Luận văn Thạc sĩ: mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại của việt nam

Nghiên cứu phân tích mối liên hệ giữa biến động tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại Việt Nam, đề xuất giải pháp chính sách kinh tế vĩ mô phù hợp.

• Tác giả: Tái Thị Ngọc Thảo
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Hạ Thị Thiều Dao
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Tỷ Giá Và Cán Cân Thương Mại Của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khám phá luận văn về tỷ giá và cán cân thương mại VN

Luận văn thạc sĩ "Mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại của Việt Nam" của tác giả Tái Thị Ngọc Thảo (2015) là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có giá trị học thuật và thực tiễn cao. Nghiên cứu này tập trung làm rõ mối tương quan phức tạp giữa tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại (CCTM), một chủ đề luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt từ các nhà hoạch định chính sách và giới học thuật, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng của Việt Nam. Đề tài này không chỉ hệ thống hóa các lý thuyết kinh tế nền tảng mà còn áp dụng các phương pháp phân tích định lượng hiện đại để đưa ra những kết luận xác đáng. Đối tượng chính của luận văn là tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) của Việt Nam so với 8 đối tác thương mại lớn trong giai đoạn 2005-2013. Việc lựa chọn giai đoạn này có ý nghĩa quan trọng, bao trùm những cột mốc lớn của kinh tế Việt Nam như gia nhập WTO và cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008. Luận văn cung cấp một góc nhìn toàn diện về tác động của chính sách tiền tệ, cụ thể là chính sách tỷ giá, đến hoạt động xuất nhập khẩu, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến tình trạng thặng dư thương mại hay thâm hụt thương mại của quốc gia. Bằng cách sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian và các mô hình kinh tế lượng, nghiên cứu không chỉ đo lường tác động của tỷ giá thực mà còn xem xét các yếu tố vĩ mô khác như GDP trong nước và GDP của các đối tác, góp phần làm sáng tỏ bức tranh kinh tế Việt Nam trong giai đoạn nhiều biến động. Đây là nguồn tài liệu tham khảo quý báu cho việc nghiên cứu và hoạch định chính sách liên quan đến cán cân thanh toán và tăng trưởng kinh tế.

1.1. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Mục tiêu cốt lõi của luận văn là phân tích và đo lường mối quan hệ giữa tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) và cán cân thương mại của Việt Nam. Cụ thể, nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ quý 1/2005 đến quý 4/2013, sử dụng dữ liệu theo quý. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 8 đối tác thương mại hàng đầu của Việt Nam: Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, Đức, và Úc. Luận văn không chỉ xem xét biến tỷ giá mà còn đánh giá tác động của các biến kinh tế vĩ mô khác như GDP Việt Nam (GDPVN) và GDP trung bình có trọng số của các đối tác (GDPW). Việc xác định rõ mục tiêu và phạm vi giúp nghiên cứu đi đúng hướng, mang lại những kết quả cụ thể và có tính ứng dụng cao trong việc đề xuất các giải pháp chính sách.

1.2. Ý nghĩa thực tiễn của việc phân tích tỷ giá

Việc phân tích mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại mang ý nghĩa thực tiễn to lớn. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học giúp Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ quan hoạch định chính sách có cái nhìn sâu sắc hơn về hiệu quả của các công cụ chính sách tiền tệ. Việc hiểu rõ tác động của việc điều chỉnh tỷ giá giúp chính phủ đưa ra quyết định phù hợp nhằm thúc đẩy xuất nhập khẩu, cải thiện cán cân thương mại, kiểm soát lạm phát và đảm bảo tăng trưởng kinh tế bền vững. Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào thương mại quốc tế và dòng vốn FDI, một chính sách tỷ giá hợp lý là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam và ổn định kinh tế vĩ mô.

II. Thách thức điều hành tỷ giá và cán cân thương mại VN

Giai đoạn 2005-2013 chứng kiến nhiều thách thức lớn đối với việc điều hành tỷ giá hối đoái và quản lý cán cân thương mại tại Việt Nam. Một trong những vấn đề nổi cộm là tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài, đặc biệt trầm trọng vào năm 2008. Luận văn chỉ ra rằng, dù tỷ giá danh nghĩa của VND liên tục mất giá so với USD, cán cân thương mại vẫn không được cải thiện như kỳ vọng. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả của chính sách phá giá đồng nội tệ. Thách thức càng trở nên phức tạp khi Việt Nam phải đối mặt với áp lực lạm phát cao, đặc biệt sau khi gia nhập WTO và ảnh hưởng từ khủng hoảng tài chính toàn cầu. Việc điều hành chính sách tỷ giá trở thành một bài toán cân não: một mặt cần hỗ trợ xuất nhập khẩu, mặt khác phải kiềm chế lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô. Sự biến động của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và các luồng vốn khác cũng tạo ra áp lực lên tỷ giá và cán cân thanh toán. Bên cạnh đó, cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam vẫn còn phụ thuộc nhiều vào các mặt hàng thô và gia công, trong khi phải nhập khẩu lượng lớn máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu. Điều này làm cho CCTM trở nên nhạy cảm với các cú sốc từ bên ngoài và biến động tỷ giá. Việc tìm ra một cơ chế tỷ giá tối ưu, vừa linh hoạt vừa có khả năng neo giữ kỳ vọng, là một thách thức lớn mà Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phải đối mặt trong suốt giai đoạn nghiên cứu.

2.1. Thực trạng thâm hụt thương mại kéo dài giai đoạn 2005 2011

Luận văn cung cấp số liệu cho thấy, dù kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng ấn tượng, Việt Nam vẫn liên tục đối mặt với tình trạng thâm hụt thương mại từ năm 2005 đến 2011. Đỉnh điểm của nhập siêu là vào năm 2008 với con số lên tới 18 tỷ USD. Nguyên nhân được lý giải không chỉ do tác động của tỷ giá hối đoái thực mà còn do cơ cấu kinh tế, sự gia tăng nhanh chóng của nhu cầu nhập khẩu cho sản xuất và tiêu dùng trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế nóng. Tình trạng này phản ánh những hạn chế trong năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và sự phụ thuộc vào nguồn cung nguyên liệu từ nước ngoài, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tái cơ cấu hoạt động xuất nhập khẩu.

