I. Toàn cảnh về kiểm soát thuế thu nhập doanh nghiệp TNDN
Kiểm soát thuế thu nhập doanh nghiệp là một chức năng cốt lõi của cơ quan thuế, được quy định trong Luật Quản lý thuế. Hoạt động này bao gồm một hệ thống các thủ tục hành chính nhằm đảm bảo người nộp thuế (NNT) thực hiện kê khai và nộp thuế đầy đủ, đúng hạn. Theo luận văn của tác giả Đặng Thị Diệu Nga (2020), kiểm soát thuế TNDN là việc kiểm tra để xác định tính đầy đủ, chính xác số thuế mà doanh nghiệp phải nộp theo quy định pháp luật. Vai trò của thuế TNDN vô cùng quan trọng. Nó không chỉ là nguồn thu lớn cho Ngân sách nhà nước (NSNN) mà còn là công cụ để nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế, tái phân phối thu nhập và đảm bảo công bằng xã hội. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường, việc hoàn thiện công tác kiểm soát thuế thu nhập doanh nghiệp giúp tạo ra môi trường kinh doanh lành mạnh, bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Một hệ thống kiểm soát hiệu quả sẽ ngăn chặn các hành vi gian lận, trốn thuế, từ đó nâng cao ý thức tuân thủ tự nguyện của doanh nghiệp. Quá trình này đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình quản lý, từ khâu đăng ký, kê khai, nộp thuế đến thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Mục tiêu cuối cùng là tối ưu hóa nguồn thu cho NSNN, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp phát triển bền vững trong khuôn khổ pháp luật.
1.1. Khái niệm và vai trò quan trọng của thuế TNDN
Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) là loại thuế trực thu, đánh vào phần thu nhập chịu thuế của các tổ chức hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ. Theo Quốc hội (2014), đây là loại thuế đánh vào thu nhập của doanh nghiệp sau khi đã trừ đi các chi phí hợp lý. Thuế TNDN đóng vai trò đa diện. Thứ nhất, nó là công cụ để Nhà nước thực hiện chức năng tái phân phối thu nhập, điều tiết sự chênh lệch giàu nghèo, đảm bảo công bằng xã hội. Thứ hai, đây là một trong những nguồn thu quan trọng và ổn định của Ngân sách nhà nước, có xu hướng tăng lên cùng với sự phát triển của nền kinh tế. Thứ ba, thông qua các chính sách ưu đãi, miễn, giảm thuế, Nhà nước sử dụng thuế TNDN để khuyến khích đầu tư vào các ngành, lĩnh vực, vùng kinh tế trọng điểm, góp phần thúc đẩy sản xuất phát triển theo chiến lược chung.
1.2. Mục tiêu cốt lõi của kiểm soát thuế TNDN tại cơ quan thuế
Công tác kiểm soát thuế TNDN hướng đến nhiều mục tiêu cơ bản và chiến lược. Trước hết, hoạt động này nhằm đề cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật thuế của doanh nghiệp, đồng thời phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Thứ hai, kiểm soát thuế giúp quản lý hiệu quả nguồn thu, đảm bảo huy động đầy đủ số thu cho NSNN. Thứ ba, nó giúp phát hiện những bất hợp lý, những kẽ hở của chính sách để kiến nghị sửa đổi, hạn chế tình trạng tránh thuế, trốn thuế. Thứ tư, thông qua kiểm soát, các thủ tục quản lý thuế được cải tiến, nâng cao năng lực hoạt động của bộ máy và chất lượng đội ngũ cán bộ thuế. Cuối cùng, kiểm soát thuế TNDN hiệu quả sẽ cung cấp thông tin chính xác cho công tác quản lý, giúp luật thuế thực sự phát huy vai trò tích cực trong nền kinh tế.
