Tổng quan nghiên cứu

Lai Châu là tỉnh miền núi biên giới phía Tây Bắc với diện tích tự nhiên 9.068 km2, bao gồm 108 xã, phường, thị trấn; trong đó có 75 xã thuộc diện đặc biệt khó khăn và 23 xã biên giới. Quy mô giáo dục trung học cơ sở toàn tỉnh trong giai đoạn 2017-2018 ghi nhận sự phát triển với 112 trường, 1.096 lớp và 34.876 học sinh. Sự gia tăng nhanh về số lượng người học đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với công tác quản lý nhà nước về giáo dục nhằm duy trì kỷ cương, nền nếp và nâng cao chất lượng đào tạo của đội ngũ 2.131 giáo viên. Hoạt động thanh tra giáo dục giữ vị trí then chốt trong việc kiểm soát, phát hiện và phòng ngừa các vi phạm pháp luật, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các tổ chức và cá nhân trong ngành. Tuy nhiên, biên chế thanh tra viên chuyên trách của Thanh tra Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lai Châu còn rất mỏng, chưa đáp ứng đủ khối lượng công việc kiểm tra diện rộng trên địa hình hiểm trở. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là phân tích thực trạng đội ngũ 89 cộng tác viên thanh tra cấp trung học cơ sở nhiệm kỳ 2016-2018, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp phát triển toàn diện nguồn nhân lực thanh tra giáo dục phù hợp với bối cảnh địa phương. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng tỷ lệ cộng tác viên có chứng chỉ nghiệp vụ thanh tra từ 42,69% lên 100%, tạo động lực nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi cấp trung học cơ sở vượt mốc 44,62% trong giai đoạn đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại và lý thuyết phát triển nguồn nhân lực trong khu vực công. Quá trình phát triển đội ngũ được tiếp cận theo chu trình quản lý chức năng gồm 4 giai đoạn: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra giám sát. Từ nền tảng này, nghiên cứu xây dựng mô hình phát triển đội ngũ cộng tác viên thanh tra gồm 6 nội dung cơ bản: lập kế hoạch nhân sự, tuyển chọn công nhận, bố trí sử dụng, đào tạo bồi dưỡng, kiểm tra đánh giá và tạo động lực môi trường làm việc. Hệ thống lý luận làm rõ 3 khái niệm trung tâm gồm: thanh tra giáo dục theo quy định tại Nghị định 42/2013/NĐ-CP, cộng tác viên thanh tra theo Nghị định 97/2011/NĐ-CP và phát triển đội ngũ cán bộ giáo dục. Hoạt động thanh tra thực hiện 6 chức năng chủ yếu gồm kiểm tra, phòng ngừa, phát hiện, đánh giá, điều chỉnh và tư vấn thúc đẩy đối tượng thanh tra hoàn thành nhiệm vụ. Khung tiêu chuẩn chất lượng của cộng tác viên được cụ thể hóa dựa trên Văn bản hợp nhất số 24/VBHN-BGDĐT với 3 nhóm tiêu chí bắt buộc về phẩm chất chính trị đạo đức, năng lực chuyên môn đạt chuẩn và chứng chỉ nghiệp vụ thanh tra do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết 3 năm học từ 2015-2016 đến 2017-2018 của Sở Giáo dục và Đào tạo Lai Châu và nguồn dữ liệu sơ cấp từ khảo sát thực tế. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 200 khách thể khảo sát đại diện cho ngành giáo dục tỉnh, bao gồm: 4 thanh tra viên chuyên trách thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo, 89 cộng tác viên thanh tra cấp trung học cơ sở, 8 cán bộ chuyên môn các phòng giáo dục và đào tạo, 44 cán bộ quản lý trường học, 40 giáo viên và 15 nhân viên trường học. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm đảm bảo tính bao quát trên 8 đơn vị hành chính cấp huyện, thành phố và phản ánh khách quan các vùng thuận lợi cũng như vùng đặc biệt khó khăn. Dữ liệu được xử lý bằng phương pháp toán thống kê mô tả và thống kê suy luận, sử dụng thang đo Likert 5 mức độ từ 1 điểm (yếu) đến 5 điểm (xuất sắc). Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là để lượng hóa chính xác thực trạng năng lực, phẩm chất của đội ngũ và kiểm định độ tương quan giữa tính cấp thiết với tính khả thi của các biện pháp đề xuất. Toàn bộ quá trình thu thập thông tin và thử nghiệm giải pháp được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2016 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về quy mô và cơ cấu nhân sự, đội ngũ cộng tác viên thanh tra cấp trung học cơ sở tỉnh Lai Châu nhiệm kỳ 2016-2018 gồm 89 người, trong đó nam giới chiếm 60,7% (54 người) và nữ giới chiếm 39,3% (35 người). Cơ cấu độ tuổi tập trung nhiều nhất ở nhóm từ 40 đến 50 tuổi với tỷ lệ 50,6% (45 người), nhóm từ 30 đến 40 tuổi chiếm 34,8% (31 người), trong khi nhóm cán bộ trẻ dưới 30 tuổi chỉ chiếm 6,7% (6 người).

