Luận văn thạc sĩ khảo sát hành vi chào và mời trong các sách dạy tiếng anh có liên hệ tiếng việt

Luận văn thạc sĩ khảo sát hành vi chào và mời trong sách dạy tiếng Anh, phân tích liên hệ ngôn ngữ Việt giúp nâng cao hiệu quả học tập.

• Tác giả: Tống Thị Ngân
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Chính
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo Sát Hành Vi Chào Và Mời Trong Các Sách Dạy Tiếng Anh (Có Liên Hệ Tiếng Việt)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp của đề tài
• 0.6. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA HÀNH VI CHÀO VÀ MỜI
• 1.1. Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (HVNN)
• 1.1.1. Các loại HVNN
• 1.1.2. Phân loại hành vi ngôn ngữ
• 1.1.2.1. Sự phân loại của Austin
• 1.1.2.2. Sự phân loại của Searle
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT HÀNH VI CHÀO TRONG CÁC SÁCH DẠY TIẾNG ANH (CÓ LIÊN HỆ TIẾNG VIỆT)
• 2.1. Khái quát chung
• 2.2. Mục đích khảo sát
• 2.3. Nội dung khảo sát
• 2.4. Phân tích số liệu khảo sát hành vi chào trong Tiếng Anh và Tiếng Việt
• 2.4.1. Dựa trên phương diện cấu trúc và chức năng
• 2.4.2. Dựa vào các khía cạnh chiến lược
• 2.4.3. Những nét tương đồng và dị biệt trong hành vi chào hỏi Tiếng Anh và Tiếng Việt
• 2.4.4. Một số gợi ý sử dụng các chiến lược chào trong dạy và học Tiếng Anh
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT HÀNH VI MỜI TRONG CÁC SÁCH DẠY TIẾNG ANH (CÓ LIÊN HỆ TIẾNG VIỆT)
• 3.1. Khái quát chung
• 3.2. Phân tích số liệu khảo sát hành vi mời trong Tiếng Anh và Tiếng Việt
• 3.2.1. Lời mời dưới dạng câu ngôn hành (Invitations in form of performative sentences)
• 3.2.2. Lời mời dưới dạng câu trần thuật (Invitations in forms of declarative sentence)
• 3.2.3. Lời mời dưới dạng câu mệnh lệnh (Invitations in form of imperatives)
• 3.2.4. Lời mời dưới dạng câu hỏi (Invitations in form of questions)
• 3.2.5. Những điểm tương đồng và dị biệt trong hành vi mời Tiếng Anh và Tiếng Việt
• 3.2.5.1. Những điểm tương đồng
• 3.2.5.2. Những nét dị biệt
• 3.2.6. Một số gợi ý sử dụng lời mời trong dạy và học Tiếng Anh
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về hành vi chào và mời trong tiếng Anh và tiếng Việt

Hành vi chào và mời là những yếu tố quan trọng trong giao tiếp, đặc biệt trong bối cảnh học ngoại ngữ. Việc hiểu rõ các hành vi này không chỉ giúp người học tiếng Anh giao tiếp hiệu quả mà còn giúp họ nhận thức được sự khác biệt văn hóa giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Nghiên cứu này sẽ khảo sát các hành vi chào và mời trong các sách dạy tiếng Anh có liên hệ tiếng Việt, từ đó chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức giao tiếp của hai ngôn ngữ.

1.1. Khái niệm hành vi chào và mời trong ngôn ngữ học

Hành vi chào và mời được định nghĩa là những hành động ngôn ngữ nhằm thiết lập mối quan hệ xã hội giữa người nói và người nghe. Chúng không chỉ đơn thuần là những câu nói mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Hành vi chào thể hiện sự tôn trọng, trong khi hành vi mời thể hiện sự thân thiện và mối quan hệ gần gũi.

1.2. Tầm quan trọng của hành vi chào và mời trong giao tiếp

Hành vi chào và mời đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập và duy trì mối quan hệ xã hội. Chúng giúp tạo ra bầu không khí thân thiện và cởi mở trong giao tiếp. Việc sử dụng đúng cách các hành vi này có thể giúp người học tiếng Anh tránh được những hiểu lầm và sai sót trong giao tiếp.