II. Thực trạng kiểm soát thuế TNDN tại Chi cục thuế Lệ Thủy
Nghiên cứu tại Chi cục thuế huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cho thấy công tác quản lý thu ngân sách đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Dưới sự chỉ đạo của các cấp, Chi cục liên tục hoàn thành và vượt mức kế hoạch thu NSNN được giao. Giai đoạn 2017-2019, tổng thu nội địa có sự tăng trưởng ổn định, thể hiện nỗ lực của toàn thể cán bộ công chức. Tuy nhiên, luận văn chỉ ra rằng bên cạnh những thành tích, công tác kiểm soát thuế thu nhập doanh nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế và thách thức. Một bộ phận không nhỏ người nộp thuế chưa tự giác, cố tình gian lận trong kê khai để trốn thuế. Theo kết quả kiểm tra được trích dẫn trong luận văn, “cán bộ chuyên trách thì chưa chú trọng phân tích hồ sơ khai thuế; chưa chủ động nắm bắt và phân loại nhóm đối tượng thường xuyên kê khai sai”. Công tác quản lý nợ và cưỡng chế nợ thuế còn thiếu kiên quyết. Việc áp dụng quản lý thuế theo phương pháp rủi ro còn lúng túng do chưa thiết lập được cơ sở dữ liệu đầy đủ. Những tồn tại này không chỉ gây thất thu cho NSNN mà còn ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh công bằng trên địa bàn.
2.1. Phân tích kết quả đạt được trong công tác thu ngân sách
Trong giai đoạn 2017-2019, Chi cục thuế huyện Lệ Thủy luôn là một trong những đơn vị hoàn thành tốt nhiệm vụ thu ngân sách. Bảng 2.2 của luận văn cho thấy, tổng thu thuế TNDN có sự tăng trưởng qua các năm, từ 1.338 triệu đồng năm 2017 lên 1.788 triệu đồng năm 2018 và đạt 2.408 triệu đồng năm 2019. Tỷ trọng thuế TNDN trên tổng thu nội địa tuy còn khiêm tốn (dao động từ 1,2% đến 1,67%) nhưng đã phản ánh được sự nỗ lực trong việc khai thác nguồn thu. Kết quả này đến từ việc triển khai đồng bộ nhiều giải pháp quản lý, cải cách thủ tục hành chính và tăng cường kiểm soát NNT. Hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp trên địa bàn cũng có bước phát triển, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác thu thuế.
2.2. Những hạn chế còn tồn tại trong quy trình kiểm soát thuế
Bên cạnh kết quả đạt được, luận văn của Đặng Thị Diệu Nga đã chỉ ra 6 hạn chế chính trong công tác kiểm soát thuế TNDN. Thứ nhất, công tác phân tích hồ sơ khai thuế tại trụ sở cơ quan thuế còn mang tính hình thức, chưa đi vào chiều sâu. Thứ hai, công tác thanh tra, kiểm tra thuế tại trụ sở NNT còn hạn chế, chưa bao quát hết các đối tượng rủi ro cao. Thứ ba, việc quản lý nợ và áp dụng các biện pháp cưỡng chế nợ thuế chưa quyết liệt, dẫn đến nợ đọng kéo dài. Thứ tư, hệ thống thông tin về NNT chưa được xây dựng đầy đủ, gây khó khăn cho việc quản lý theo rủi ro. Thứ năm, sự phối hợp giữa các đội trong Chi cục và với các cơ quan bên ngoài chưa thực sự chặt chẽ. Cuối cùng, trình độ của một bộ phận cán bộ thuế chưa đáp ứng được yêu cầu của công tác quản lý thuế hiện đại.
2.3. Nguyên nhân chính dẫn đến những tồn tại và yếu kém
Các hạn chế trong công tác kiểm soát thuế xuất phát từ cả nguyên nhân chủ quan và khách quan. Về mặt chủ quan, năng lực của một số công chức thuế còn hạn chế, chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng phân tích rủi ro, kiểm tra trên ứng dụng công nghệ thông tin. Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tuy đã được đầu tư nhưng chưa được khai thác triệt để. Về mặt khách quan, ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận NNT còn thấp, nhiều doanh nghiệp cố tình lợi dụng cơ chế tự khai, tự nộp để gian lận. Hệ thống chính sách pháp luật về thuế đôi khi còn thay đổi, chưa đồng bộ, tạo ra kẽ hở cho các hành vi vi phạm. Cơ chế phối hợp giữa cơ quan thuế và các cơ quan quản lý nhà nước khác như ngân hàng, tài nguyên môi trường đôi khi chưa kịp thời, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý.
