Tổng quan nghiên cứu

Thị trường xây dựng Việt Nam ghi nhận bước phát triển ấn tượng với tốc độ tăng trưởng bình quân ước tính đạt 6,3% mỗi năm trong giai đoạn 2014-2016. Giá trị sản xuất toàn ngành năm 2014 đạt 201.203 tỷ đồng, cùng nguồn vốn FDI đăng ký đạt 265.407 tỷ đồng, chiếm khoảng 22% tổng vốn đầu tư toàn xã hội. Mặc dù bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh chóng với 774 đô thị trên toàn quốc, các nhà thầu quy mô vừa tại Việt Nam đang phải đối mặt với áp lực cạnh tranh khốc liệt từ cả nhà thầu quốc tế lẫn các tập đoàn tư nhân lớn. Trường hợp của Công ty Cổ phần Xây dựng Phục Hưng Holdings là một minh chứng rõ nét. Năm 2014, doanh thu của doanh nghiệp giảm 6,8% xuống còn 528,59 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế giảm mạnh 35,3% xuống mức 5,63 tỷ đồng, kéo theo tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) sụt giảm chỉ còn 3,5%.

Vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ việc doanh nghiệp vận hành dựa trên mô hình đấu thầu truyền thống Thiết kế - Đấu thầu - Thi công (DBB), vốn bộc lộ nhiều điểm nghẽn về trễ hạn tiến độ, phát sinh chi phí và biên lợi nhuận mỏng manh. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn tập trung vào việc nhận diện, đánh giá toàn diện mô hình kinh doanh hiện tại của Phục Hưng Holdings giai đoạn 2013-2015, từ đó ứng dụng công cụ Mô hình kinh doanh Canvas (Business Model Canvas) kết hợp Thiết kế Tuyên bố giá trị (Value Proposition Canvas) để xây dựng mô hình kinh doanh đổi mới. Luận văn mở ra hướng đi chiến lược giúp các nhà thầu xây dựng cải thiện biên lợi nhuận ròng từ mức 1,0% - 1,2% lên trên 3,0%, đồng thời nâng cao tỷ suất ROE vượt mốc 10% để phát triển bền vững trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản trị hiện đại, tiêu biểu là mô hình cấu trúc 3 tầng của Pekuri với trục liên kết xuyên suốt giữa Chiến lược, Mô hình kinh doanh và Vận hành. Luận văn lấy khung Mô hình kinh doanh Canvas gồm 9 khối cấu thành của Osterwalder và Pigneur làm trọng tâm, bao gồm: Phân khúc khách hàng, Tuyên bố giá trị, Kênh phân phối, Quan hệ khách hàng, Dòng doanh thu, Nguồn lực then chốt, Hoạt động chính, Đối tác chiến lược và Cơ cấu chi phí.

Bên cạnh đó, khung Thiết kế Tuyên bố giá trị được tích hợp nhằm phân tích sâu sự tương thích giữa Bản đồ giá trị của doanh nghiệp (Sản phẩm/dịch vụ, Bộ giải tỏa đau đớn, Bộ tạo lợi ích) và Hồ sơ khách hàng (Công việc cần làm, Nỗi đau, Kỳ vọng). Nghiên cứu cũng vận dụng hệ thống khái niệm chuyên ngành then chốt trong xây dựng như hợp đồng truyền thống DBB, tổng thầu Thiết kế và Thi công (DB), tổng thầu EPC, cùng các xu hướng quản trị tiến tiến như Mô hình thông tin công trình BIM từ 3D, 4D đến 5D và Xây dựng tinh gọn (Lean Construction).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu lựa chọn chiến lược nghiên cứu trường hợp điển hình kết hợp phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích. Việc lựa chọn phương pháp này xuất phát từ nhu cầu phân tích chuyên sâu các đặc thù quản trị và dữ liệu vận hành nội bộ của một doanh nghiệp xây dựng hạng 2 tiêu biểu niêm yết trên sàn chứng khoán HNX.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hai nhóm khảo sát chính:

  • Nhóm nội bộ: 12 lãnh đạo và cán bộ quản lý chủ chốt của Phục Hưng Holdings (bao gồm 1 Tổng Giám đốc, 1 Phó Tổng Giám đốc, 6 Trưởng phòng chức năng, 2 Trưởng nhóm kỹ thuật và 2 Giám đốc công ty con).
  • Nhóm khách hàng: 12 đại diện chủ đầu tư thuộc các phân khúc khác nhau (gồm 6 khách hàng truyền thống, 4 khách hàng hiện hữu và 2 khách hàng tiềm năng).