II. Những thách thức trong việc sử dụng hành vi chào và mời

Người học tiếng Anh thường gặp khó khăn trong việc sử dụng hành vi chào và mời do sự khác biệt văn hóa giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Những thách thức này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong giao tiếp, ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa các bên. Việc nhận thức rõ những thách thức này sẽ giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp của mình.

2.1. Sự khác biệt văn hóa trong hành vi chào

Hành vi chào trong tiếng Anh và tiếng Việt có những điểm khác biệt rõ rệt. Ví dụ, trong tiếng Anh, việc sử dụng tên riêng khi chào hỏi là phổ biến, trong khi tiếng Việt thường sử dụng các danh xưng như 'anh', 'chị', 'cô', 'bác'. Sự khác biệt này có thể gây khó khăn cho người học khi giao tiếp.

2.2. Những sai lầm thường gặp khi mời trong tiếng Anh

Người học tiếng Anh thường mắc phải những sai lầm trong việc sử dụng các câu mời. Ví dụ, việc sử dụng câu mời quá trực tiếp có thể bị coi là thiếu lịch sự trong văn hóa Anh. Điều này cần được chú ý để tránh gây khó chịu cho người nghe.

III. Phương pháp khảo sát hành vi chào và mời trong sách dạy tiếng Anh

Để khảo sát hành vi chào và mời, nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích nội dung từ các sách dạy tiếng Anh có liên hệ tiếng Việt. Phương pháp này cho phép xác định các mẫu hành vi chào và mời, từ đó so sánh và phân tích sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

3.1. Phân tích nội dung sách dạy tiếng Anh

Nghiên cứu sẽ tiến hành phân tích các mẫu hành vi chào và mời trong các sách dạy tiếng Anh, từ đó xác định các đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa. Việc phân tích này sẽ giúp làm rõ cách thức mà các hành vi này được thể hiện trong ngữ cảnh giao tiếp.

3.2. So sánh hành vi chào và mời giữa tiếng Anh và tiếng Việt

Sau khi phân tích, nghiên cứu sẽ so sánh các hành vi chào và mời giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Điều này sẽ giúp chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó đưa ra những gợi ý cho việc dạy và học tiếng Anh hiệu quả hơn.

IV. Kết quả khảo sát hành vi chào và mời trong sách dạy tiếng Anh

Kết quả khảo sát cho thấy có nhiều điểm tương đồng và khác biệt trong hành vi chào và mời giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Những phát hiện này không chỉ giúp người học hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn giúp họ cải thiện kỹ năng giao tiếp của mình.

4.1. Những điểm tương đồng trong hành vi chào

Cả tiếng Anh và tiếng Việt đều sử dụng hành vi chào để thể hiện sự tôn trọng và thiết lập mối quan hệ. Tuy nhiên, cách thức thể hiện có thể khác nhau, ví dụ như việc sử dụng danh xưng hay tên riêng.

4.2. Những điểm khác biệt trong hành vi mời

Hành vi mời trong tiếng Anh thường được thể hiện một cách trực tiếp hơn so với tiếng Việt. Điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong giao tiếp nếu người học không nắm rõ cách thức sử dụng.

V. Gợi ý cho việc dạy và học hành vi chào và mời

Dựa trên những phát hiện từ nghiên cứu, có thể đưa ra một số gợi ý cho việc dạy và học hành vi chào và mời trong tiếng Anh. Những gợi ý này sẽ giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp và hiểu rõ hơn về văn hóa của ngôn ngữ đích.

5.1. Tích hợp văn hóa vào giảng dạy

Việc tích hợp các yếu tố văn hóa vào giảng dạy sẽ giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng hành vi chào và mời trong tiếng Anh. Điều này có thể được thực hiện thông qua các tình huống giao tiếp thực tế.

5.2. Thực hành giao tiếp trong lớp học

Khuyến khích người học thực hành giao tiếp trong lớp học sẽ giúp họ tự tin hơn khi sử dụng hành vi chào và mời. Các hoạt động nhóm và trò chơi ngôn ngữ có thể được sử dụng để tạo ra môi trường giao tiếp thân thiện.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu về hành vi chào và mời trong tiếng Anh có liên hệ tiếng Việt không chỉ giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ các hành vi này sẽ giúp người học giao tiếp hiệu quả hơn trong môi trường đa văn hóa.

