Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề quản lý phát triển VHNT ở các bậc giáo dục Cao đẳng, Đại học Chương 2: Thực trạng quản lý phát triển VHNT ở Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Cần Thơ. Chương 3: Biện pháp quản lý phát triển VHNT ở Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Cần Thơ. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG ĐẠI HỌC Việt Nam là một đất nước giàu truyền thống hiếu học. Từ xa xưa, mối quan hệ trong nhà trường rất được coi trọng, đặc biệt là việc xây dựng lối sống, cách ứng xử đúng đắn, chuẩn mực trong nhà trường.
Cùng với quá trình phát triển của nhân loại và quá trình hội nhập không ngừng của đất nước. Văn hóa nói chung, VHNT nói riêng đã có sự phát triển và đổi mới không ngừng. Đây cũng là vấn đề được nhiều nhà giáo dục quan tâm, nghiên cứu để có những định hướng xây dựng VHNT vừa đúng đắn vừa tiến bộ. Đây cũng là một vấn đề khá phức tạp, liên quan đến nhiều phương diện trong đời sống cần được quan tâm đúng mức.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu ngoài nước Thuật ngữ “Văn hóa nhà trường” (School culture) là một khái niệm mới xuất hiện gần đây. Nội dung của “Văn hóa học đường” bao hàm nội dung của “Trường học thân thiện” do Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) đề xướng từ những thập kỷ cuối thế kỷ XX. Tác giả Purkey và Smith (1982) cho rằng VHNT là một kết cấu, một quá trình và một không gian có giá trị và những chuẩn mực được hình thành bởi truyền thống của nhà trường, các lực lượng giáo dục trong nhà trường, nhằm nhấn mạnh các yếu tố giá trị và chuẩn mực trong VHNT.
Yếu tố này có vai trò định hướng và điều chỉnh các hoạt động dạy – học, các mối quan hệ, trong nhà trường. Được xem là một trong những đặt nền tảng cho VHNT, Shein, E (2004) xem VHNT gồm 3 thành tố chính: 1. Những quá trình và cấu trúc hữu hình; 2. Hệ thống giá trị được tuyên bố; 3.
Những quan niệm chung. Có thể coi VHNT 7 được tạo thành bởi thành hai phần: giá trị vật chất và giá trị tinh thần. Các yếu tố này chính là các yếu tố cơ bản cấu thành nên văn hoá của nhà trường. Muốn xây dựng văn hoá nhà trường thì chủ thể quản lý cần phải tìm ra các giải pháp quản lý phù hợp để tác động tới 3 yếu tố này.
Tác giả Fralinger, B (2007) trong nghiên cứu “Văn hóa tổ chức ở cấp độ trường đại học: Một nghiên cứu dựa trên bộ công cụ đánh giá văn hóa tổ chức (OCAI)” đã chỉ ra rằng Văn hóa tổ chức là một thành phần chính của việc ra quyết định chức năng trong các trường đại học. Để các quản trị viên, giảng viên và nhân viên phối hợp hiệu quả một môi trường học thuật hiệu quả. Đồng thời VHNT có thể dẫn đến quản trị thành công thông qua sự tin tưởng giữa các nhà quản lý và nhân viên, giảng viên và sinh viên. Một nền văn hóa đại học hiệu quả dạy và thể hiện hành vi phù hợp, thúc đẩy các cá nhân và chi phối việc xử lý thông tin; Những thành phần của văn hóa có thể định hình các quan hệ và giá trị nội bộ.
Đổi lại, các giá trị mạnh mẽ có thể làm nảy sinh niềm tin về các phương thức ứng xử ưa thích và các mục tiêu mong muốn. Văn hóa nhà trường cũng được coi như chân dung nhân cách của một tổ chức. Thông qua kiến trúc của các tòa nhà, việc bảo trì thiết bị của nhà trường, tương tác giữa sinh viên với nhau, giữa giảng viên, cán bộ quản lý và sinh viên. Tác giả Witziers, B (2003), đã nghiên cứu về sự tác động của chủ thể quản lý tới văn hoá nhà trường.
Chủ thể quản lý là người quyết định văn hoá nhà trường. Điều cần thiết là hiểu biết sâu sắc hơn về vai trò của các nhà lãnh đạo trường học trong việc phát triển và duy trì và dung hòa nhiều nền văn hóa trong một trường cao đẳng đại học để định hướng ra một VHNT đa chiều và hòa hợp. Văn hóa nhà trường cũng có thể được coi là một khuôn khổ có ảnh hưởng đối với những người ra quyết định. Các tài liệu cho thấy rằng để có hiệu quả, các nhà lãnh đạo phải có sự hiểu biết đầy đủ về phong tục và truyền 8 thống, lịch sử và triết học, cấu trúc chính trị và giá trị tinh thần và giá trị vật chất, tạo nên một tổ chức cụ thể (ASHE, 2003).
Điều này đòi hỏi một kiến thức lớn về các giả định, giá trị, định mức và các dấu hiệu hữu hình giữa các giảng viên, nhân viên và quản trị viên. Bàn về phát triển văn hóa nhà trường, nghiên cứu của Sarason, S. (1996), cho rằng các giải pháp phát triển văn hóa của nhà trường đóng vai trò quan trọng trong đổi mới và phát triển của nhà trường; và chủ thể quản lý nhà trường cần phải có những giải pháp cụ thể để phát triển văn hoá trường mình theo đúng mục tiêu đã xác định. Tác giả đã đề xuất các giải pháp mang tính khả thi cao, được khảo sát thực tế giúp nhà trường định hình văn hóa và phát triển theo ý mong muốn.