2.2. Áp lực từ lạm phát và các cú sốc kinh tế vĩ mô

Giai đoạn nghiên cứu cũng là thời kỳ kinh tế Việt Nam chịu nhiều áp lực từ lạm phát cao, có thời điểm lên đến hai con số. Lạm phát cao làm xói mòn sức mua của đồng nội tệ và ảnh hưởng đến tỷ giá thực. Theo luận văn, chênh lệch lạm phát giữa Việt Nam và các đối tác thương mại là một yếu tố quan trọng giải thích sự biến động của REER. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 cũng là một cú sốc lớn, làm suy giảm cả kim ngạch xuất khẩu và nhập khẩu vào năm 2009. Những biến động vĩ mô này khiến việc điều hành chính sách tiền tệ trở nên vô cùng khó khăn, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách tỷ giá và các chính sách kinh tế khác.

III. Lý thuyết kinh điển J Curve Marshall Lerner giải thích

Để phân tích mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại, luận văn đã hệ thống hóa các cơ sở lý thuyết kinh tế quan trọng. Hai lý thuyết nền tảng được đề cập sâu sắc là điều kiện Marshall-Lerner và hiệu ứng J-curve (đường cong J). Đây là những công cụ lý thuyết kinh điển giúp giải thích phản ứng của cán cân thương mại trước một sự thay đổi của tỷ giá hối đoái, đặc biệt là hành động phá giá đồng nội tệ. Điều kiện Marshall-Lerner cung cấp một tiêu chuẩn định lượng để xác định liệu việc phá giá tiền tệ có thực sự cải thiện được cán cân thương mại hay không. Theo đó, việc phá giá chỉ thành công khi tổng độ co giãn của cầu xuất khẩu và nhập khẩu theo giá lớn hơn 1. Điều này có nghĩa là, sự gia tăng về khối lượng xuất nhập khẩu phải đủ lớn để bù đắp cho sự thay đổi bất lợi về giá. Trong khi đó, hiệu ứng đường cong J mô tả diễn biến của cán cân thương mại theo thời gian sau khi phá giá. Lý thuyết này cho rằng, trong ngắn hạn, cán cân thương mại có thể xấu đi do các hợp đồng đã ký và độ trễ trong phản ứng của người tiêu dùng và nhà sản xuất. Tuy nhiên, về dài hạn, khi hiệu ứng về lượng trở nên rõ rệt hơn, cán cân thanh toán sẽ được cải thiện, tạo thành một đồ thị hình chữ J. Việc vận dụng các lý thuyết này giúp luận văn xây dựng một khung phân tích vững chắc, làm cơ sở để kiểm định thực nghiệm tại Việt Nam, qua đó đánh giá liệu các phản ứng của CCTM Việt Nam có tuân theo các quy luật kinh tế này hay không.

3.1. Phân tích điều kiện Marshall Lerner trong thực tiễn

Điều kiện Marshall-Lerner là một giả thuyết cốt lõi, phát biểu rằng việc phá giá đồng nội tệ sẽ cải thiện cán cân thương mại chỉ khi tổng giá trị tuyệt đối của độ co giãn của cầu xuất khẩu và cầu nhập khẩu theo giá lớn hơn 1. Luận văn sử dụng lý thuyết này làm nền tảng để lý giải tại sao việc phá giá VND không phải lúc nào cũng ngay lập tức dẫn đến thặng dư thương mại. Đối với một nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nguyên liệu đầu vào như Việt Nam, độ co giãn của cầu nhập khẩu có thể không cao trong ngắn hạn. Do đó, việc kiểm định gián tiếp điều kiện này thông qua mô hình thực nghiệm là cần thiết để đưa ra kết luận chính sách.

3.2. Mô phỏng hiệu ứng đường cong J J Curve tại Việt Nam

Hiệu ứng J-curve mô tả quá trình biến động của CCTM sau khi phá giá: ban đầu xấu đi và sau đó mới cải thiện. Nguyên nhân là do trong ngắn hạn, hiệu ứng giá cả (giá nhập khẩu tăng) chiếm ưu thế, trong khi hiệu ứng khối lượng (lượng xuất khẩu tăng, nhập khẩu giảm) cần thời gian để phát huy tác dụng. Luận văn xem xét khả năng tồn tại của hiệu ứng này tại Việt Nam. Kết quả thực nghiệm sẽ cho thấy liệu cán cân thương mại của Việt Nam có phản ứng theo hình chữ J hay không, từ đó cung cấp bằng chứng về độ trễ trong tác động của chính sách tiền tệ liên quan đến tỷ giá.

IV. Phương pháp nghiên cứu Mô hình VAR và phân tích định lượng

Điểm nổi bật của luận văn là việc áp dụng phương pháp phân tích định lượng hiện đại để kiểm định mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại. Thay vì các mô hình hồi quy đơn giản, tác giả đã sử dụng Mô hình Tự hồi quy Vector (VAR - Vector Autoregression). Đây là một lựa chọn phương pháp luận phù hợp và mạnh mẽ, đặc biệt khi phân tích dữ liệu chuỗi thời gian của các biến kinh tế vĩ mô. Lý do chính để chọn mô hình VAR là vì nó cho phép xem xét sự phụ thuộc và tác động qua lại lẫn nhau giữa các biến trong mô hình mà không cần áp đặt các giả định chặt chẽ về mối quan hệ nhân quả. Trong bối cảnh các biến như tỷ giá, CCTM, và GDP đều có thể tác động lẫn nhau, mô hình VAR cung cấp một cách tiếp cận linh hoạt hơn. Luận văn đã sử dụng phần mềm Eviews 6 để xử lý và ước lượng mô hình. Dữ liệu được thu thập theo quý trong giai đoạn 2005-2013, bao gồm CCTM, tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER), GDP Việt Nam (GDPVN), và GDP trung bình của các đối tác (GDPW). Quá trình nghiên cứu được thực hiện bài bản, từ kiểm định tính dừng của dữ liệu, lựa chọn độ trễ tối ưu cho mô hình, đến kiểm định độ ổn định của mô hình. Các công cụ phân tích quan trọng của mô hình VAR như hàm phản ứng đẩy (Impulse Response Function) và phân rã phương sai (Variance Decomposition) cũng được sử dụng để làm rõ mức độ và thời gian tác động của các cú sốc từ tỷ giá lên cán cân thương mại. Cách tiếp cận này khác biệt với nhiều nghiên cứu trước đó vốn thường sử dụng các mô hình VECM hoặc mô hình ARDL.