6.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu hành vi ngôn ngữ

Nghiên cứu hành vi ngôn ngữ, đặc biệt là hành vi chào và mời, đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao khả năng giao tiếp của người học. Điều này không chỉ giúp họ trong việc học ngoại ngữ mà còn trong việc hiểu biết về văn hóa.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra các hành vi ngôn ngữ khác, từ đó tạo ra một bức tranh toàn diện hơn về giao tiếp trong tiếng Anh và tiếng Việt. Việc nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố văn hóa cũng sẽ giúp người học có cái nhìn đa chiều hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, việc học ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, đóng vai trò vô cùng quan trọng. Theo thống kê, khoảng 85% người học tiếng Anh tại Việt Nam gặp khó khăn trong giao tiếp thực tế do không nắm vững các yếu tố văn hóa và hành vi ngôn ngữ. Nghiên cứu này tập trung khảo sát hành vi chào và mời trong các sách dạy tiếng Anh hiện đang được sử dụng cho sinh viên tại trường Đại học Kinh tế Quốc dân, với mục tiêu cụ thể là xác định những đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa thể hiện qua lời chào, mời khi gặp mặt trong tiếng Anh và tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 1 năm 2018 đến tháng 6 năm 2019, phân tích 8 sách dạy tiếng Anh và 4 tác phẩm văn học Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao năng lực giao tiếp ngôn ngữ và dịch thuật, với kỳ vọng có thể cải thiện ít nhất 30% hiệu quả giao tiếp của người học tiếng Anh khi áp dụng các phát hiện của nghiên cứu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết hành vi ngôn ngữ (HVNN) của John Austin và John Searle, với trọng tâm là khái niệm hành vi ở lời (illocutionary act). Lý thuyết này phân loại các hành vi ngôn ngữ thành 5 nhóm chính: xác tín, điều khiển, cam kết, biểu cảm và tuyên bố. Ngoài ra, nghiên cứu còn vận dụng lý thuyết lịch sự trong giao tiếp của Brown và Levinson, tập trung vào khái niệm thể diện (face) và các hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts). Các khái niệm chính được sử dụng trong luận văn bao gồm: hành vi ngôn ngữ (HVNN), hành vi ở lời (HVOL), động từ ngữ vi (ĐTNV), biểu thức ngữ vi (BTNV) và phát ngôn ngữ vi (PNNV). Đặc biệt, nghiên cứu phân biệt rõ ràng giữa hành vi ngôn ngữ trực tiếp và gián tiếp, cũng như các điều kiện sử dụng hành vi ở lời trong từng ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích tài liệu với nguồn dữ liệu là 8 sách dạy tiếng Anh và 4 tác phẩm văn học Việt Nam, tổng cộng thu thập được 196 tình huống giao tiếp chứa hành vi chào và mời. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc có chủ đích, tập trung vào các tình huống giao tiếp điển hình trong đời sống hàng ngày. Dữ liệu được phân tích bằng phương pháp mô tả, so sánh và thống kê, với timeline nghiên cứu được chia thành 3 giai đoạn chính: giai đoạn 1 (3 tháng) thu thập và phân loại dữ liệu, giai đoạn 2 (6 tháng) phân tích và so sánh hành vi chào và mời trong hai ngôn ngữ, giai đoạn 3 (3 tháng) tổng hợp kết quả và đề xuất giải pháp. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh là để làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt văn hóa trong hành vi giao tiếp của hai ngôn ngữ, từ đó đưa ra những gợi ý hữu ích cho việc dạy và học tiếng Anh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác định được 4 phát hiện chính về hành vi chào và mời trong tiếng Anh và tiếng Việt. Thứ nhất, về hành vi chào, kết quả khảo sát cho thấy tiếng Anh sử dụng lời chào gián tiếp chiếm tỷ lệ 88.8% (95/107 tình huống), trong khi tiếng Việt là 84.3% (75/89 tình huống). Đặc biệt, người Anh có xu hướng sử dụng câu cảm thán như "Hi!", "Hello!" với tỷ lệ 50.5%, cao hơn đáng kể so với người Việt. Thứ hai, về cấu trúc lời chào trực tiếp, tiếng Anh chỉ có 2 dạng cấu trúc chính, trong khi tiếng Việt có 3 dạng, trong đó dạng "Sp1 + chào + Sp2 (ạ)" chỉ xuất hiện trong tiếng Việt. Thứ ba, về hành vi mời, nghiên cứu phát hiện người Việt có xu hướng sử dụng lời mời trực tiếp với động từ "mời" chiếm 65% tổng số tình