Quy trình nghiên cứu được bổ trợ bởi các buổi thảo luận nhóm tập trung từ đội ngũ đa chức năng trực thuộc 8 phòng ban công ty, kết hợp tham vấn chuyên gia quốc tế với hơn 40 năm kinh nghiệm quản lý dự án toàn cầu và 20 năm tại thị trường Việt Nam. Dữ liệu khảo sát được lượng hóa qua công cụ Bảng tính mức độ tương thích (Fit Map Calculation) trong giai đoạn nghiên cứu 2016-2017 nhằm chọn lọc nguyên mẫu kinh doanh tối ưu nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tế mang lại những phát hiện quan trọng về thực trạng và xu hướng chuyển dịch của doanh nghiệp:

  • Tăng trưởng thiếu bền vững và biên lợi nhuận thấp: Năm 2015, doanh thu của Phục Hưng Holdings đạt 1.219,92 tỷ đồng (tăng 130,8% so với năm 2014) và lợi nhuận sau thuế đạt 14,91 tỷ đồng (tăng 164,8%). Tuy nhiên, biên lợi nhuận ròng chỉ đạt 1,2% và biên lợi nhuận hoạt động dừng ở 1,3%. Đáng chú ý, phần lớn doanh thu đột biến năm 2015 chỉ đến từ một dự án đơn lẻ là Tòa nhà The Light, phản ánh rủi ro dòng tiền chưa đa dạng hóa.
  • Điểm nghẽn từ mô hình quản trị truyền thống: Khảo sát nội bộ ghi nhận 58% ý kiến đồng ý và 42% hoàn toàn đồng ý rằng công ty mới chỉ khai thác nhóm khách hàng quy mô trung bình. Có tới 75% cán bộ quản lý khẳng định chi phí trực tiếp chưa được tối ưu, và 67% nhận định chi phí quản lý doanh nghiệp còn ở mức cao do bộ máy chưa thực sự tinh gọn.
  • Nhu cầu chuyển đổi phương thức thực hiện dự án: 83% chủ đầu tư được khảo sát có kế hoạch triển khai 3-5 dự án trong 3-5 năm tiếp theo (42% dân dụng, 33% công nghiệp, 17% hạ tầng). Đáng chú ý, 67% khách hàng đồng thuận rằng phương thức tổng thầu Design & Build (DB) là xu hướng tất yếu giúp rút ngắn từ 20% đến 30% thời gian thực hiện dự án so với mô hình DBB.
  • Đánh giá năng lực cạnh tranh: Về mức độ hài lòng của khách hàng đối với các nhà thầu lớn, Coteccons đạt 58% rất hài lòng và 33% hài lòng; Hòa Bình đạt 25% rất hài lòng và 58% hài lòng; trong khi Phục Hưng đạt 75% hài lòng và Vinaconex 9 đạt 67% hài lòng ở phân khúc DBB truyền thống.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng việc phụ thuộc vào mô hình đấu thầu DBB truyền thống khiến nhà thầu rơi vào vòng xoáy cạnh tranh về giá, dẫn đến biên lợi nhuận hoạt động chỉ dao động từ 0,6% đến 1,5%. Trong thực tế, dữ liệu này có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột so sánh biên độ lợi nhuận giữa các năm và bảng ma trận tương thích Fit Map để minh chứng cho sự thiếu hụt các giá trị gia tăng vượt trội.