Thứ hai, về trình độ đào tạo và nghiệp vụ, 100% cộng tác viên đạt trình độ chuyên môn chuẩn và trên chuẩn với 26 thạc sĩ (29,2%), 51 đại học (57,3%) và 12 cao đẳng (13,5%). Tuy nhiên, tỷ lệ cộng tác viên đã qua các lớp đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ thanh tra giáo dục mới đạt 42,69% (38/89 người), và tỷ lệ có trình độ lý luận chính trị từ trung cấp trở lên chỉ đạt 48,3% (43/89 người).

Thứ ba, về năng lực công nghệ thông tin và ngoại ngữ, chỉ có 12,3% cộng tác viên ứng dụng tốt công nghệ thông tin vào công tác thanh tra, 51,7% thành thạo tin học văn phòng cơ bản, trong khi còn 22,5% (20 người) chưa thành thạo kỹ năng máy tính. Trình độ ngoại ngữ bậc B đạt 39,3% và bậc C chỉ chiếm 5,7%.

Thứ tư, về phẩm chất và năng lực thực thi nhiệm vụ, điểm đánh giá trung bình chung đạt 3,66/5,0 điểm. Điểm số cao nhất tập trung ở phẩm chất chính trị vững vàng (4,56 điểm), năng lực sư phạm (4,47 điểm) và năng lực quản lý (4,46 điểm). Ngược lại, tiêu chí năng lực cảm hóa thuyết phục chỉ đạt 2,94 điểm (mức thấp nhất), tinh thần toàn tâm toàn ý cho công việc đạt 3,01 điểm và năng lực giao tiếp đạt 3,06 điểm.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát làm rõ sự chênh lệch giữa trình độ chuyên môn học thuật và kỹ năng nghiệp vụ thanh tra của đội ngũ. Nguyên nhân chính là do phần lớn cộng tác viên là cán bộ quản lý và giáo viên kiêm nhiệm giảng dạy, chịu áp lực định mức công việc lớn tại các trường học nên thời gian dành cho hoạt động thanh tra còn phân tán. Chế độ bồi dưỡng hiện hành quy đổi 3 tiết dạy định mức cho một buổi thanh tra chưa thực sự tạo đòn bẩy kinh tế thỏa đáng. Dữ liệu thực trạng được mô tả chi tiết qua bảng ma trận 16 tiêu chí năng lực và biểu đồ phân tán phản ánh tương quan thuận giữa tính cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp. So sánh với các nghiên cứu tại các tỉnh vùng đồng bằng, tỉnh Lai Châu có tỷ lệ giáo viên trung học cơ sở dưới chuẩn 2,1% (45/2.131 người) và 75 xã đặc biệt khó khăn, khiến công tác thanh tra đòi hỏi phải tăng cường vai trò tư vấn, hỗ trợ chuyên môn trực tiếp tại chỗ thay vì chỉ thực hiện kiểm tra hành chính đơn thuần.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, hoàn thiện và cụ thể hóa quy chế tuyển chọn cộng tác viên thanh tra giáo dục cấp trung học cơ sở. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lai Châu chủ trì phối hợp cùng các phòng chuyên môn ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết, đặt mục tiêu 100% cộng tác viên được công nhận đạt đầy đủ tiêu chuẩn chức danh theo Thông tư 24/VBHN-BGDĐT, thực hiện định kỳ vào quý 2 hàng năm.