huống, trong khi người Anh thường sử dụng lời mời gián tiếp dưới dạng câu hỏi chiếm 58%. Thứ tư, về yếu tố văn hóa, kết quả cho thấy người Việt có xu hướng mời mọc nhiều hơn trong các tình huống giao tiếp, đặc biệt là trong bối cảnh gia đình và bạn bè, với tỷ lệ cao hơn 40% so với người Anh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những khác biệt trên có thể được giải thích bằng sự khác biệt về văn hóa và quan niệm xã hội. Trong văn hóa phương Tây, sự độc lập cá nhân được đề cao, do đó các lời chào và mời thường ngắn gọn, trực tiếp. Ngược lại, văn hóa Việt Nam đề cao sự tôn trọng người lớn tuổi và thể hiện tình cảm thông qua các nghi thức giao tiếp phức tạp hơn. So với các nghiên cứu trước đây của Brown và Levinson về lý thuyết lịch sự, kết quả nghiên cứu này bổ sung thêm dữ liệu cụ thể về cách thức thể hiện lịch sự trong hành vi chào và mời của người Việt. Sự khác biệt trong cách sử dụng lời mời trực tiếp và gián tiếp giữa hai ngôn ngữ có thể được trình bày qua biểu đồ tròn, trong đó tiếng Việt tập trung vào động từ "mời" còn tiếng Anh đa dạng hơn với các cấu trúc câu hỏi và câu mệnh lệnh. Ý nghĩa của những phát hiện này là giúp người học tiếng Anh hiểu rõ hơn về sự khác biệt văn hóa trong giao tiếp, từ đó tránh được những hiểu lầm không đáng có trong giao tiếp liên văn hóa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, chúng tôi đề xuất 4 giải pháp nhằm cải thiện việc dạy và học hành vi chào và mời trong tiếng Anh. Thứ nhất, xây dựng chương trình giảng dạy tích hợp văn hóa cho các trung tâm ngoại ngữ, với mục tiêu tăng ít nhất 25% khả năng giao tiếp văn hóa của người học sau 6 tháng áp dụng. Giải pháp này cần được triển khai trong vòng 12 tháng bởi các cơ sở đào tạo ngoại ngữ và Bộ Giáo dục & Đào tạo. Thứ hai, phát triển tài liệu học tập bổ sung về hành vi ngôn ngữ, tập trung vào các tình huống giao tiếp thực tế, với chỉ tiêu hoàn thành trong quý IV năm 2020 bởi các nhà xuất bản giáo dục và nhóm biên soạn giáo trình. Thứ ba, tổ chức các workshop đào tạo giáo viên về phương pháp dạy hành vi ngôn ngữ, nhằm nâng cao năng lực của ít nhất 70% giáo viên tiếng Anh trong việc giảng dạy các yếu tố văn hóa trong giao tiếp. Hoạt động này cần được thực hiện định kỳ 6 tháng/lần bởi các Sở Giáo dục & Đào tạo và hiệp hội tiếng Anh. Thứ tư, khuyến khích sinh viên tham gia các hoạt động giao tiếp đa văn hóa, với mục tiêu tăng 30% khả năng ứng dụng kiến thức ngôn ngữ học vào thực tế. Giải pháp này cần được triển khai liên tục bởi các trường đại học và trung tâm ngoại ngữ, đặc biệt là các trường có quan hệ hợp tác quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn này là nguồn tài liệu quý giá cho 4 nhóm đối tượng chính. Thứ nhất, giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm tài liệu tham khảo cho các công trình về ngôn ngữ học so sánh, ngữ dụng học và giao tiếp liên văn hóa. Đặc biệt, các nghiên cứu về hành vi ngôn ngữ trong bối cảnh Việt Nam sẽ có thêm dữ liệu thực nghiệm để phát triển lý thuyết. Thứ hai, biên soạn giáo trình tiếng Anh tại Việt Nam có thể ứng dụng các phát hiện về sự khác biệt văn hóa trong hành vi chào và mời để xây dựng các bài học thực tế, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách giao tiếp tự nhiên. Thứ ba, sinh viên ngành ngôn ngữ học, đặc biệt là những người đang thực hiện luận văn về giao tiếp liên văn hóa, có thể sử dụng luận văn này làm nguồn tham khảo cho phương pháp nghiên cứu và khung lý thuyết. Thứ tư, người dạy và học tiếng Anh có thể áp dụng trực tiếp các ví dụ và phân tích trong luận văn để cải thiện kỹ năng giao tiếp thực tế, đặc biệt là khi tương tác với người bản ngữ.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao hành vi chào và mời lại quan trọng trong giao tiếp tiếng Anh? Hành vi chào và mời đóng vai trò quan trọng vì chúng là bước đầu tiên thiết lập mối quan hệ giao tiếp. Theo nghiên cứu, khoảng 70% ấn tượng ban đầu được hình thành qua lời chào. Trong văn hóa phương Tây, lời chào phù thể hiện sự tôn trọng và tạo tiền đề cho cuộc trò chuyện hiệu quả, trong khi lời mời thể hiện sự cởi mở và thân thiện.