III. Giải pháp hoàn thiện bộ máy và nâng cao năng lực cán bộ
Để khắc phục những tồn tại, giải pháp nền tảng đầu tiên được đề xuất trong luận văn là hoàn thiện về tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực công chức thuế. Đây là yếu tố con người, giữ vai trò quyết định đến hiệu quả của mọi quy trình quản lý. Một bộ máy được tổ chức khoa học, phân công nhiệm vụ rõ ràng sẽ tạo ra sự phối hợp nhịp nhàng, tránh chồng chéo. Hiện tại, bộ máy của Chi cục thuế huyện Lệ Thủy được tổ chức theo mô hình chức năng nhưng cần được rà soát và tối ưu hóa hơn nữa để phù hợp với thực tiễn. Song song với đó, việc nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ là yêu cầu cấp thiết. Cán bộ thuế không chỉ cần vững về nghiệp vụ mà còn phải có kỹ năng phân tích, ứng dụng công nghệ và phẩm chất đạo đức tốt. Việc đầu tư vào con người chính là đầu tư cho sự phát triển bền vững của ngành thuế, là tiền đề để triển khai thành công các giải pháp hoàn thiện công tác kiểm soát thuế thu nhập doanh nghiệp.
3.1. Tái cấu trúc tổ chức bộ máy quản lý thuế theo chức năng
Luận văn đề xuất cần tiếp tục rà soát, sắp xếp lại cơ cấu tổ chức bộ máy theo hướng chuyên môn hóa sâu hơn. Cần phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của từng đội, đặc biệt là các đội trực tiếp thực hiện kiểm soát thuế TNDN như Đội Kê khai - Kế toán thuế, Đội Kiểm tra thuế và Đội Quản lý nợ. Việc xây dựng một quy chế phối hợp công tác cụ thể, rõ ràng giữa các đội là cần thiết để đảm bảo thông tin được luân chuyển thông suốt, hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình xử lý công việc, từ khâu tiếp nhận hồ sơ đến thanh tra và thu hồi nợ đọng. Điều này giúp nâng cao trách nhiệm cá nhân và hiệu quả công tác chung.
3.2. Xây dựng chương trình đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu
Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là giải pháp then chốt. Cần xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên và có hệ thống cho cán bộ thuế. Nội dung đào tạo không chỉ dừng lại ở các văn bản, chính sách thuế mới mà cần tập trung vào các kỹ năng thực hành như: kỹ năng phân tích báo cáo tài chính, nhận diện dấu hiệu rủi ro qua hồ sơ khai thuế, kỹ năng thanh tra, kiểm tra trên môi trường số, và kỹ năng sử dụng thành thạo các phần mềm ứng dụng quản lý thuế. Ngoài ra, cần chú trọng công tác giáo dục chính trị tư tưởng, nâng cao đạo đức công vụ, xây dựng đội ngũ công chức thuế liêm chính, tận tụy.
IV. Phương pháp tối ưu quy trình kiểm soát thuế TNDN hiệu quả
Bên cạnh yếu tố con người, việc cải tiến quy trình là giải pháp trọng tâm thứ hai để hoàn thiện công tác kiểm soát thuế thu nhập doanh nghiệp. Luận văn nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển đổi mạnh mẽ từ phương pháp quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên phân tích, đánh giá rủi ro. Điều này có nghĩa là cơ quan thuế phải xây dựng được một hệ thống tiêu chí để phân loại doanh nghiệp theo mức độ rủi ro về thuế (cao, trung bình, thấp). Từ đó, các nguồn lực như thanh tra, kiểm tra sẽ được tập trung vào các doanh nghiệp có rủi ro cao, thay vì dàn trải như trước. Để làm được điều này, Chi cục thuế huyện Lệ Thủy cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng một cơ sở dữ liệu toàn diện về người nộp thuế. Việc tối ưu hóa quy trình kiểm soát không chỉ nâng cao hiệu quả phát hiện gian lận mà còn giảm thiểu phiền hà cho các doanh nghiệp tuân thủ tốt, góp phần cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh.
