Chương 1 NHUNG VAN DE CHUNG VE NHU CAU TIN VA NGUOI DUNG TIN TẠI THƯ VIỆN VIỆN NGHIÊN CỨU ÁN ĐỘ VÀ TÂY NAM Á 1. Các khái 'm nhu cầu, nhu cầu đọc, nhu cầu tin và người dùng tin 1. Khái niệm nhu cầu Nhu cầu là một hiện tượng tâm lý của con người, là đòi hỏi, mong muốn, nguyện vọng của con người về vật chất và tỉnh thần để tồn tại và phát triển. Tùy theo trình độ nhận thức, môi trường sống, những đặc điểm tâm sinh lý, mỗi người có những nhu cầu khác nhau.
Nhu cầu nằm trong cấu trúc tâm lý chung của con người. Các nhà tâm lý học Mác xít cho rằng nhu cầu là đòi hỏi khách quan của con người với một đối tượng nhất định, trong những điều kiện nhất định, nhằm đảm bảo duy trì cho sự tồn tại và phát triển của con người. “Trong phạm vi nhận thức hiện tại có thể định nghĩa nhu cầu là tính chất của cơ thể sống, biểu hiện trạng thái thiểu hụt của chính cá thể đó và do đó phân biệt nó với môi trường sống. Nhu cầu tối thiểu nhất, hay còn gọi là nhu yếu tuyệt đối, đã được lập trình qua quá trình rất lâu dài tồn tại, phát triển và tiền hóa.
Kết quả tác động qua lại của hoàn cảnh bên ngoài, trong đó quan trọng nhất là tác động của sản xuất vật chất luôn là yếu tố là nảy sinh nhu cầu của con người. Nhu cầu cần được thỏa mãn vì là yếu tố đòi hỏi tất yếu mà con người để tồn tại và phát triển. Tâm lý học Mác xít phân chia nhu cầu thành 2 loại cơ bản đó là nhu cầu tỉnh thần và nhu cầu vật chất. ~ Nhu cầu tỉnh thần gồm: nhu cầu thắm mỹ, nhu cầu nhận thức, nhu cầu giao lưu, nhu cầu lao động, và nhu cầu hoạt động xã hội -+ Nhu cầu vật chất thì gắn liền với sự tồn tại của cơ thể như nhu cầu ăn, ở, mặc, đi lại.
Nhu cdu là đòi hỏi khách quan của con người đối với một đối tượng nhất định, trong điều kiện nhất định, đảm bảo duy trì cho sự sống và sự phát triển của con người; nhu cầu là sự xuất hiện và kết hợp giữa các phản xạ không điều kiện từ môi trường tác động đến bộ não của chúng ta nên nó mang tính xã hội: nhu cầu là sản phẩm của xã hội, nhu cầu hình thành do kết quả tác động giữa hoàn cảnh bên ngoài và trạng thái bên trong của chủ thé; nhu cầu phát triển dưới sự chỉ phối trực tiếp của điều kiện kinh tế - xã hội - văn hóa ở một giai đoạn nhất định, tại một địa bàn cụ thể, trong hoàn cảnh khác nhau sẽ nảy sinh các nhu cầu và thỏa mản nhu cầu khác nhau. Khái niệm nhu cầu đọc Các nhu cầu của con người khác nhau ở loại đối tượng mà nó hướng tới. Nhu cầu đọc là đòi hỏi khách quan của chủ th (cá nhân, nhóm, xã hội) đối với việc tiếp nhận va sử dụng tải liệu nhằm duy trì và phát triển các hoạt động sống của con người. Nói cách khác, nhu cầu đọc là thái độ của chủ thể với việc đọc như một hoạt động sống không thể thiếu được Nhu cầu đọc là một loại nhu cầu tỉnh thần của con người.