2. Người Việt thường mắc lỗi gì khi chào hỏi bằng tiếng Anh? Người Việt thường mắc lỗi sử dụng cấu trúc quá trang trọng trong các tình huống thông thường. Ví dụ, thay vì dùng "Hi!" đơn giản, họ thường dùng "Good morning, how are you today?" khiến cuộc giao tiếp trở nên cứng nhắc. Khoảng 65% người học tiếng Anh tại Việt Nam gặp vấn đề này do ảnh hưởng từ cách chào hỏi trang trọng trong tiếng Việt.

3. Làm thế nào để phân biệt lời mời lịch sự và lời mời thông thường trong tiếng Anh? Lời mời lịch sự thường sử dụng cấu trúc gián tiếp như "Would you like to..." hoặc "I was wondering if you'd like to..." và đi kèm với thời gian cụ thể. Trong khi đó, lời mời thông thường thường trực tiếp hơn như "Let's go..." hoặc "Come to...". Nghiên cứu cho thấy người Anh sử dụng lời mời gián tiếp trong khoảng 58% các tình huống trang trọng.

4. Văn hóa Việt Nam ảnh hưởng như thế nào đến cách người Việt sử dụng lời mời trong tiếng Anh? Văn hóa Việt Nam đề cao sự hiếu khách nên người Việt có xu hướng mời mọc nhiều hơn và kiên trì hơn khi mời. Khoảng 40% người Việt khi mời bằng tiếng Anh vẫn giữ thói quen mời nhiều lần, trong khi người Anh thường chỉ mời một lần và tôn trọng quyết định của người được mời.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào việc dạy tiếng Anh giao tiếp? Giáo viên có thể thiết kế các hoạt động đóng vai tập trung vào các tình huống giao tiếp thực tế, so sánh cách chào và mời trong hai ngôn ngữ. Bên cạnh đó, việc sử dụng các video minh họa và phân tích các cuộc hội thoại thực tế sẽ giúp học viên hiểu rõ hơn về sự khác biệt văn hóa, từ đó cải thiện khoảng 30% khả năng giao tiếp tự nhiên.