Khi so sánh với các đơn vị dẫn đầu ngành như Coteccons hay Hòa Bình, các doanh nghiệp tiên phong đã sớm chuyển dịch sang mô hình tổng thầu Design & Build kết hợp số hóa quản lý thông qua BIM. Sự chuyển đổi này giúp họ tiếp cận trực tiếp phân khúc bất động sản tư nhân và vốn FDI với biên lợi nhuận cao hơn. Do đó, việc Phục Hưng Holdings tái cấu trúc từ mô hình thuần thi công sang mô hình tích hợp định hướng nguồn lực và tuyên bố giá trị là bước đi sống còn nhằm khai phóng năng lực của 472 cán bộ công nhân viên chính thức cùng mạng lưới hơn 1.000 lao động thời vụ.

Đề xuất và khuyến nghị

Để thực hiện đổi mới mô hình kinh doanh thành công, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

  • Tinh gọn tổ chức và tái cấu trúc chi phí: Cắt giảm từ 10% đến 15% chi phí quản lý gián tiếp thông qua việc tinh giản quy trình phê duyệt, áp dụng triệt để hệ thống đánh giá hiệu suất KPI đối với toàn bộ 472 nhân sự trực tiếp; thời gian thực hiện từ Quý 1/2018 do Ban Tổng Giám đốc và Phòng Quản trị Nhân sự phụ trách.
  • Chuyển dịch năng lực sang mô hình tổng thầu Design & Build: Thành lập trung tâm thiết kế chuyên trách kết hợp nghiên cứu ứng dụng công nghệ BIM (3D, 4D, 5D), phấn đấu nâng tỷ trọng doanh thu từ các gói thầu DB lên mức 30% đến 40% tổng doanh thu trong giai đoạn 2018-2020 do Phòng Kỹ thuật và Phòng Đấu thầu chủ trì.
  • Chuẩn hóa mạng lưới đối tác chiến lược: Thiết lập Danh mục đối tác được phê duyệt chính thức (Approved Partners List) cho các nhà thầu phụ, đội thi công và nhà cung cấp vật tư, đặt mục tiêu giảm thiểu từ 5% đến 8% hao hụt nguyên vật liệu xây dựng; lộ trình hoàn thành trong năm 2018 do Phòng Quản lý Hợp đồng và Phòng Vật tư Thiết bị thực hiện.
  • Mở rộng phân khúc khách hàng tư nhân và FDI: Đa dạng hóa nguồn thu từ thị trường nhà xưởng công nghiệp và khu đô thị cao cấp, hướng tới mục tiêu nâng tỷ suất sinh lời ROE vượt 12% và ROA đạt trên 3,5% vào năm 2020 do Ban Kinh doanh và Hội đồng Quản trị chỉ đạo trực tiếp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Ban lãnh đạo và chuyên viên chiến lược tại các doanh nghiệp xây dựng: Cung cấp khung phương pháp luận rõ ràng để chuyển đổi mô hình đấu thầu DBB truyền thống sang mô hình DB hiện đại, nâng cao biên lợi nhuận ròng vượt mức 3,0%.
  • Chuyên gia tư vấn tái cấu trúc và quản trị doanh nghiệp: Cung cấp case study thực tế về việc vận dụng công cụ Business Model Canvas và ma trận Fit Map để giải quyết bài toán tối ưu hóa nguồn lực tại doanh nghiệp niêm yết.
  • Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Quản trị Kinh doanh: Cung cấp tài liệu tham khảo học thuật giá trị về phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình, cách thiết kế bảng hỏi chuẩn hóa và kỹ thuật lượng hóa dữ liệu phỏng vấn sâu.
  • Chủ đầu tư bất động sản và các nhà quản lý dự án hạ tầng: Giúp nắm bắt sâu sắc lợi ích của các mô hình giao thầu hiện đại (DB, EPC) và công nghệ BIM trong việc tối ưu hóa chi phí và rút ngắn từ 20% đến 30% thời gian thi công dự án.

Câu hỏi thường gặp

  • Tại sao doanh nghiệp xây dựng quy mô vừa cần áp dụng Mô hình kinh doanh Canvas? Mô hình Canvas giúp doanh nghiệp nhìn nhận trực quan toàn diện 9 khối vận hành thay vì chỉ tập trung vào thi công thuần túy. Khi tỷ suất sinh lời ROE sụt giảm xuống mức 3,5% như trường hợp năm 2014 của Phục Hưng Holdings, công cụ này giúp định hình lại phân khúc khách hàng mục tiêu và cơ cấu chi phí để gia tăng lợi thế cạnh tranh.