Hai là, tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa nghiệp vụ thanh tra và nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ thông tin. Thanh tra Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các cơ sở đào tạo quản lý giáo dục tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu trong giai đoạn 2019-2022, mục tiêu nâng tỷ lệ cộng tác viên có chứng chỉ nghiệp vụ thanh tra từ 42,69% lên 100% và 100% nhân sự sử dụng thành thạo phần mềm quản lý hồ sơ thanh tra số.

Ba là, đổi mới phương thức kiểm tra và đánh giá kết quả hoạt động thanh tra của cộng tác viên. Ban Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo các đoàn thanh tra áp dụng phiếu đánh giá hiệu quả 360 độ từ đầu năm học 2019-2020, hướng tới mục tiêu nâng điểm trung bình tiêu chí năng lực cảm hóa thuyết phục từ 2,94 điểm lên trên 4,20 điểm.

Bốn là, đảm bảo điều kiện kinh phí, phương tiện tác nghiệp và chính sách đãi ngộ đặc thù. Ủy ban nhân dân tỉnh Lai Châu và Phòng Kế hoạch - Tài chính Sở Giáo dục và Đào tạo bố trí nguồn ngân sách thường xuyên từ năm 2019, đảm bảo 100% đoàn thanh tra được trang bị phương tiện kỹ thuật ghi âm, ghi hình và chi trả 100% chế độ công tác phí kịp thời cho cán bộ làm nhiệm vụ tại 75 xã đặc biệt khó khăn và 23 xã biên giới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Lãnh đạo và Thanh tra viên thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo, Phòng Giáo dục và Đào tạo tại 8 huyện, thành phố trên địa bàn tỉnh Lai Châu và các tỉnh miền núi: Luận văn cung cấp khung lý thuyết và quy trình 6 bước phát triển nhân sự, hỗ trợ trực tiếp cho công tác quy hoạch, tuyển chọn và quản lý 89 cộng tác viên thanh tra theo từng giai đoạn năm học.

Thứ hai, Hiệu trưởng và Cán bộ quản lý tại 112 trường trung học cơ sở và trường phổ thông dân tộc bán trú: Tài liệu là căn cứ thực tế để các trường tự rà soát năng lực đội ngũ, chủ động khắc phục tỷ lệ 2,1% giáo viên chưa đạt chuẩn đào tạo và thiết lập hệ thống kiểm tra nội bộ nhà trường đúng quy định pháp luật.

Thứ ba, Đội ngũ giáo viên cốt cán và Cộng tác viên thanh tra cấp trung học cơ sở: Công trình đóng vai trò cẩm nang bồi dưỡng nghiệp vụ thực hành, giúp cá nhân nâng cao kỹ năng quan sát sư phạm, khắc phục hạn chế về năng lực cảm hóa thuyết phục từ 2,94 điểm lên mức tốt và xử lý chính xác các tình huống kiểm tra thực tế.

Thứ tư, Học viên cao học và Nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Luận văn là tài liệu tham khảo giàu giá trị học thuật với 200 phiếu điều tra thực chứng, mở ra hướng nghiên cứu sâu rộng về mô hình thanh tra giáo dục chuyên ngành tại các địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tiêu chuẩn cơ bản để được bổ nhiệm làm cộng tác viên thanh tra giáo dục cấp trung học cơ sở tỉnh Lai Châu là gì? Trả lời: Cán bộ, giáo viên phải có phẩm chất chính trị tốt, đạt chuẩn trình độ chuyên môn đào tạo, được xếp loại khá trở lên theo chuẩn nghề nghiệp giáo viên và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ hàng năm. Ngoài ra, nhân sự bắt buộc phải được cấp chứng chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ thanh tra giáo dục theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Câu hỏi 2: Khâu hạn chế lớn nhất của đội ngũ cộng tác viên thanh tra cấp trung học cơ sở tại tỉnh Lai Châu là gì? Trả lời: Dù 100% cộng tác viên đạt chuẩn và trên chuẩn chuyên môn, điểm nghẽn lớn nhất là tỷ lệ đã qua bồi dưỡng nghiệp vụ thanh tra mới đạt 42,69% (38/89 người). Thêm vào đó, năng lực cảm hóa thuyết phục còn thấp với điểm trung bình 2,94/5,0 và có tới 22,5% nhân sự chưa thành thạo kỹ năng tin học văn phòng.