Kết luận

• Luận văn đã khảo sát hệ thống hành vi chào và mời trong các sách dạy tiếng Anh và có liên hệ với tiếng Việt, phát hiện những điểm tương đồng và khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa.
• Kết quả nghiên cứu cho thấy người Anh có xu hướng sử dụng lời chào gián tiếp (88.8%) và lời mời gián tiếp (58%), trong khi người Việt sử dụng lời chào trực tiếp (15.7%) và lời mời trực tiếp (65%) nhiều hơn.
• Nghiên cứu đã đóng góp vào việc làm phong phú thêm vốn hiểu biết về văn hóa giao tiếp trong hai ngôn ngữ, cung cấp cơ sở lý luận cho việc dạy và học tiếng Anh hiệu quả hơn.
• Trong giai đoạn 2020-2022, nghiên cứu tiếp theo sẽ mở rộng phạm vi khảo sát sang các phương tiện truyền thông đa phương tiện và giao tiếp trực tuyến.
• Kết quả nghiên cứu này là nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học, giáo viên và người học tiếng Anh, giúp nâng cao chất lượng giao tiếp liên văn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cuộc giao tiếp thân tình. * Điều kiện sử dụng các hành vi ở lời gián tiếp: Theo Giáo sư Đỗ Hữu Châu, có một số điều kiện tổng quát sau: a. Hành vi ngôn ngữ gián tiếp lệ thuộc rất mạnh vào ngữ cảnh Trong hoạt động giao tiếp, ngữ cảnh là một yếu tố vô cùng quan trọng. Mọi phát ngôn thường phải đặt trong ngữ cảnh cụ thể thì đối tượng giao tiếp mới hiểu được nội dung cũng như mục đích của các hành vi ở lời, nhất là các hành vi ở lời gián tiếp.

Hành vi ngôn ngữ gián tiếp phải chú ý đến quan hệ ngữ nghĩa giữa các thành phần của nội dung mệnh đề trong biểu thức ngữ vi trực tiếp với ngữ cảnh. Sp1: Em có biết, ai là người bận rộn nhất nhà không ? Sp2: (1) Mẹ là người bận rộn nhất. (2) Mẹ chứ ai ! Để trả lời câu hỏi của Sp1, Sp2 có thể đưa ra nhiều cách trả lời. Khi Sp2 chọn dùng phát ngôn (1) thì đây là một câu khẳng định trực tiếp gần với 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cách trả lời thông thường.

Nếu Sp2 dùng phát ngôn (2) thì câu trả lời lại là một câu khẳng định gián tiếp. Đây là một câu hỏi (cụm từ để hỏi chứ ai) mang mục đích khẳng định, trong đó “mẹ” là ngữ nghĩa của thành phần mệnh đề hỏi nên hiệu lực khẳng định gián tiếp của câu có mức độ nhấn mạnh hơn, rõ nét hơn. Muốn nhận biết được hành vi ở lời gián tiếp, trước hết phải nhận biết phát ngôn nghe được, đọc được qua biểu thức ngữ vi cốt lõi, do hành vi ở lời trực tiếp nào tạo ra. Hành vi ở lời gián tiếp còn bị quy định bởi lý thuyết lập luận, các phương châm hội thoại, phép lịch sự, các quy tắc liên kết, các quy tắc hội thoại.

Nhìn chung, những hành vi ngôn ngữ gián tiếp được hội nhập với tính lịch sự cao hơn so với hành vi ngôn ngữ trực tiếp. Theo GS Đỗ Hữu Châu “đây là lĩnh vực của một loại biện pháp tu từ bằng các hành vi ở lời. Động từ ngữ vi (ĐTNV), Biểu thức ngữ vi (BTNV) và Phát ngôn ngữ vi (PNNV) 1.1 ĐTNV Trong mỗi ngôn ngữ đều có một số động từ khi chúng ta nói chúng ra cũng tức là chúng ta đồng thời thực hiện HV mà các động từ đó gọi tên. Austin gọi đó là các ĐTNV.

Đó là những động từ mà khi phát ngôn người nói thực hiện luôn cái hành động ở lời do chúng biểu thị như: hỏi, xin, trả lời, khuyên, hứa, cảm ơn, thề, cảnh cáo …  Điều kiện để ĐTNV thực hiện đúng chức năng của chúng: Chủ thể nói phải ở ngôi thứ nhất (người nói Sp1) Bổ ngữ của động từ phải ở ngôi thứ hai Phải được dùng ở thời hiện tại (hiện tại phát ngôn) Không có các động từ chỉ các tình thái khác nhau của động từ như đã, sẽ, đang, mới, rồi, chưa, chuẩn bị. 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Ví dụ: Tôi xin chào bác sĩ. Ở ví dụ trên, động từ chào là ĐTNV, động từ này được dùng đúng chức năng ngữ vi: ở thời hiện tại, không có các phụ từ chỉ thời gian, chủ ngữ - người nói chào (tôi) được dùng ở ngôi thứ nhất. Nếu không hội đủ các điều kiện trên thì ĐTNV vẫn được dùng như các động từ miêu tả thông thường.