  • Mô hình tổng thầu Design & Build mang lại ưu thế vượt trội gì so với mô hình DBB? Hợp đồng DB tích hợp khâu thiết kế và thi công vào một đầu mối duy nhất, giúp loại bỏ xung đột kỹ thuật và thời gian chờ đấu thầu từng phần. Kết quả khảo sát thực tế cho thấy 67% chủ đầu tư xác nhận mô hình này giúp rút ngắn từ 20% đến 30% tiến độ thực hiện và kiểm soát tối ưu ngân sách xây dựng.

  • Làm thế nào để lượng hóa mức độ phù hợp của mô hình kinh doanh mới qua Fit Map? Phương pháp Fit Map đối chiếu chi tiết từng nỗi đau, kỳ vọng của khách hàng với các giải pháp và giá trị doanh nghiệp cung cấp theo thang điểm 0 và 1. Dữ liệu từ 12 cuộc phỏng vấn sâu nội bộ và 12 đối tác khách hàng giúp xác định chính xác nguyên mẫu kinh doanh có độ tương thích cao nhất trước khi triển khai đại trà.

  • Doanh nghiệp cần chuẩn bị nguồn lực cốt lõi nào khi chuyển đổi sang mô hình EPC hoặc DB? Doanh nghiệp cần sở hữu năng lực thiết kế kết cấu vượt trội, đội ngũ kỹ sư lành nghề chiếm trên 30% nhân sự, áp dụng phần mềm quản lý BIM và duy trì kỷ luật quản trị tài chính minh bạch. Việc liên kết chặt chẽ với mạng lưới hơn 1.000 nhân công chất lượng cao là điều kiện tiên quyết để đảm bảo chất lượng công trình.

  • Công nghệ BIM đóng vai trò như thế nào trong chuỗi giá trị xây dựng mới? BIM tích hợp mô hình hình học 3D với quản lý tiến độ 4D và kiểm soát dòng tiền 5D. Khảo sát chỉ ra rằng các công nghệ hiện đại như BIM và Xây dựng tinh gọn giúp nhận diện lỗi thiết kế sớm, giảm thiểu chi phí phát sinh và đáp ứng trọn vẹn tiêu chuẩn khắt khe từ 92% chủ đầu tư hiện đại.

Kết luận

  • Luận văn đã làm rõ toàn diện thực trạng vận hành theo mô hình DBB truyền thống của Phục Hưng Holdings, lý giải nguyên nhân biên lợi nhuận ròng chỉ duy trì ở mức 1,0% - 1,2%.
  • Ứng dụng thành công khung lý thuyết Business Model Canvas và Value Proposition Canvas vào bối cảnh ngành xây dựng Việt Nam.
  • Đánh giá định lượng nhu cầu thị trường thông qua phỏng vấn 12 lãnh đạo nội bộ, 12 đại diện chủ đầu tư và tham vấn chuyên gia quốc tế có 40 năm kinh nghiệm.
  • Thiết lập hệ thống 8 định hướng đổi mới và lựa chọn nguyên mẫu kinh doanh tối ưu dựa trên năng lực nguồn lực cốt lõi.
  • Đề xuất lộ trình hành động 4 bước khả thi giúp doanh nghiệp hướng tới mục tiêu tăng trưởng tỷ suất sinh lời ROE vượt 12% trong giai đoạn 2018-2020.

Đóng góp lớn nhất của nghiên cứu là xây dựng khung chuyển đổi mô hình kinh doanh bài bản cho các nhà thầu xây dựng hạng 2 tại Việt Nam. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi doanh nghiệp tập trung hoàn thiện bộ máy thiết kế, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ BIM và mở rộng tệp khách hàng FDI trong giai đoạn 2018-2020. Hãy tải ngay toàn văn luận văn thạc sĩ để khám phá chi tiết phương pháp luận đổi mới mô hình kinh doanh và áp dụng thành công cho tổ chức của bạn.