4.1. Lý do lựa chọn mô hình tự hồi quy vector VAR

Tác giả chọn mô hình VAR vì các biến kinh tế vĩ mô thường là chuỗi không dừng, việc sử dụng phương pháp hồi quy thông thường (OLS) có thể dẫn đến hồi quy giả mạo và kết luận sai lệch. Mô hình VAR là một hệ thống các phương trình hồi quy, trong đó mỗi biến được hồi quy theo các giá trị trễ của chính nó và của tất cả các biến khác trong hệ thống. Phương pháp này cho phép phân tích động thái và sự tương tác phức tạp giữa tỷ giá thực, CCTM, và tăng trưởng kinh tế mà không cần các ràng buộc lý thuyết tiên nghiệm, giúp kết quả nghiên cứu khách quan hơn.

4.2. Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu chuỗi thời gian

Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được mô tả chi tiết trong luận văn. Dữ liệu chuỗi thời gian được thu thập theo quý từ 2005 đến 2013 từ các nguồn uy tín như Tổng cục Thống kê, IMF và ngân hàng trung ương các nước. Các dữ liệu thô bao gồm kim ngạch xuất nhập khẩu, CPI, GDP, tỷ giá danh nghĩa của Việt Nam và 8 đối tác lớn. Từ đó, tác giả đã tính toán các chỉ số quan trọng như tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) và GDP trung bình có trọng số của các đối tác (GDPW). Sự cẩn trọng trong khâu xử lý dữ liệu đảm bảo tính tin cậy và chính xác cho kết quả phân tích định lượng của mô hình.

V. Kết quả nghiên cứu Tác động thực của tỷ giá đến CCTM

Kết quả phân tích định lượng từ mô hình VAR đã mang lại những phát hiện quan trọng về mối quan hệ giữa tỷ giá và cán cân thương mại của Việt Nam. Một trong những kết luận chính của luận văn là tỷ giá hối đoái và GDP của các đối tác có tác động ngược chiều với cán cân thương mại (CCTM). Cụ thể, một cú sốc làm tăng REER (phá giá thực) hoặc tăng GDP của các đối tác (GDPW) sẽ dẫn đến việc CCTM của Việt Nam bị suy giảm trong ngắn hạn, thay vì cải thiện ngay lập tức như lý thuyết truyền thống kỳ vọng. Điều này cho thấy phản ứng của CCTM Việt Nam khá phức tạp và không hoàn toàn tuân theo hiệu ứng J-curve hay điều kiện Marshall-Lerner một cách đơn giản. Kết quả phân rã phương sai chỉ ra rằng, ngoài tỷ giá, GDP của các đối tác thương mại là yếu tố có khả năng giải thích rất lớn cho sự biến động của CCTM, lên tới 79%. Phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của sức cầu từ thị trường thế giới đối với hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam. Nghiên cứu khẳng định rằng việc phá giá mạnh đồng nội tệ không phải là giải pháp duy nhất và chủ yếu để thúc đẩy xuất khẩu và cải thiện thặng dư thương mại. Thay vào đó, cần có sự kết hợp đồng bộ với các chính sách tiền tệ và tài khóa khác để đạt được mục tiêu một cách bền vững. Những kết quả này cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị, thách thức quan điểm phổ biến rằng chỉ cần phá giá là có thể giải quyết được bài toán thâm hụt thương mại.

5.1. Phân tích hàm phản ứng đẩy Impulse Response

Hàm phản ứng đẩy (IRF) cho thấy phản ứng của cán cân thương mại trước một cú sốc từ các biến khác. Kết quả từ luận văn chỉ ra rằng khi có một cú sốc làm tăng REER (VND mất giá thực), CCTM phản ứng tiêu cực trong những quý đầu tiên, sau đó mới dần hồi phục nhưng không mạnh mẽ. Điều này hàm ý rằng tác động tích cực của việc phá giá lên xuất nhập khẩu có độ trễ đáng kể và hiệu quả không cao như mong đợi. Tương tự, một cú sốc tích cực từ GDP của các đối tác cũng gây ra phản ứng tiêu cực ban đầu cho CCTM Việt Nam.

5.2. Kết quả phân rã phương sai và mức độ giải thích

Phân rã phương sai (Variance Decomposition) đo lường tỷ lệ phần trăm biến động của một biến được giải thích bởi các cú sốc từ chính nó và từ các biến khác. Kết quả nổi bật là sự biến động của cán cân thương mại được giải thích chủ yếu bởi các cú sốc từ GDP của các đối tác (lên đến 79%). Trong khi đó, các cú sốc từ tỷ giá hối đoái thực đa phương chỉ giải thích một phần nhỏ. Điều này khẳng định rằng sức khỏe của các nền kinh tế đối tác và nhu cầu tiêu thụ hàng hóa toàn cầu là yếu tố quyết định đến tình trạng thặng dư thương mại hay thâm hụt thương mại của Việt Nam.

VI. Giải pháp chính sách cải thiện cán cân thương mại VN

Dựa trên các kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đã đề xuất một số nhóm giải pháp chính sách quan trọng nhằm cải thiện cán cân thương mại Việt Nam một cách bền vững. Kết luận cốt lõi là không nên coi việc phá giá đồng nội tệ là công cụ chủ lực. Thay vào đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần điều hành chính sách tiền tệ một cách linh hoạt, kết hợp hài hòa giữa mục tiêu ổn định tỷ giá hối đoái và kiểm soát lạm phát. Một chính sách tỷ giá ổn định, có thể dự báo sẽ giúp tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, thu hút FDI và giảm thiểu các hoạt động đầu cơ. Bên cạnh đó, luận văn nhấn mạnh sự cần thiết của các giải pháp phi tỷ giá. Cần có các chính sách vĩ mô khác hỗ trợ, chẳng hạn như chính sách thúc đẩy công nghiệp phụ trợ để giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên vật liệu, nâng cao năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng cho hàng hóa xuất khẩu. Đồng thời, cần có các biện pháp quản lý nhập khẩu hợp lý, hạn chế nhập siêu đối với các mặt hàng không thiết yếu. Các giải pháp này cần hướng tới việc tái cơ cấu nền kinh tế theo chiều sâu, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dựa trên năng suất và công nghệ, thay vì chỉ dựa vào lợi thế chi phí thấp. Tương lai của cán cân thương mại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng thực thi đồng bộ các giải pháp này, đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa thương mại, đầu tư và ổn định vĩ mô trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

