Chương 1 TỔNG QUAN 1.1 Tình hình nghiên cứu trong nước Mặc dù chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế bao gồm chi phí bằng tiền và hao phí về thời gian của NNT, nhưng những nghiên cứu về chi phí đối với hành vi tuân thủ tại Việt Nam chỉ dừng lại ở hao phí về thời gian, chưa thấy các công bố đầy đủ bao hàm cả chi phí bằng tiền. Bên cạnh đó, các công bố về hao phí thời gian cũng có kết quả rất khác nhau. Tổ chức Ngân hàng Thế giới (2008) đã tập hợp các số liệu nghiên cứu được xem như hao phí về thời gian dùng cho mục đích thuế tại Việt Nam như sau: Đánh giá môi trường đầu tư (2005): Với phương pháp khảo sát được thực hiện ở một mẫu các công ty trong ngành sản xuất ở 25 tỉnh thành ở Việt Nam. Trọng tâm của cuộc khảo sát không phải nhằm ước lượng gánh nặng về thuế, mà nhằm đánh giá ở phạm vi rộng hơn về môi trường đầu tư.
Tuy nhiên, một trong số các câu hỏi đề cập đến thời gian dành để giải quyết việc kiểm tra thuế, bao gồm chuẩn bị các văn bản tài liệu liên quan. Theo kết quả này, trung bình, các công ty được kiểm tra thuế 2,5 lần/năm, mỗi lần kéo dài 9,5 giờ. Từ con số này, có thể suy luận rằng các công ty cần dành khoảng 24 giờ làm việc để xử lý với các công việc liên quan đến thuế. Tuy nhiên, cho dù có tạo thêm nhiều gánh nặng hơn đi nữa, thì kiểm tra thuế chỉ là một phần của chi phí đối với hành vi tuân thủ tổng thể.
Do đó, đánh giá môi trường đầu tư chỉ đưa ra một ước lượng thấp hơn so với mức chi phí thực tế tuân thủ với các quy định về thuế. Báo cáo Kinh doanh (Doing Business) của Ngân hàng Thế giới: Mục tiêu là định lượng các khía cạnh khác nhau của môi trường kinh doanh tổng thể giữa các quốc gia. Một trong số các khía cạnh này là chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế. Về khía cạnh này, Báo cáo Kinh doanh dựa chủ yếu vào đánh giá chuyên gia cho một doanh nghiệp giả định với 60 nhân viên và doanh thu tương đương với 0.
Từ năm 2005 đến 2007, thời gian cần thiết cho doanh nghiệp này là 1. Ước lượng này đề cập đến thuế TNDN, thuế GTGT và thuế thu nhập từ tiền lương tiền công. Nó bao gồm thời gian chuẩn bị cho hồ sơ khai thuế và thời gian cần thiết cho công việc làm sổ sách kế toán. Tuy nhiên, cần phải nói rằng công việc sổ sách kế toán là việc làm bắt buộc cho dù có phải nộp thuế hay không.
Đồng thời, chỉ có một số doanh nghiệp nộp thuế thu nhập từ tiền lương tiền công tại Việt Nam, và ước tính giả định rằng khai thuế qua mạng không được sử dụng. Do đó, Báo cáo Kinh doanh có thể ước lượng quá mức chi phí đối với hành vi tuân thủ thực tế. Viện Quản lý Kinh tế trung ương (CIEM) đưa ra đánh giá năm 2007 sử dụng mô hình “chi phí chuẩn”. Mô hình này dựa vào 360 phỏng vấn với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Đối với Việt Nam, thời gian trung bình để tuân thủ với các quy định về thuế được ước tính là 1. Phần lớn chi phí (1.733 giờ) có liên quan đến thuế GTGT, điều mà dường như các đơn vị được phỏng vấn cho là điều gây nhiều khó chịu. Tuy nhiên, đánh giá này không tách biệt giữa chi phí một lần để có được mã số thuế với các chi phí thường xuyên liên quan đến hoạt động đóng thuế. Ngoài ra, với phương pháp luận sử dụng trong đánh giá, khó có thể xác định hoạt động là một phần trong hoạt động kinh doanh với các hoạt động cụ thể liên quan đến chi trả thuế và “các chi phí gây khó chịu” mang nhiều yếu tố chủ quan hơn.
Một phân tích gần hơn cho thấy ước lượng về thời gian thanh tra là cao hơn 4 lần so với ước lượng trong Đánh giá Môi trường đầu tư. Chi phí xử lý với hầu hết các loại thuế cao hơn 2 lần so với mức của Báo cáo Làm kinh doanh, và chi phí xử lý thuế GTGT là cao hơn khoảng 30 lần. Do đó, nghiên cứu của CIEM dường như đã ước lượng mức chi phí đối với hành vi tuân thủ về thuế cao hơn rất nhiều lần. Ấn phẩm Báo cáo Môi trường Kinh doanh (Doing Business) của Ngân hàng Thế giới liên tục xếp Việt Nam là một trong 10 quốc gia hao phí thời gian nhiều nhất ở quá trình khai nộp thuế; do đó, xếp hạng về thuế của Việt Nam cũng khá thấp (bảng 1.1: Thống kê xếp hạng về môi trường kinh doanh của Việt Nam Xếp hạng chung Đánh giá về thuế Năm Năm về môi trường Xếp hạng về Thời gian hao phí công bố đánh giá kinh doanh thuế (trung bình năm) 2011 2010 78/183 124 941 giờ 2012 2011 98/183 151 941 giờ 2013 2012 99/185 138 872 giờ 2014 2013 93/189 168 820 giờ 2015 2014 90/189 114 770 giờ (Nguồn: tác giả tổng hợp từ trang web http://www.org/reports- /global-reports “Báo cáo Môi trường kinh doanh đo lường tất cả các khoản thuế và các khoản đóng góp bắt buộc của doanh nghiệp vừa và nhỏ phải nộp cũng như đánh giá gánh nặng về thủ tục hành chính đối với việc nộp thuế và các khoản đóng góp bắt buộc này, trong đó bao gồm cả các khoản đóng góp bắt buộc và gánh nặng thủ tục hành chính liên quan đến các khoản phải nộp cho người lao động như quỹ phúc lợi xã hội, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, .2 Nghiên cứu nước ngoài 1.1 Chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế Mặc dù một vài nỗ lực ban đầu đã được thực hiện để đo lường chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế (Haig, 1935), nhưng người được coi là "cha đẻ" của các nghiên cứu chi phí đối với hành vi tuân thủ hiện đại là Cedric Sandford, ông đã thực hiện các nghiên cứu chi tiết đầu tiên của chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế GTGT (Sandford và cộng sự, 1981), đồng thời cũng có nhiều tác phẩm khác về đề tài này (Sandford, 1973; Sandford, 1994).