Nghiên cứu trong nước Trong việc quản lý nhà trường, VHNT là một nội dung quan trọng cần đảm bảo thực hiện để xây dựng và củng cố các hoạt động khác trong nhà trường. Nội dung này đã được nhiều nhà nghiên cứu, học giả, các nhà quản lý trong và ngoài nước quan tâm. Nhiều công trình nghiên cứu đã được công bố và phổ biến. Đây là cơ sở cần thiết để chúng tôi tìm hiểu trong quá trình triển khai đề tài.
Văn hóa là một vấn đề có phạm vi rộng và đã được các nhà nghiên cứu xem xét tỉ mỉ, đa diện, chính vì vậy, có rất nhiều công trình liên quan đến phương diện này. Chẳng hạn như công trình Cơ sở văn hóa Việt Nam của Trần Ngọc Thêm tái bản năm 1999 đề cập nhiều vấn đề văn hóa Việt Nam, công trình Văn hóa học (2000) do Nguyễn Hồng Minh (dịch). Công trình Cơ sở văn hóa Việt Nam (2002) của Chu Xuân Diên đã đề cập đến văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của người Việt. Tác giả công trình cũng chú ý đến hệ giá trị trong văn hóa truyền thống của người Việt.
Bên cạnh đó, tác giả cũng chú ý đến văn hóa ứng xử của con người đối với những người xung quanh cũng như đối với môi trường tự nhiên và xã hội. Trong giáo trình Văn 9 hóa học và văn hóa Việt Nam xuất bản năm 2004, Trần Ngọc Thêm đã đề cập đến vấn đề văn hóa tổ chức đời sống, văn hóa ứng xử, vấn đề giáo dục sinh viên giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Trần Ngọc Thêm nhấn mạnh vai trò cũng như tác động của sinh viên trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc. Tác giả công trình phản ánh chi tiết về tổ chức đời sống tập thể, tổ chức đời sống cá nhân.
Đây cũng là cơ sở để xây dựng văn hóa nhà trường. Năm 2006, trong công trình Cơ sở văn hóa Việt Nam, Trần Quốc Vượng đã trình bày khái niệm cơ bản về văn hóa, cấu trúc, các thiết chế và chức năng văn hóa, diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam và không gian văn hóa. Tác giả cho thấy quá trình phát triển của lịch sử Việt Nam qua các thời kỳ cũng như những tác động của văn hóa đến đời sống con người. Nhà nghiên cứu Đỗ Huy, trong công trình Xây dựng môi trường văn hóa ở nước ta hiện nay từ góc nhìn giá trị học (2001), đã trình bày một số khái niệm cơ bản, phân tích về môi trường văn hóa cũng như cách tiếp cận trong giai đoạn hiện nay.
Tác giả công trình chủ yếu hướng đến một số phương diện về giá trị, cái hay, cái tốt và cái thẩm mỹ. Đây là những nội dung cơ bản cần thiết được triển khai trong hệ thống nhà trường nhằm nâng cao nhận thức của người dạy, người học và người quản lý về tính thẩm mỹ, tính nhân văn trong môi trường sư phạm. Tác giả Nguyễn Văn Lê trong công trình Ứng xử sư phạm một số sự kiện thường gặp ở trường học (2001) đã đưa ra những tình huống cơ bản, phổ biến trong quá trình dạy học. Tác giả công trình cũng đi vào phân tích các tình huống đồng thời định hướng phương pháp giải quyết, xử lý thích hợp.
Công trình này trang bị cho người dạy cách thức ứng xử phù hợp để đạt được hiệu quả trong giao tiếp nhằm tạo được môi trường văn hóa tích cực trong nhà trường. Trong bài viết Văn hóa tổ chức Đại học Quốc gia Hà Nội trong bối cảnh đổi mới và hội nhập (2009), tác giả Nguyễn Viết Lộc đã trình bày những khái 10 niệm như văn hóa, văn hóa tổ chức dựa trên những công trình của các nhà nghiên cứu nổi tiếng trên thế giới. Tác giả còn chỉ ra các yếu tố cấu thành văn hóa tổ chức của một trường cao đẳng, đại học bao gồm những quá trình và cấu trúc hữu hình, hệ thống giá trị được tuyên bố và những quan niệm chung (niềm tin, nhận thức, suy nghĩ và tình cảm có tính vô thức, mặc nhiên và ngầm định). Trên cơ sở đó, tác giả đã đi vào phân tích và đánh giá cụ thể đặc trưng cũng như mô hình xây dựng văn hóa tổ chức ở trường Đại học Quốc gia Hà Nội.
Từ một trường hợp cụ thể, tác giả đã có những đánh giá đồng thời đề xuất những biện pháp hiệu quả, thiết thực để áp dụng ở các trường đại học và cao đẳng trong nước. Nghiên cứu về xây dựng và phát triển VHNTr, tác giả Phạm Quang Huân đã có nhiều bài viết và có những đề xuất phù hợp. Trong bài viết Văn hóa tổ chức – hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường (2007) và Văn hóa tổ chức trong nhà trường và phương hướng xây dựng (2015), tác giả khẳng định VHNTr là một hình thái của văn hóa tổ chức. Riêng về VHNTr, ông cho rằng các hình thái và cấp độ biểu hiện rất đa dạng.
Cụ thể, những phần nổi có thể nhìn thấy được như cơ sở vật chất, hành vi, biểu tượng, truyền thống; các giá trị được thể hiện; các ngầm định nền tảng; phong cách ứng xử hàng ngày, phong cách làm việc, phương pháp ra quyết định.Tác giả cũng khẳng định rằng: Xét về bản chất, mỗi nhà trường là một tổ chức hành chính – sư phạm.