6.1. Giải pháp về điều hành chính sách tỷ giá linh hoạt

Luận văn kiến nghị Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nên điều hành tỷ giá một cách linh hoạt hơn, tránh việc neo giữ quá cứng nhắc vào một đồng tiền duy nhất. Việc điều hành cần dựa trên diễn biến của cán cân thanh toán, mức dự trữ ngoại hối, chênh lệch lạm phát và lãi suất. Mục tiêu không phải là phá giá để tìm kiếm lợi thế xuất khẩu ngắn hạn, mà là duy trì một mức tỷ giá thực ổn định, phản ánh đúng các yếu tố kinh tế cơ bản, từ đó góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và củng cố lòng tin vào đồng nội tệ.

6.2. Các giải pháp vĩ mô hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu

Để cải thiện cán cân thương mại một cách căn cơ, các giải pháp không thể chỉ dừng lại ở chính sách tiền tệ. Luận văn đề xuất cần đẩy mạnh phát triển công nghiệp hỗ trợ, tạo ra chuỗi cung ứng nội địa vững chắc để giảm nhập khẩu. Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm để tăng giá trị cho hàng hóa xuất khẩu. Các biện pháp quản lý dòng vốn FDI cũng cần được chú trọng để đảm bảo dòng vốn này được sử dụng hiệu quả, đóng góp tích cực vào việc cải thiện cán cân thanh toán và tăng trưởng kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2005 – 2013 chứng kiến bước chuyển mình mạnh mẽ của hoạt động ngoại thương Việt Nam với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng vượt bậc khoảng 4 lần, từ mức 69,2 tỷ USD năm 2005 lên hơn 264 tỷ USD vào năm 2013, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 19,08%/năm. Cùng với việc chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào ngày 11/01/2007, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đã bứt phá từ 32,4 tỷ USD năm 2005 lên hơn 132 tỷ USD năm 2013. Tuy nhiên, đi kèm với sự mở rộng quy mô là tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài liên tục từ năm 2005 đến năm 2011, đạt đỉnh điểm kỷ lục là 18 tỷ USD vào năm 2008. Thực tế này đặt ra vấn đề cấp bách về việc đánh giá vai trò thực sự của chính sách tỷ giá hối đoái đối với hoạt động xuất nhập khẩu.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là phân tích, lượng hóa mối quan hệ tác động giữa tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) cùng các biến số kinh tế vĩ mô then chốt đến cán cân thương mại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao gồm chuỗi dữ liệu theo quý từ quý 1/2005 đến quý 4/2013 (tương ứng 36 kỳ quan sát), chọn năm gốc 2005, khảo sát tương quan với 8 đối tác thương mại hàng đầu chiếm tỷ trọng ngoại thương chủ đạo gồm Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, Đức và Australia.

Về mặt ý nghĩa thực tiễn, công trình cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác để các nhà hoạch định chính sách tiền tệ và thương mại nhận diện rõ cơ chế truyền dẫn của tỷ giá. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tỷ giá hối đoái và GDP đối tác giải thích tới 79% biến động của cán cân thương mại. Nghiên cứu chứng minh rằng biện pháp phá giá tiền tệ đơn thuần không thể lập tức cải thiện cán cân thương mại nếu thiếu sự đồng bộ với các chính sách vĩ mô, góp phần kiểm soát lạm phát 2 con số như từng xảy ra năm 2008 và duy trì thặng dư ngoại thương bền vững sau cột mốc thặng dư 748,8 triệu USD năm 2012.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các lý thuyết thương mại và tài chính quốc tế kinh điển:

• Điều kiện Marshall – Lerner: Khẳng định việc phá giá đồng nội tệ chỉ có thể cải thiện cán cân thương mại khi tổng giá trị tuyệt đối của độ co giãn xuất khẩu và độ co giãn nhập khẩu theo tỷ giá lớn hơn 1.
• Hiệu ứng phá giá tiền tệ và Lý thuyết đường cong J (J-Curve): Được phát triển bởi Paul Krugman và Maurice Obstfeld năm 1994, chỉ ra rằng sau khi phá giá, cán cân thương mại thường xấu đi trong ngắn hạn do hiệu ứng giá cả áp đảo, trước khi chuyển biến tích cực trong dài hạn nhờ hiệu ứng khối lượng.

Hệ thống khái niệm nền tảng trong mô hình bao gồm:

• Tỷ giá danh nghĩa song phương (NER) và Tỷ giá danh nghĩa đa phương (NEER): Đo lường giá trị danh nghĩa của nội tệ so với một đồng tiền hoặc một rổ tiền tệ của các đối tác thương mại mà chưa tính đến yếu tố lạm phát.
• Tỷ giá thực đa phương (REER): Chỉ số đại diện cho năng lực cạnh tranh thương mại tổng thể của quốc gia, được điều chỉnh theo tương quan chỉ số giá tiêu dùng (CPI) giữa Việt Nam và 8 quốc gia đối tác.
• Cán cân thương mại (TB): Đại lượng phản ánh giá trị xuất khẩu ròng thông qua chênh lệch giữa kim ngạch xuất khẩu và kim ngạch nhập khẩu hàng hóa hữu hình.

Mô hình nghiên cứu thực nghiệm đề xuất cán cân thương mại chịu sự tác động đồng thời của ba nhóm biến số kinh tế vĩ mô cốt lõi: Cán cân thương mại là hàm số phụ thuộc vào Tỷ giá hối đoái hiệu lực thực đa phương, GDP thực tế của Việt Nam và GDP trung bình có trọng số của 8 đối tác thương mại lớn.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu thứ cấp được thu thập đồng bộ theo quý trong 9 năm liên tục từ quý 1/2005 đến quý 4/2013 từ các nguồn thống kê chính thống gồm Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Quy mô mẫu gồm 36 quan sát theo chuỗi thời gian, chọn mẫu chủ đích 8 bạn hàng thương mại có tổng kim ngạch trao đổi ngoại thương lớn nhất của Việt Nam.

