Nghiên Cứu Hình Tượng Tác Giả Trong Hồi Ký Văn Học Việt Nam Sau 1985

Luận văn thạc sĩ văn học phân tích hình tượng tác giả trong hồi ký văn học việt nam sau 1985, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Kiều Thu Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. TS Lý Hoài Thu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Hình Tượng Tác Giả Trong Hồi Ký Văn Học Việt Nam Sau 1985
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp mới của luận án
• 0.7. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những vấn đề lý luận chung về hình tượng tác giả và hồi ký
• 1.2. Khái niệm tác giả và hình tượng tác giả. Khái niệm hồi ký và hồi ký văn học
• 1.3. Những công trình, bài viết về hồi ký văn học Việt Nam sau 1985
• 1.3.1. Những công trình, bài báo nghiên cứu khái quát
• 1.3.2. Những công trình, bài báo nghiên cứu về từng tác giả, tác phẩm
• 1.4. Hình tượng tác giả dưới điểm nhìn chủ thể
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ VẬN ĐỘNG CỦA HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ VÀ DIỆN MẠO HỒI KÝ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM SAU 1985
• 2.1. Các kiểu hình tượng tác giả trong văn học
• 2.2. Một số loại hình tác giả
• 2.3. Sự vận động của hình tượng tác giả
• 2.4. Sự giao thoa giữa hình tượng tác giả - người kể chuyện với người trần thuật trong hồi ký văn học
• 2.5. Diện mạo của hồi ký văn học Việt Nam
• 2.5.1. Hồi ký văn học trước 1985
• 2.5.2. Hồi ký văn học từ sau 1985 đến nay
• 3. CHƯƠNG 3: HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ - NHỮNG CHỦ THỂ GIAO TIẾP NGHỆ THUẬT TRONG HỒI KÝ VĂN HỌC VIỆT NAM SAU 1985
• 3.1. Chủ thể qua những chân dung văn học
• 3.1.1. Chân dung tự họa
• 3.1.2. Chân dung bè bạn một thời
• 3.2. Hình tượng tác giả như là những chủ thể giàu trải nghiệm
• 3.2.1. Cái nhìn hiện thực qua những bức tranh đời sống sinh động
• 3.2.2. Những suy ngẫm về thân phận con người
• 3.3. Hình tượng tác giả như là chủ thể đối thoại, kết nối với quá khứ và hiện tại
• 3.3.1. Những câu chuyện của quá khứ mang đến lời giải đáp cho hiện tại
• 3.3.2. Tư tưởng dân chủ và tinh thần đổi mới
• 4. CHƯƠNG 4: HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ TRONG HỒI KÝ VĂN HỌC SAU 1985 NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT
• 4.1. Không gian và thời gian nghệ thuật
• 4.1.1. Không gian nghệ thuật
• 4.1.2. Thời gian nghệ thuật
• 4.2. Các phương thức trần thuật
• 4.2.1. Điểm nhìn trần thuật
• 4.2.2. Ngôn ngữ trần thuật
• 4.2.3. Sự kết hợp giữa kể, tả và bộc lộ cảm xúc
• 4.2.4. Giọng điệu trần thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hình Tượng Tác Giả Trong Hồi Ký Việt

Hồi ký, một tiểu thể loại ký, tập trung vào các sự kiện quá khứ mà người kể chuyện đóng vai trò nhân chứng. Sau năm 1985, cùng với tư tưởng đổi mới, văn học Việt Nam chứng kiến sự định vị lại các giá trị văn chương. Phóng sự chiếm ưu thế ban đầu, tập trung vào mặt trái xã hội và các vấn đề bức xúc. Đến cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, hồi ký nổi lên, mang đến sự chiêm nghiệm và đánh giá. Sự chuyển đổi này phản ánh nhu cầu của độc giả về những lời giải đáp sâu sắc hơn. Văn chương luôn đáp ứng mối quan tâm và mang đến lời đáp cho những câu hỏi lớn của cộng đồng. Vì vậy, hồi ký được quan tâm và thu hút người đọc vào giai đoạn này. Nhiều tác phẩm hồi ký của văn nghệ sĩ xuất hiện, tái dựng các sự kiện văn học quá khứ theo một cách nhìn mới, có sự nghiền ngẫm và đánh giá lại. Bên cạnh hồi ký về chiến tranh, hồi ký văn học do các nhà văn viết có tầm ảnh hưởng lớn đến đời sống xã hội và văn chương đương đại.