Năm 1973 Sandford đã nêu lên rằng chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế là "chi phí ẩn của thuế". Kể từ đó chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế trở thành chủ đề được nghiên cứu mạnh mẽ. Đã có hơn 100 nghiên cứu về chi phí đối với hành vi tuân thủ hoặc chi phí hành chính được công bố (một hoặc đôi khi cả hai) từ nghiên 9 cứu hiện đại đầu tiên của Haig (1935) tại Hoa Kỳ, và hơn 60 nghiên cứu đã được thực hiện từ năm 1980. Nghiên cứu hiện nay đã được thực hiện ở các nước có nền kinh tế chuyển đổi và các nước đang phát triển; đã sử dụng hầu hết các phương pháp nghiên cứu có sẵn và đã bao trùm toàn bộ các loại thuế và các vấn đề thuế.
Theo Evans (2003), mặc dù mục đích nghiên cứu khác nhau, thành phần của chi phí đối với hành vi tuân thủ được phân tích khác nhau, một hay nhiều sắc thuế khác nhau, các tác giả khác nhau… nhưng tựu trung lại có cùng các kết luận: (1) Chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế có ý nghĩa thống kê, có tính lũy thoái, đặc biệt là gánh nặng đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ; (2) chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế có tính hồi quy (theo từng sắc thuế khác nhau, từng quy mô doanh nghiệp khác nhau…); (3) Chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế không phải lúc nào cũng giảm.2 Mối liên hệ giữa quy định thuế, quản lý thuế của cơ quan thuế tác động đến chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế Khác với các nghiên cứu rộng rãi về chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế, tác động quản lý thuế đến chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế khá ít ỏi. Trong một nghiên cứu gần đây của Eichfelder và Kegels (2012), các tác giả này cho rằng chi phí đối với hành vi tuân thủ của NNT tư nhân không chỉ bị ảnh hưởng bởi chính pháp luật về thuế, mà chi phí này còn chịu ảnh hưởng thông qua việc quản lý thuế của cơ quan thuế. Sử dụng bộ số liệu điều tra của chính phủ đối với NNT tại Bỉ và kiểm soát hiện tượng nội sinh bằng biến đại diện, các tác giả này đã tìm thấy bằng chứng thực nghiệm rằng quản lý thuế của cơ quan thuế có tác động mạnh đến chi phí đối với hành vi tuân thủ. Theo tính toán của họ, quản lý thuế không thân thiện làm tăng chi phí đối với hành vi tuân thủ trung bình của doanh nghiệp khoảng 25%.3 Nhận xét Mối liên hệ giữa quy định thuế, quản lý thuế của cơ quan thuế tác động đến chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế: Thời gian gần đây, cùng với nỗ lực cải cách hành chính, trên nhiều tỉnh thành tại Việt Nam có rất nhiều nghiên cứu khảo sát về 10 sự hài lòng của NNT đối với chất lượng dịch vụ của bộ phận Tuyên truyền hỗ trợ NNT.
Tuy nhiên, chưa có công bố nào về nghiên cứu mối liên hệ giữa quy định thuế hoặc quản lý thuế của cơ quan thuế tác động đến chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế. Kết luận chương 1 Mặc dù việc nghiên cứu và đo lường chi phí đối với hành vi tuân thủ được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau: Đo lường chi phí đối với hành vi tuân thủ gộp hoặc chi phí đối với hành vi tuân thủ ròng; đo lường ảnh hưởng của một loại thuế hay nhiều loại thuế; thực hiện trên một quốc gia hay nhóm quốc gia… nhưng các tác giả đều thống nhất ba kết luận: (1) Chi phí đối với hành vi tuân thủ thuế là cao và có ý nghĩa thống kê so với quy mô doanh nghiệp – đặc biệt là gánh nặng đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ; (2) chi phí đối với hành vi tuân thủ có tính lũy thoái so với doanh thu kinh doanh của NNT, (3) bất chấp nỗ lực kéo giảm của chính quyền, chi phí đối với hành vi tuân thủ không phải lúc nào cũng giảm theo thời gian. 11 Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHI PHÍ ĐỐI VỚI HÀNH VI TUÂN THỦ THUẾ VÀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG GÁNH NẶNG CHI PHÍ ĐỐI VỚI HÀNH VI TUÂN THỦ Thuế xuất hiện từ khá lâu, nhưng khoa học về thuế chỉ xuất hiện vào khoảng những năm cuối thế kỷ XVII.