Luận văn lựa chọn mô hình Tự hồi quy Vector (VAR) và xử lý dữ liệu trên phần mềm kinh tế lượng EViews 6. Lý do lựa chọn mô hình VAR thay vì phương pháp bình phương bé nhất thông thường (OLS) là nhằm khắc phục triệt để hiện tượng hồi quy giả mạo (spurious regression), vốn thường xuyên phát sinh khi làm việc với các chuỗi dữ liệu kinh tế vĩ mô không dừng. Quy trình phân tích thực nghiệm được tiến hành nghiêm ngặt qua các bước:

1. Kiểm định tính dừng thông qua kiểm định nghiệm đơn vị Augmented Dickey-Fuller (ADF) và Phillips-Perron (PP).
2. Xác định độ trễ tối ưu của mô hình dựa trên các tiêu chuẩn thống kê như AIC, SC và HQ.
3. Kiểm định độ ổn định của hệ thống VAR thông qua phân bố nghiệm nghịch đảo của đa thức đặc trưng AR.
4. Phân tích hàm phản ứng xung (Impulse Response Functions - IRF) và phân rã phương sai sai số dự báo (Cholesky Variance Decomposition).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ mô hình VAR đã mang lại các phát hiện thực nghiệm quan trọng:

• Khả năng giải thích của mô hình đạt mức 79%: Sự kết hợp giữa tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) và GDP của 8 đối tác thương mại giải thích tới 79% sự biến động của cán cân thương mại Việt Nam.
• Tác động nghịch chiều của tỷ giá thực và GDP: Tỷ giá hối đoái thực và GDP thể hiện mối quan hệ tác động ngược chiều với cán cân thương mại trong giai đoạn nghiên cứu. Sự sụt giảm liên tục của REER từ sau năm 2006 phản ánh tình trạng đồng Việt Nam bị định giá cao do lạm phát nội địa tăng nhanh hơn so với các đối tác, làm xói mòn sức cạnh tranh xuất khẩu và đẩy nhập siêu lên đỉnh điểm 18 tỷ USD năm 2008.
• Chuyển dịch động lực thương mại sang khu vực FDI: Khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đạt tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân 23,8%/năm, nâng tỷ trọng đóng góp từ mức 54,77% năm 2005 lên 66,9% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước vào năm 2013, vượt trội so với mức tăng trưởng 16,21%/năm của khu vực kinh tế trong nước.
• Biến chuyển sâu sắc trong cơ cấu hàng hóa xuất khẩu: Tỷ trọng xuất khẩu nhóm hàng điện tử, máy tính và linh kiện tăng vọt từ 9% năm 2010 lên 24% năm 2013, trở thành nhóm hàng chủ lực mới, trong khi tỷ trọng nhóm hàng nông lâm thủy sản giảm dần từ 22,57% năm 2005 xuống dưới 19% năm 2013.

Thảo luận kết quả

Kết quả thực nghiệm cho thấy việc phá giá đồng Việt Nam không tạo ra cú hích tức thì để cải thiện cán cân thương mại. Nguyên nhân cốt lõi là do nền sản xuất xuất khẩu của Việt Nam phụ thuộc rất lớn vào việc nhập khẩu máy móc thiết bị, nguyên vật liệu và phụ tùng trung gian từ các thị trường như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Khi tỷ giá danh nghĩa tăng cao (phá giá VND), chi phí nhập khẩu đầu vào quy đổi ra nội tệ lập tức tăng vọt, triệt tiêu lợi thế cạnh tranh về giá của sản phẩm đầu ra.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu thực nghiệm tại các quốc gia đang phát triển như nghiên cứu của Ng Yuen-Ling năm 2008 tại Malaysia hay công trình của Phan Thanh Hoàn và Nguyễn Đăng Hào năm 2007 tại Việt Nam. Tác động của tỷ giá luôn có độ trễ phân bổ đáng kể và không xuất hiện đường cong J hoàn hảo trong ngắn hạn.

Dữ liệu thực nghiệm khi được mô phỏng qua đồ thị hàm phản ứng xung (IRF) và bảng phân rã phương sai Cholesky cho thấy cán cân thương mại phản ứng chậm và dao động phức tạp trước các cú sốc tỷ giá. Việc Việt Nam chuyển từ thâm hụt nặng nề sang xuất siêu 748,8 triệu USD năm 2012 và duy trì thặng dư nhẹ năm 2013 phần lớn bắt nguồn từ sự mở rộng sản xuất của khối doanh nghiệp FDI cùng sự suy giảm nhu cầu nhập khẩu do thắt chặt tổng cầu vĩ mô, chứ không đơn thuần chỉ nhờ vào công cụ phá giá tỷ giá.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện chính sách tỷ giá và thúc đẩy cán cân thương mại phát triển bền vững, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Đổi mới cơ chế điều hành tỷ giá sang neo giữ theo một giỏ tiền tệ đa phương:

• Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
• Hành động: Chuyển đổi căn bản từ cơ chế neo giữ cứng nhắc theo đồng USD sang cơ chế tỷ giá trung tâm tham chiếu theo giỏ 8 đồng tiền của các đối tác thương mại chủ chốt. Điều chỉnh biên độ dao động linh hoạt trong khoảng từ +/-1% đến +/-3% tùy theo mức độ biến động của thị trường tài chính quốc tế.
• Mục tiêu: Giảm thiểu rủi ro biến động tỷ giá chéo và ngăn chặn tình trạng VND bị định giá sai lệch trong trung hạn.

2. Tăng cường năng lực can thiệp thị trường ngoại hối và quản lý dự trữ:

• Chủ thể thực hiện: Ngân hàng Nhà nước phối hợp với Bộ Tài chính.
• Hành động: Nâng cao quy mô dự trữ ngoại hối quốc gia thông qua các nghiệp vụ mua bán ngoại tệ chủ động khi cán cân thanh toán thuận lợi, hướng tới duy trì dự trữ tương đương tối thiểu 12 đến 16 tuần nhập khẩu, vượt mức 20 tỷ USD trong giai đoạn trung hạn.
• Mục tiêu: Triệt tiêu tình trạng đầu cơ găm giữ ngoại tệ trên thị trường tự do và duy trì chênh lệch lãi suất tiền gửi VND cao hơn USD tối thiểu 2% đến 3% để củng cố giá trị đồng nội tệ.

3. Đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa:

• Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương cùng các hiệp hội ngành hàng xuất khẩu.
• Hành động: Thực thi chính sách ưu đãi tín dụng và thuế để phát triển mạnh mạng lưới công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt trong các ngành điện tử, dệt may và da giày, nâng tỷ lệ nội địa hóa từ mức khoảng 30% lên 50% - 60% vào năm 2020.
• Mục tiêu: Giảm thiểu sự lệ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, hạn chế tốc độ tăng trưởng nhập siêu trung gian.

4. Nâng cao chất lượng và kiểm soát dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài:

• Chủ thể thực hiện: Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố.
• Hành động: Ban hành bộ tiêu chí sàng lọc các dự án FDI có hàm lượng công nghệ cao, ràng buộc nghĩa vụ chuyển giao công nghệ và cam kết phát triển chuỗi cung ứng trong nước.
• Mục tiêu: Hạn chế các dự án tiêu tốn nhiều ngoại tệ để nhập khẩu công nghệ cũ, tối ưu hóa mức đóng góp xuất khẩu của khu vực FDI vốn đang chiếm hơn 66% tổng kim ngạch cả nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô: Cán bộ chuyên trách tại Ngân hàng Nhà nước, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương có thể khai thác mô hình định lượng và chuỗi dữ liệu 36 quý để tham khảo trong việc xây dựng cơ chế điều hành tỷ giá trung tâm và dự báo cán cân thương mại.
• Lãnh đạo và chuyên viên quản trị rủi ro tại các doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Các giám đốc tài chính có thể sử dụng chỉ số REER và phương pháp phân tích tỷ giá đa phương để thiết lập chiến lược phòng ngừa rủi ro hối đoái, tối ưu hóa cơ cấu thanh toán quốc tế khi giao thương với 8 đối tác kinh tế lớn.
• Giảng viên, nghiên cứu viên và học viên sau đại học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng và Kinh tế quốc tế có thể sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình ứng dụng mô hình VAR, kiểm định nghiệm đơn vị ADF/PP và kỹ thuật tính toán chỉ số REER theo rổ tiền tệ.
• Chuyên viên phân tích vĩ mô tại các định chế tài chính và quỹ đầu tư: Các nhà phân tích tài chính có thể nắm bắt bức tranh tổng quan về chu kỳ ngoại thương Việt Nam từ giai đoạn thâm hụt 18 tỷ USD đến khi xuất siêu 748,8 triệu USD để đưa ra nhận định chính xác về xu hướng dòng tiền và sức khỏe cán cân thanh toán.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao việc phá giá đồng Việt Nam không lập tức giúp cải thiện cán cân thương mại? Do cơ cấu sản xuất hàng xuất khẩu của Việt Nam phụ thuộc nặng nề vào linh kiện và nguyên vật liệu nhập khẩu từ nước ngoài. Khi phá giá VND, giá hàng nhập khẩu tính bằng nội tệ tăng ngay lập tức trong ngắn hạn, làm tăng chi phí sản xuất và vô hiệu hóa lợi thế cạnh tranh về giá, khiến cán cân thương mại chưa thể phục hồi ngay.

2. Chỉ số REER phản ánh điều gì khác biệt so với tỷ giá danh nghĩa USD/VND thông thường? Tỷ giá danh nghĩa chỉ biểu thị mức giá giao dịch thuần túy giữa hai đồng tiền mà bỏ qua lạm phát. Trong khi đó, chỉ số REER phản ánh sức mua thực tế tổng hợp của VND so với rổ 8 đồng tiền của các đối tác thương mại lớn sau khi đã loại trừ chênh lệch lạm phát CPI, giúp phản ánh chính xác vị thế cạnh tranh thương mại quốc tế.

3. Ưu điểm nổi bật của việc ứng dụng mô hình VAR trong luận văn này là gì? Mô hình VAR cho phép xử lý đồng thời các mối quan hệ tác động qua lại giữa các chuỗi dữ liệu kinh tế vĩ mô có tính không dừng mà không gây hiện tượng hồi quy giả mạo như mô hình OLS. Nhờ đó, mô hình đo lường chính xác mức độ giải thích 79% của tỷ giá và GDP đối tác đối với cán cân thương mại.

4. Khối doanh nghiệp FDI có vai trò quyết định như thế nào đến cán cân thương mại Việt Nam giai đoạn 2005 – 2013? Khối FDI đóng vai trò là động lực xuất khẩu chủ lực khi đạt tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu bình quân 23,8%/năm và chiếm tới 66,9% tổng giá trị xuất khẩu vào năm 2013. Sự tăng trưởng vượt bậc của khối FDI là nhân tố chính giúp chuyển dịch cán cân thương mại từ thâm hụt 18 tỷ USD năm 2008 sang thặng dư 748,8 triệu USD năm 2012.