Ví dụ: Nó đã chào anh rồi mà. Động từ chào ở câu trên được dùng như động từ miêu tả vì nó có từ “đã” xuất hiện trong câu.2 BTNV Trong giáo trình “Đại cương ngôn ngữ học” tập II, Đỗ Hữu Châu (2010) đã định nghĩa biểu thức ngữ vi như sau: “Biểu thức ngữ vi là những thể thức nói năng đặc trưng cho một hành vi ở lời” [2, 92] và “Phát ngôn ngữ vi có một kết cấu lõi đặc trưng cho hành vi ở lời tạo ra nó. Kết cấu đó được gọi là biểu thức ngữ vi. Nhờ các BTNV chúng ta nhận biết được các HVOL.

Austin đã dựa vào sự có mặt hay vắng mặt của ĐTNV để chia BTNV làm 2 loại: BTNV tường minh (trực tiếp) và BTNV nguyên cấp (hàm ẩn, gián tiếp). * BTNV tường minh (trực tiếp) là những biểu thức có chứa ĐTNV ở chức năng ngữ vi. * BTNV nguyên cấp (BTNV hàm ẩn, BTNV gián tiếp) là BTNV không chứa ĐTNV ở chức năng ngữ vi. Ví dụ: A: Chị dạo này trông trắng thế.

Em đi làm về à? Câu “chị dạo này trông trắng thế.” là câu chào của A đối với B. Mặc dù trong câu chào không có ĐTNV chào nhưng câu mang ý nghĩa chào hỏi, 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] được dùng với mục đích giao tiếp.3 PNNV Đỗ Hữu Châu cho rằng “PNNV là phát ngôn – sản phẩm của một HVOL nào đó khi HV này được thực hiện một cách trực tiếp, chân thực. PNNV tối thiểu là phát ngôn chỉ có BTNV. Trong giao tiếp thường ngày, PNNV thường mở rộng, có BTNV và các thành phần mở rộng ”.

[2, 91] Nói khác đi thì PNNV là sự hiện thực hóa một biểu thức ngữ vi trong một ngữ cảnh cụ thể. Phát ngôn ngữ vi tối giản là phát ngôn ngữ vi chỉ có BTNV. Một PNNV có nòng cốt chính là BTNV và phần mở rộng. Có thể hiểu một PNNV như sau : PNNV = (phần mở rộng) + BTNV + (phần mở rộng) Nhìn vào mô hình trên ta thấy có một số trường hợp sau đây: PNNV chỉ gồm một BTNV Ví dụ: Chào cô giáo.

PNNV gồm: phần mở rộng + BTNV Ví dụ : Dạ chào cô giáo. PNNV gồm: phần mở rộng + BTNV + phần mở rộng Ví dụ : Dạ chào cô giáo ạ. Các phát ngôn trên là PNNV, sản phẩm HVOL chào hỏi, HVCH này được thực hiện một cách trực tiếp, chân thực. Trong các phát ngôn trên: “chào cô giáo” là BTNV chào hỏi.

“Dạ”, “ạ” là thành phần mở rộng của BTNV chào hỏi. Hội thoại và các khái niệm liên quan Việc nghiên cứu HVNN không thể cô lập mà phải đặt và chuỗi HVNN, tức là xem xét HV đi trước và đi sau nó. Việc nghiên cứu hành vi chào và mời phải được đặt trong hội thoại. Lí thuyết hội thoại gồm nhiều vấn đề, ở đây chúng tôi chỉ trình bày một số nội dung liên quan đến quá trình triển khai đề tài.

Hội thoại là một hoạt động giao tiếp hai chiều gồm một người nói và 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] một người nghe và phản hồi trở lại. Hội thoại không phải là hoạt động dành cho một phía tức là một người nói với chính bản thân mình. Hội thoại cũng có thể là từ ba bên hoặc nhiều hơn nhưng hội thoại hai bên là quan trọng nhất. Trong hội thoại, bên nói và bên nghe cũng có những phản hồi nhất định với nhau.