Câu hỏi 3: Chế độ chính sách dành cho giáo viên khi tham gia đoàn thanh tra giáo dục được tính như thế nào? Trả lời: Giáo viên phổ thông khi tham gia đoàn thanh tra được quy đổi thời gian làm việc một buổi tương đương 3 tiết dạy định mức tại trường. Đơn vị quản lý trực tiếp chi trả 100% lương cùng phụ cấp nghề, còn cơ quan trưng tập thanh toán đầy đủ tiền công tác phí và chế độ bồi dưỡng theo quy chế tài chính hiện hành.

Câu hỏi 4: Tại sao tiêu chí năng lực cảm hóa và thuyết phục của đội ngũ cộng tác viên chỉ đạt 2,94 điểm? Trả lời: Nguyên nhân là do phần lớn cộng tác viên là giáo viên kiêm nhiệm, chưa được huấn luyện chuyên sâu về tâm lý học quản lý và kỹ năng giao tiếp công vụ. Trong quá trình thanh tra, cán bộ còn tập trung nhiều vào việc chỉ ra lỗi sai thay vì tư vấn, thuyết phục và hướng dẫn đối tượng thanh tra cách thức khắc phục hạn chế.

Câu hỏi 5: Điểm khác biệt lớn nhất giữa việc phát triển cộng tác viên thanh tra tại Lai Châu và các tỉnh đồng bằng là gì? Trả lời: Lai Châu có địa bàn rộng 9.068 km2 với 75 xã đặc biệt khó khăn, mạng lưới 112 trường nằm phân tán tại vùng núi cao. Việc phát triển đội ngũ đòi hỏi phải chú trọng cơ cấu giáo viên dân tộc, xây dựng chính sách hỗ trợ di chuyển và bồi dưỡng kỹ năng nắm bắt phong tục tập quán địa phương khi thanh tra.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý và phát triển đội ngũ cộng tác viên thanh tra giáo dục cấp trung học cơ sở vùng miền núi biên giới.
  • Phân tích bức tranh thực trạng của 89 cộng tác viên thanh tra tỉnh Lai Châu nhiệm kỳ 2016-2018 với 100% đạt chuẩn chuyên môn nhưng cơ cấu nghiệp vụ chưa đồng bộ.
  • Chỉ rõ các nút thắt về tỷ lệ chứng chỉ nghiệp vụ thanh tra mới đạt 42,69% và điểm đánh giá kỹ năng cảm hóa thuyết phục chỉ đạt 2,94 điểm.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược gắn với lộ trình hoàn thành các chỉ tiêu định lượng trong giai đoạn 2019-2022.
  • Kiểm chứng tính cấp thiết và tính khả thi của giải pháp thông qua khảo sát thực tế 200 khách thể thuộc toàn ngành giáo dục tỉnh.

Công trình là đóng góp học thuật và thực tiễn quan trọng, cung cấp cơ sở khoa học để Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lai Châu triển khai hiệu quả chương trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết 29-NQ/TW. Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, các cơ quan quản lý giáo dục cần nhanh chóng phê duyệt kế hoạch đào tạo bồi dưỡng trong năm học 2019-2020 và đảm bảo nguồn lực tài chính ổn định. Hãy chủ động liên hệ các đơn vị chuyên môn để tiếp cận trọn vẹn mô hình phát triển nhân sự thanh tra này ngay hôm nay.