5. Luận văn khuyến nghị cơ chế điều hành tỷ giá nào thay thế cho cơ chế neo tỷ giá cố định? Luận văn khuyến nghị Ngân hàng Nhà nước chuyển sang cơ chế tỷ giá thả nổi có quản lý, neo giữ theo một giỏ tiền tệ đa phương gồm 8 đối tác thương mại lớn. Cơ chế này kết hợp cùng biên độ dao động linh hoạt từ +/-1% đến +/-3% sẽ giúp hạn chế sự lệ thuộc quá mức vào biến động của đồng USD.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại qua các lý thuyết kinh điển như Điều kiện Marshall – Lerner và Đường cong J.
• Phân tích thực trạng ngoại thương Việt Nam giai đoạn 2005 – 2013 với quy mô xuất nhập khẩu tăng trưởng 4 lần, đạt hơn 264 tỷ USD và mức tăng trưởng xuất khẩu bình quân 20,17%/năm.
• Xây dựng thành công chuỗi chỉ số tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) theo quý với rổ 8 đồng tiền đối tác thương mại trọng điểm, lấy năm gốc 2005.
• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng VAR khẳng định tỷ giá thực và GDP đối tác giải thích tới 79% biến động của cán cân thương mại, đồng thời chứng minh phá giá không phải là giải pháp duy nhất giúp cải thiện cán cân thương mại bền vững.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp điều hành tỷ giá linh hoạt và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa nhằm duy trì thặng dư ngoại thương sau mốc 748,8 triệu USD năm 2012.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp phương pháp luận định lượng thực chứng chính xác về REER cho kinh tế học vĩ mô tại Việt Nam. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng chuỗi dữ liệu sau năm 2015 và tích hợp thêm tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Quý bạn đọc, nhà nghiên cứu và học viên hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ để nắm bắt chi tiết phương pháp ước lượng kinh tế lượng và hệ thống dữ liệu thực nghiệm giá trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, về các lý thuyết có liên quan để làm cơ sở nền tảng cho nghiên cứu này: khái niệm về tỷ giá hối đoái, khái niệm về cán cân thương mại, mối quan hệ giữa cán cân thương mại với các yếu tố tác động lên nó. Nhiều thuật ngữ, khái niệm và mô hình ở chương này sẽ được sử dụng cho các chương khác.1 Tỷ giá hối đoái 1.1 Khái niệm Có nhiều cách để định nghĩa tỷ giá hối đoái. Tỷ giá hối đoái là giá cả của một đồng tiền được biểu thị thông qua đồng tiền khác; (Nguyễn Văn Tiến, 2013) Tỷ giá hối đoái là quan hệ so sánh về giá trị, hay còn gọi là so sánh về sức mua giữa các ngoại tệ; (Lý Hoàng Ánh và Lê Thị Mận, 2012) Tỷ giá hối đoái của đồng Việt Nam là giá của một đơn vị tiền tệ nước ngoài tính bằng đơn vị tiền tệ của Việt Nam. (Luật NHNN VN, 2010) Tuy có nhiều cách phát biểu khác nhau, nhưng nhìn chung vẫn hiểu tỷ giá hối đoái là giá cả của một đơn vị tiền tệ của một quốc gia này được biểu diễn thông qua một đơn vị tiền tệ của một số quốc gia khác.

Bên cạnh đó, tỷ giá hối đoái còn phản ảnh mối quan hệ cung cầu ngoại tệ. 2 Tỷ giá hối đoái có hai phương pháp yết giá: - Thứ nhất, yết giá trực tiếp: Tỷ giá là giá của một đơn vị ngoại tệ tính bằng số đơn vị nội tệ. (Nguyễn Văn Tiến , 2013) - Thứ hai, yết giá gián tiếp: Tỷ giá là giá của một đơn vị nội tệ tính bằng số đơn vị ngoại tệ. (Nguyễn Văn Tiến, 2013) Hầu hết các quốc gia đều dùng phương pháp yết giá trực tiếp, trong đó có Việt Nam.

Do đó, tỷ giá trong luận văn này được trình bày theo phương pháp yết giá trực tiếp.2 Tỷ giá hối đoái danh nghĩa Tỷ giá hối đoái danh nghĩa là tỷ giá giao dịch được sử dụng hàng ngày trên thị trường ngoại hối, là giá của một đồng tiền được biểu hiện thông qua một đồng tiền khác nhưng chưa đề cập đến yếu tố lạm phát. Tỷ giá hối đoái danh nghĩa được chia ra làm hai loại:  Tỷ giá danh nghĩa song phương (NER – Norminal Bilateral Exchange Rate): Là giá của một đơn vị ngoại tệ được biểu thị thông qua số đơn vị nội tệ mà chưa đề cập đến tương quan sức mua hàng hóa và dịch vụ giữa chúng. (Nguyễn Văn Tiến, 2013) Chỉ số tỷ giá danh nghĩa song phương được tính bằng cách lấy tỷ giá của từng thời kỳ so với tỷ giá của kỳ cơ sở, cụ thể: Trong đó: e0t: Là chỉ số tỷ giá hối đoái danh nghĩa song phương tại kỳ thứ t so với kỳ gốc Et: Là tỷ giá danh nghĩa song phương tại kỳ thứ t E0: Là tỷ giá danh nghĩa song phương ở kỳ gốc 3  Tỷ giá danh nghĩa đa phương (NEER- Norminal Effective Exchange Rate, còn được gọi là tỷ giá danh nghĩa trung bình hay tỷ giá đa biên): là chỉ số tỷ giá trung bình của một đồng tiền so với các đồng tiền còn lại. Điều này có nghĩa là, chọn một rổ tiền tệ đặc trưng, rồi tính tỷ giá trung bình của tỷ giá danh nghĩa của các đồng tiền có tham gia vào rổ tiền tệ với một tỷ trọng tương ứng.

(Nguyễn Văn Tiến, 2013) Về thực chất, NEER không phải là một tỷ giá mà là một chỉ số. Trong thực tế, NEER được tính theo công thức như sau: Trong đó: NEER: Là tỷ giá danh nghĩa đa phương của các đồng tiền được chọn ej: Là chỉ số tỷ giá danh nghĩa song phương của nội tệ với đồng tiền thứ j trong rổ tiền tệ wj: Là tỷ trọng của đồng tiền thứ j, tỷ trọng ngoại tệ được tính dựa trên cơ sở tỷ trọng thương mại đối với các đối tác j i: Kỳ tính toán j: Số thứ tự của các tỷ giá song phương n: Số lượng tiền tệ trong rổ tiền tệ Sự biến động của tỷ giá hối đoái danh nghĩa không thể làm căn cứ để xác định tác động của tỷ giá đến hoạt động xuất nhập khẩu, vì nó chưa đề cập đến tương quan sức mua của các đồng tiền cũng như lạm phát giữa hai nước với nhau. Vì thế, việc tăng hay giảm tỷ giá không nhất thiết phải đồng nghĩa với sự tăng hay giảm sức cạnh tranh thương mại quốc tế của quốc gia này đối với quốc gia còn lại. Do đó, để khắc phục hạn chế này và để quan sát được tác động của tỷ giá lên khối lượng xuất nhập khẩu, ta sử dụng khái niệm tỷ giá hối đoái thực.3 Tỷ giá hối đoái thực Tỷ giá hối đoái thực là tỷ giá danh nghĩa được điều chỉnh bởi tương quan giữa giá cả trong nước và ngoài nước, tỷ giá này đại diện cho khả năng cạnh tranh thương mại quốc tế của nước đó.