Bên cạnh đó, nhu cầu đọc cũng bắt nguồn từ yêu cầu tiếp nhận thông tin khi con người tham gia các hoạt động sống khác nhau, nhưng nó chỉ thực sự hình thành với điều kiện chủ thể có khả năng giải mã thông tin đã được mã hóa trong tài liệu. Trong thực tiễn, khả năng giải mã thông tin trong tài liệu tỷ lệ thuận với trình độ văn hóa, vốn tri thức của mỗi người. Khi đòi hỏi đối với việc đọc trở nên cấp bách, thường xuyên thì nhu cầu đọc xuất hiện Nhu cầu đọc là nguồn gốc của hoạt động thư viện. Hoạt động thư viện không thể tồn tại và phát triển ở những nơi không có nhu cầu đọc.
Bên cạnh đó còn có một số khái niệm liên quan đến nhu cầu đọc như: hứng thú đọc, thị hiểu đọc, Hứng thú đọc là một hiện tượng tâm lý phức tạp và cơ động, một thuộc tinh của xu hướng cá nhân. Himg thú gắn liền với các thuộc tinh khác của xu hướng, trong đó có nhu cầu, nhưng không đồng nhất với các thuộc tính đó. Cùng với nhu cầu, hứng thú kích thích hoạt động, làm cho con người trở nên tích cực, đạt hiệu quả cao trong các hoạt động tương ứng. Hứng thú đọc là một hiện tượng gi n với nhu cầu đọc của con người.
Theo quan điểm nêu trên có thể coi hứng thú đọc là thái độ lựa chọn tích cực của chủ thể (cá nhân, nhóm, xã hội) đối với việc đọc những tải liệu có ý nghĩa đồng thời có sức hấp dẫn về mặt tinh cảm đối với chủ thể, đáp ứng được những nhu cầu tỉnh thần của họ. Hứng thú đọc là nhân tố kích thích hoạt động làm cho hoạt động đọc đạt hiệu quả cao (tăng cường sức chú ý, cường độ đọc cao, có sự tham gia đến mức độ tối ưu của các quá trình tư duy, tưởng tượng, trí nhớ) dẫn tới việc thị cảm tài liệu ở mức độ cao. Hứng thú đọc sách của con người được hình thành từ lứa tuổi nhỉ đồng, tương đương với độ tuổi bắt đầu đi đọc, biết tiếp thu trí thức và kinh nghiệm qua sách báo. Cũng như các hứng thú khác, sự phát triển của hứng thú đọc gắn liền với sự phát triển tr thức, kinh nghiệm của mỗi cá nhân.
Hứng thú và nhu cầu đọc không đồng nhất nhưng có quan hệ mật thiết và có thể chuyển hóa cho nhau. Hứng thú đọc có thể hình thành từ nhu cầu đọc, đồng thời nhu cầu đọc cũng có thể bắt nguồn từ hứng thú đọc một loại tài liệu nào đó. 19 Thị hiếu đọc là khả năng của chủ thể đánh giá cái hay, cái đẹp, khả năng cảm thụ ấn phẩm, thị hiểu đọc do đó có ảnh hưởng tới sự phát triển hứng thú đọc và nhu cầu đọc. Nói đến thị hiểu là nói đến những sở thích không đồng nhất với những tính cách và sự lựa chọn khác nhau.
Trong đời sống xã hội biểu hiện nhiều loại thị hiếu khác nhau. Khái niệm nhu cầu tin 'Nhu cầu tin là theo một dạng nhu cầu tỉnh thẳn, nhu cầu bậc cao của con người. ‘Theo quan điểm Tâm lý học Mác xít có thể hiểu “nhu cầu tin (NCT) là đòi hỏi khách quan của con người (cá nhân, xã hội, nhóm) đối với việc tiếp nhận và sử dụng thông tin, nhằm duy trì hoạt động sống của con người” [24, tr. Nhu cầu tin phản ánh sự cần thiết thông tin của một cá nhân/ tập thể trong quá trình thực hiện một hoạt động nào đó.