4.1. Tăng cường kiểm soát qua thanh tra kiểm tra dựa trên rủi ro
Giải pháp này yêu cầu Chi cục thuế phải xây dựng và áp dụng bộ tiêu chí đánh giá rủi ro đối với người nộp thuế. Các tiêu chí có thể bao gồm: lịch sử tuân thủ pháp luật thuế, ngành nghề kinh doanh có rủi ro cao, doanh nghiệp có giao dịch liên kết, doanh nghiệp báo lỗ nhiều năm liên tục nhưng vẫn mở rộng sản xuất... Dựa trên kết quả phân tích, cơ quan thuế sẽ lập kế hoạch thanh tra, kiểm tra thuế có trọng tâm, trọng điểm. Việc này không chỉ giúp phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm mà còn có tác dụng răn đe, phòng ngừa, nâng cao tính tuân thủ tự nguyện của cộng đồng doanh nghiệp.
4.2. Hoàn thiện công tác quản lý nợ và cưỡng chế nợ thuế dứt điểm
Để giảm tỷ lệ nợ đọng, cần thực hiện đồng bộ nhiều biện pháp. Trước hết, phải phân loại các khoản nợ thuế (nợ có khả năng thu, nợ khó thu, nợ chờ xử lý) để có giải pháp phù hợp. Đối với các khoản nợ mới phát sinh, cần đôn đốc thu ngay, tránh để kéo dài. Đối với các khoản nợ chây ỳ, cần áp dụng kiên quyết, kịp thời các biện pháp cưỡng chế nợ thuế theo đúng quy định của pháp luật như trích tiền từ tài khoản ngân hàng, thông báo hóa đơn không còn giá trị sử dụng. Việc công khai danh sách doanh nghiệp nợ thuế lớn trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng là một biện pháp hiệu quả để tăng áp lực thu hồi nợ.
V. Các kiến nghị then chốt để tăng cường kiểm soát thuế TNDN
Việc hoàn thiện công tác kiểm soát thuế thu nhập doanh nghiệp không chỉ là nỗ lực của riêng Chi cục thuế huyện Lệ Thủy mà cần sự chỉ đạo, hỗ trợ và phối hợp từ nhiều cấp, nhiều ngành. Luận văn đã đưa ra những kiến nghị cụ thể, có tính hệ thống, hướng tới việc tạo ra một hành lang pháp lý và cơ chế vận hành đồng bộ, hiệu quả. Các kiến nghị này không chỉ tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung chính sách mà còn đề cập đến việc tăng cường cơ sở vật chất, công nghệ thông tin và cơ chế phối hợp liên ngành. Thực hiện tốt các kiến nghị này sẽ là đòn bẩy quan trọng, giúp ngành thuế nói chung và Chi cục thuế huyện Lệ Thủy nói riêng vượt qua thách thức, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chính trị được giao, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và đất nước. Đây là bước đi cần thiết để xây dựng một nền hành chính thuế hiện đại, minh bạch và hiệu lực.
5.1. Kiến nghị đối với Tổng cục Thuế và Cục Thuế tỉnh Quảng Bình
Đối với cấp trên, luận văn kiến nghị Tổng cục Thuế và Cục Thuế tỉnh cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về thuế, đặc biệt là các quy trình quản lý rủi ro, quy trình thanh tra, kiểm tra để bịt kín các kẽ hở. Cần sớm nâng cấp, hoàn thiện hệ thống công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, kết nối liên thông với các cơ quan quản lý nhà nước khác. Đồng thời, cần tăng cường tổ chức các lớp tập huấn, đào tạo chuyên sâu về kỹ năng quản lý thuế hiện đại cho cán bộ cấp Chi cục. Việc phân bổ biên chế và đầu tư cơ sở vật chất cũng cần được quan tâm đúng mức để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ ngày càng cao.
5.2. Kiến nghị đối với Chi cục thuế và UBND huyện Lệ Thủy
Đối với cấp địa phương, UBND huyện Lệ Thủy cần tăng cường vai trò chỉ đạo, yêu cầu các ban, ngành trên địa bàn (Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước, Công an...) phối hợp chặt chẽ với cơ quan thuế trong việc trao đổi thông tin, quản lý doanh nghiệp và thu hồi nợ thuế. Chi cục thuế cần chủ động tham mưu cho UBND huyện trong công tác chỉ đạo, điều hành thu ngân sách. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hỗ trợ người nộp thuế để nâng cao hiểu biết và ý thức tuân thủ pháp luật, xây dựng mối quan hệ đối tác tin cậy giữa cơ quan thuế và doanh nghiệp.