Tỷ giá hối đoái thực được chia ra làm hai loại:  Tỷ giá thực song phương (RER- Real Bilateral Exchange Rate): bằng tỷ giá danh nghĩa đã được điều chỉnh bởi tỷ lệ lạm phát giữa trong nước với nước ngoài, do đó, nó là chỉ số phản ánh tương quan sức mua giữa nội tệ và ngoại tệ (Nguyễn Văn Tiến, 2013). Đồng tiền giảm giá thực có tác dụng làm tăng sức cạnh tranh thương mại quốc tế của quốc gia này. Ngược lại, đồng tiền lên giá thực có tác dụng làm xói mòn sức cạnh tranh thương mại quốc tế của quốc gia này. Và tỷ giá thực không đổi có tác dụng duy trì cố định sức cạnh tranh thương mại quốc tế.

- Tỷ giá thực song phương ở trạng thái tĩnh: (Nguyễn Văn Tiến, 2013) Tỷ giá thực song phương ở trạng thái tĩnh được xác định theo công thức: Trong đó: er: Là tỷ giá thực song phương (dạng chỉ số) E : Là tỷ giá danh nghĩa (số đơn vị nội tệ trên ngoại tệ) P*: Là mức giá cả ở nước ngoài bằng ngoại tệ (USD) P: Là mức giá cả trong nước bằng nội tệ (VND) Tỷ giá hối đoái thực song phương thực chất không phải là tỷ giá đích thực mà chỉ là dạng chỉ số. Do tử số của công thức trên biểu diễn giá hàng hóa nước ngoài quy thành nội tệ (VND), nên về bản chất tỷ giá thực thể hiện sự so sánh giá hàng hóa ở trong nước và ở nước ngoài khi cả hai đều tính bằng nội tệ. Điều này 5 cho thấy, tỷ giá thực song phương ở trạng thái tĩnh chỉ quan sát được tại một thời điểm. Hơn nữa, công thức trên chỉ tồn tại và có ý nghĩa về mặt lý thuyết, bởi vì hiện nay các quốc gia không tính toán và công bố mức giá của một rổ hàng hóa nào, mà thay vào đó, họ công bố chỉ số giá tiêu dùng (CPI).

Do đó, để khắc phục nhược điểm này ta sử dụng công thức tỷ giá thực song phương ở trạng thái động. - Tỷ giá thực song phương ở trạng thái động: (Nguyễn Văn Tiến, 2013) Tỷ giá thực song phương ở trạng thái động là tỷ giá hối đoái thực song phương được quan sát và tính toán từ thời điểm này sang thời điểm khác (trong một khoảng thời gian nhất định). Tỷ giá thực song phương ở trạng thái động được xác định theo công thức: Trong đó: ert0: Là tỷ giá thực song phương tại thời điểm t so với thời điểm gốc 0 et0: Là chỉ số tỷ giá danh nghĩa tại thời điểm t so với thời điểm gốc 0 CPIt0*: Là chỉ số giá tiêu dùng ở nước ngoài tại thời điểm t so với thời điểm gốc 0 CPIt0: Là chỉ số giá tiêu dùng ở trong nước tại thời điểm t so với thời điểm gốc 0 Về mặt ý nghĩa, khi tỷ giá thực song phương tăng thì sức cạnh trạng thương mại quốc tế tăng (đồng nội tệ giảm giá); khi tỷ giá thực song phương giảm thì sức cạnh tranh thương mại quốc tế giảm (đồng nội tệ tăng giá); khi tỷ giá thực song phương không đổi sức cạnh tranh thương mại quốc tế duy trì cố định.  Tỷ giá thực đa phương (Real Effective Exchange Rate – REER): bằng tỷ giá danh nghĩa đa phương (NEER) đã được điều chỉnh bởi tỷ lệ lạm phát ở trong nước với tất cả các nước còn lại, do đó, nó phản ánh 6 tương quan sức mua giữa nội tệ với tất cả các đồng tiền còn lại.

Nếu REER nhỏ hơn 100, điều này nói lên rằng vị thế cạnh tranh của quốc gia thấp hơn nước bạn hàng (đồng nội tệ bị định giá cao). Nếu REER bằng 100, điều này nói lên rằng vị thế cạnh tranh của hai quốc gia như nhau (đồng nội tệ có ngang giá sức mua với “rổ tiền tệ”). 7 Về ý nghĩa, REER cũng tương tự như NEER, nhưng REER có ý nghĩa hơn ở chỗ nó là thước đo tổng hợp vị thế cạnh tranh thương mại của một nước so với tất cả các nước bạn hàng còn lại. Bởi vì, NEER chỉ cho chúng ta biết được đồng nội tệ lên giá hay giảm giá với một đồng ngoại tệ, nhưng nó không cho chúng ta biết được đồng nội tệ lên giá hay giảm giá so với các đồng tiền của các quốc gia khác có quan hệ mậu dịch, hay nói cách khác làm sao biết được tương quan sức mua hàng hóa của đồng nội tệ với đồng ngoại tệ để làm cơ sở đánh giá tác động của tỷ giá đối với tình trạng xuất nhập khẩu của một quốc gia, trong khi đó ngày nay hầu hết các quốc gia đều có mối quan hệ thương mại với nhau.

Và để khắc phục được điều đó, hầu hết các nước đều tính toán và công bố chỉ tiêu tỷ giá hối đoái thực đa phương (REER) để có một cái nhìn toàn diện về vị thế cạnh tranh thương mại của một quốc gia. Vì thế, trong phần tính toán tác động của tỷ giá hối đoái đến CCTM của Việt nam trong luận văn này, tác giả đã sử dụng tỷ giá thực đa phương (REER) để kiểm định mối quan hệ giữa tỷ giá và CCTM ở Việt Nam, để từ đó có thể đưa ra kết luận tỷ giá và cán cân thương mại có quan hệ như thế nào.2 Cán cân thương mại 1.1 Khái niệm và các trạng thái của cán cân thương mại Cán cân thương mại (Trade Balance –TB) là một bộ phận chủ yếu của cán cân vãng lai (bao gồm cán cân thương mại, cán cân dịch vụ, cán cân thu nhập sơ cấp, cán cân thu nhập thứ cấp). CCTM ghi lại các hoạt động xuất nhập khẩu của một quốc gia trong một thời kỳ nhất định. Khi xuất khẩu ghi dấu “+”, khi nhập khẩu ghi dấu “-”, chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa gọi là giá trị xuất khẩu ròng.