Nhu cầu tin thay đổi tùy theo nội dung hoạt động và nhiệm vụ mà người dùng tin phải hoàn thành thực hiện nhiệm vụ đó. “Nhu cầu tin còn là nhu cầu về sự hiểu biết thé giới khách quan để con người có thể tồn tại và phát triển với tư cách là một con người thực sự và làm tròn chức năng, nhiệm vụ xã hội giao cho” [25, tr.5] “Theo quan điểm của các nhà thông tin học hiện đại: “Nhu cầu tin là loại nhu cầu tỉnh thần đặc biệt đòi hỏi khách quan của con người (cá nhân, nhóm xã hội, công đồng xã hội) đối với sự tiếp nhận và sử dụng thông, tin nhằm duy trì hoạt động sống của con người” [13, tr4] Nhu cầu tin là đòi hỏi về thông tin cần được thoả mãn, xã hội càng phát triển thì nhu cầu tin ngày càng cao hơn. Nhu cầu tin là những đòi hỏi mang tính khách quan về tiếp nhận và sử dụng tỉn để giải quyết một loạt vấn đề trong hoạt động của con người. Con người cảng tham gia nhiều lĩnh vực hoạt động bao nhiêu thì nhu cầu tin lại càng nhiều bấy nhiêu.
Vì thế, Nhu cầu tin là trung tâm trong quá trình khai thác, sử dụng thông tin của người dùng tin. Nhu cầu tin là yếu tố quan trọng tạo nên động cơ của hoạt động. Vì vậy, có thể coi nhu câu tin là nguồn gốc tạo ra hoạt động thông tin. Nói cách khác, trong xã hội, các lĩnh vực hoạt động xã hội đa dạng, phức tạp, nhu cầu tin cảng lớn, đòi hỏi được đáp ứng ở mức độ cao hơn.
Với mỗi cá nhân, càng tham gia nhiều loại hoạt động khác nhau, nhu cầu tin càng phong phú, đa dạng và cao hơn. Khi nhu câu tin phát triển cao lai tác động trở lại tới sự phát triển các hoạt động. sống của con người, góp phần phát triển xã hội. Đây là mối quan hệ biện chứng, hai chiều.
Mỗi người dùng tin có mức độ nhận thức về nhu cầu tin cho mình khác nhau, nguyên nhân có thể do hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên người dùng tin cần có sự giúp đỡ của các tổ chức và cá nhân khác để nâng cao nhu cầu tin của mình. Trên thực tế, khi tìm kiếm sử dụng thông tin, người dùng tin đều 20 cần sự hỗ trợ của cơ quan thông tin, thư viện trong việc xác định nhu cầu tin của mình, dé có sự đáp ứng nhu cầu tin một cách hiệu quả nhất. Khái niệm người dùng tin 'Người dùng tin là một trong bồn yếu tố cơ bản của mọi cơ quan thông tin thư viện. Người dùng, tin là đối tượng phục vụ của công tác thông tin thư viện.
Thỏa mãn nhu cầu tin cho người dùng tin là mục đích hướng đến của sự nghiệp thông tin thư viện. Người dùng tin vừa là khách hàng của các địch vụ thông tin, thư viện đồng thời họ cũng là người sản sinh ra thông tin mới ( đặc biệt là những người dùng, thông tin khoa học). Người dùng tin giữ vai trò rất quan trọng trong hoạt động thông tin-thư viện. Người dùng tin thường tương tác với các cơ quan thông tin - thư viện đề được thỏa mãn nhu cầu tin của mình.
Chính người dùng tin là cơ sở để định hướng mọi hoạt động của cơ quan thông tỉn-thư viện. Chính nhu cầu tin của người dùng tin quyết định đến chính sách bổ sung thông tin/tai liệu; đến việc tạo dựng và tô chức các sản phẩm và dịch vụ thông tin. Sau khi sử dụng thông tin, chính họ lại tham gia san sinh ra thông tin mới. Người dùng tin là những người sử dụng thông tin/ài liệu để thỏa mãn nhu cầu tin của mình.
Họ trước hết, người dùng tin phải là chủ thể của nhu cầu tin.
