh nghiệp nhà nước; các hợp tác xã thành lập và hoạt 4 động theo Luật hợp tác xã; các hộ kinh doanh cá thể đăng ký theo Nghị định số 109/2004/NĐ – CP của Chính phủ về đăng ký kinh doanh có số vốn đăng ký dưới 10 tỷ đồng Việt Nam hoặc số lao động bình quân hằng năm dưới 300 người.

Như vậy, theo định nghĩa này, tất cả các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế có đăng ký kinh doanh và thỏa mãn một trong hai tiêu thức lao động hoặc vốn đưa ra trong nghị định này đều được coi là DNNVV. Căn cứ theo Điều 3, Nghị định số 56/2009/NĐ-CP của chính phủ ngày 30/06/2009 về trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, DNNVV là cơ sở kinh doanh đã đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật, được chia thành ba cấp: siêu nhỏ, nhỏ và vừa theo quy mô tổng nguồn vốn hoặc số lao động bình quân năm, đồng thời cũng được quy định cụ thể cho từng ngành nghề hoạt động, thể hiện ở Bảng 1.1: Phân loại DNNVV theo khu vực kinh tế tại Việt Nam Doanh nghiệp Doanh nghiệp nhỏ Doanh nghiệp vừa siêu nhỏ Ngành Tổng Số lao Tổng Số lao Số lao động nguồn động nguồn vốn động vốn Nông, lâm < 20 tỷ Từ 10 – Từ 20 – Từ 200 – nghiệp và < 10 người đồng 200 100 tỷ 300 người thủy sản người đồng < 20 tỷ Từ 10 – Từ 20 – Công nghiệp Từ 200 – < 10 người đồng 200 100 tỷ và xây dựng 300 người người đồng Thương mại < 10 tỷ Từ 10 – Từ 10 – 50 Từ 50 – < 10 người và dịch vụ đồng 50 người tỷ đồng 100 người Nguồn: Nghị định số 56/2009/NĐ-CP của chính phủ ngày 30/06/2009. 5 Như vậy, việc xác định DNNVV tại Việt Nam hiện nay dựa trên tiêu chí quy mô về vốn, lao động và tính chất ngành nghề. Nhìn chung, các tiêu chí phân loại này là tương đối phù hợp với đặc điểm kinh tế xã hội của Việt Nam nay, nhất là việc xác định dựa trên tiêu chí ngành nghề bởi đặc thù hoạt động trong mỗi nhóm ngành này có sự khác biệt khá rõ.

Tuy nhiên, việc dùng một trong hai tiêu chí tổng nguồn vốn hoặc lao động bình quân hằng năm để xác định DNNVV cũng còn khá chung chung, khó phân định, có thể dẫn đến sự khác biệt về số liệu thống kê nếu sử dụng một trong hai tiêu chí.2 Đặc điểm của doanh nghiệp nhỏ và vừa Nghiên cứu về mô hình DNNVV của các nước trên thế giới cũng như tại Việt Nam nhận thấy các DNNVV có một số đặc điểm cơ bản như sau:  Thuận lợi trong việc thành lập và tổ chức hoạt động Trong một chừng mực nào đó, đây được xem là một ưu thế của DNNVV so với các doanh nghiệp lớn. Với một số vốn nhỏ, diện tích mặt bằng không quá lớn, số lượng lao động ít, các điều kiện sản xuất đơn giản, doanh nghiệp có thể khởi nghiệp, bắt đầu quá trình sản xuất kinh doanh. Thông thường, DNNVV sẽ tham gia vào những lĩnh vực có chu kỳ sản xuất ngắn, không đòi hỏi đầu tư trang thiết bị công nghệ nhiều, vòng quay sản phẩm nhanh nên có thể sử dụng vốn tự có, thu hồi vốn nhanh hoặc vay mượn dễ dàng. Đây cũng là nguyên nhân giải thích cho việc gia tăng nhanh chóng về số lượng của DNNVV.

 Đa dạng về loại hình sở hữu Doanh nghiệp nhỏ và vừa tồn tại và phát triển ở nhiều loại hình khác nhau như doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, hợp tác xã.  Cơ cấu tổ chức đơn giản, linh hoạt Với cơ cấu tổ chức đơn giản, số lượng lao động ít, DNNVV sẽ dễ có sự đồng thuận trong các quyết sách từ lãnh đạo cho đến nhân viên. Đồng thời, hầu hết các 6 DNNVV được thành lập và hoạt động theo mô hình doanh nghiệp tư nhân hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn trên cơ sở các mối quan hệ gia đình, bạn bè nên chủ doanh nghiệp đóng vai trò quyết định chủ yếu.