Trong quá trình tham gia hội thoại thì hai bên sẽ chịu tác động từ bối cảnh giao tiếp, bối cảnh xã hội và kiểu tiếp xúc giữa hai bên. Song nền tảng cơ bản của hội thoại vẫn là cấu trúc bên nói – bên nghe và ngược lại. Theo Đỗ Hữu Châu có nhiều yếu tố liên quan đến hội thoại như: thời gian, không gian, nơi chốn, lượng người tham gia cuộc hội thoại, tư cách cương vị của người tham gia cuộc thoại, tính chất cuộc thoại, về tính có đích hay không có đích, về tính hình thức hay không hình thức, về vị thế giao tiếp, về ngữ điệu hay các tác động kèm lời… Tất cả những yếu tố trên đây không tách rời nhau mà liên kết tạo thành khối thống nhất điều hòa chi phối hội thoại. Như vậy, hội thoại là một hoạt động xã hội quan trọng và trong nó chứa nhiều yếu tố .Các yếu tố ấy cũng chi phối và kéo hội thoại vào trong một hoạt động theo những yêu cầu riêng biệt.

Người tham gia hội thoại cũng sẽ phải tuân theo những hoạt động ấy, những yếu tố ấy. Nếu người tham thoại mà không cung cấp lời đáp hay phản hồi thông tin trở lại thì cuộc thoại sẽ trở nên căng thẳng và có nguy cơ phá vỡ cuộc thoại. Để cuộc thoại có được kết quả thì ngoài các yếu tố chi phối cuộc thoại ra hai bên phải cùng có biểu lộ “nhiệt tình” với đối ngôn của mình tức là phải chuẩn bị tích cực “thông tin” từ phía mình để mong muốn đổi lại những điều mà mình mong muốn nhận được. Đoạn thoại Theo Đỗ Hữu Châu [19, 208-209], đọan thoại là mảng diễn ngôn do một cặp trao đáp liên kết chặt chẽ với nhau về ngữ nghĩa hoặc về ngữ dụng.

Trong đoạn thoại, những người tham gia hội thoại nói về một chủ đề duy 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Việc phân định đoạn thoại không dễ dàng bởi những danh giới mơ hồ, đôi khi phải dựa vào trực cảm và võ đoán. Có thể ít nhiều định hình đoạn thoại qua cấu trúc: đoạn mở thoại, đoạn thân thoại, đoạn kết thoại. Đoạn mở thoại liên quan đến hành vi chào, đoạn thân thoại liên quan đến hành vi mời.

Ngữ cảnh Hội thoại bao giờ cũng xảy ra trong một ngữ cảnh nhất định. Các nhân tố tham gia vào hoạt động giao tiếp được gọi chung là ngữ cảnh. Hành vi chào và mời trong hội thoại được xuất hiện trong ngữ cảnh xác định. Ngữ cảnh bao gồm các tình huống ngôn ngữ và ngữ cảnh tự nhiên xung quanh, đoạn thoại trước và sau đó, các quy tắc ứng xử, các khía cạnh liên quan như quan hệ thân-sơ, địa điểm, thời gian nơi diễn ra cuộc thoại, nội dung cuộc thoại có chứa hành vi chào và mời… Tất cả những yếu tố được gọi là ngữ cảnh ấy cùng tham dự vào cuộc thoại, quy định cách thức tiến hành cuộc thoại.

Lượt lời Lượt lời là sự tương tác qua lại trong hội thoại. Trong cuộc thoại người nói sẽ thay phiên nhau. Vai người nói sẽ thường xuyên thay đổi và lượt lời thứ nhất có chức năng định hướng cho lượt lời thứ hai. Hai lượt lời có quan hệ chặt chẽ, liên kết mật thiết tạo thành cặp thoại.

Lượt lời có chứa các hành vi trong đó có hành vi chào và mời. Các lượt lời trong cuộc hội thoại phải đảm bảo tính thống nhất nội dung phục vụ cho sự phát triển vấn đề, hướng tới đích của cuộc thoại là điều kiện cho cuộc thoại thành công. Quy tắc hội thoại Hội thoại diễn ra và bị chi phối theo những quy tắc nhất định.K Crechioni quy tắc hội thoại chia thành ba nhóm như sau: Các quy tắc về điều hành sự luân phiên lượt lời; những quy tắc chi phối cấu trúc của hội thoại; những quy tắc chi phối quan hệ liên cá nhân trong hội thoại. [2, 225] 23 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Lý thuyết lịch sự trong giao tiếp 1.