1.1. Sự Trở Lại Của Hồi Ký Văn Học Sau Đổi Mới

Cuối thập niên 90 của thế kỷ XX, văn đàn Việt Nam chứng kiến sự xuất hiện của nhiều tác phẩm hồi ký của văn nghệ sĩ, điều mà trước đó rất hiếm thấy. Nhiều số phận văn chương và sự kiện văn học quá khứ được tái hiện với một góc nhìn mới, chứa đựng sự nghiền ngẫm, chiêm nghiệm và thậm chí là đánh giá lại. Các tác phẩm này có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội nói chung và đời sống văn chương đương đại nói riêng. Hồi ký văn học Việt Nam đã trở thành một hiện tượng văn học quan trọng.

1.2. Các Tác Phẩm Hồi Ký Văn Học Tiêu Biểu 1985 2009

Một số tác phẩm hồi ký tiêu biểu giai đoạn này bao gồm: Hồi ký Đặng Thai Mai (1985) của Đặng Thai Mai, Từ bến sông Thương (1985) của Anh Thơ, Cát bụi chân ai (1990) của Tô Hoài, Một thời để mất (1994), Rừng xưa xanh lá (1999) của Bùi Ngọc Tấn, Nhớ lại một thời (2000) của Tố Hữu, Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương (2009) của Ma Văn Kháng. Những tác phẩm này không chỉ là sự nhắc nhớ mà còn là cách nhìn lại, nhìn đúng, nhìn thẳng vào hiện tại thông qua quá khứ. Giá trị của hồi ký văn học nằm ở khả năng tái hiện chân thực đời sống cá nhân và lịch sử dân tộc.

II. Vấn Đề Lý Luận Tác Giả và Hình Tượng Tác Giả Trong Văn Học

Tác giả là một khái niệm cơ bản trong lịch sử văn học và phê bình văn học. Michel Foucault trong tiểu luận “Tác giả là gì?” (1969) cho rằng tác giả phải là “người phát biểu một tư tưởng mới, quan niệm mới, cách hiểu mới về các hiện tượng”. Tác giả không chỉ là người viết ra văn bản mà còn là người tạo ra một hệ thống ý nghĩa và giá trị. Hình tượng tác giả là một khái niệm phức tạp, liên quan đến cách tác giả tự thể hiện mình trong tác phẩm, cũng như cách độc giả hình dung về tác giả thông qua tác phẩm đó. Chân dung tác giả được xây dựng thông qua giọng văn, phong cách, quan điểm và những trải nghiệm được chia sẻ trong tác phẩm.

2.1. Khái Niệm Tác Giả Trong Nghiên Cứu Văn Học

Tác giả không chỉ đơn thuần là người tạo ra văn bản. Theo Foucault, tác giả là người mang đến một tư tưởng mới, một cách nhìn nhận mới về thế giới. Tác giả tạo ra một hệ thống ý nghĩa và giá trị, ảnh hưởng đến cách độc giả tiếp nhận và hiểu tác phẩm. Tác giả văn học đóng vai trò quan trọng trong việc định hình văn học sử.

2.2. Hình Tượng Tác Giả Sự Tự Thể Hiện Trong Tác Phẩm

Hình tượng tác giả là cách tác giả tự thể hiện mình trong tác phẩm, thông qua giọng văn, phong cách, quan điểm và những trải nghiệm được chia sẻ. Độc giả hình dung về tác giả thông qua những yếu tố này. Tính chủ quan trong hồi ký là yếu tố quan trọng tạo nên hình tượng tác giả độc đáo.

2.3. Mối Quan Hệ Giữa Tác Giả Tác Phẩm và Độc Giả

Mối quan hệ giữa tác giả, tác phẩm và độc giả là một quá trình tương tác phức tạp. Tác giả tạo ra tác phẩm, tác phẩm truyền tải thông điệp đến độc giả, và độc giả diễn giải thông điệp đó dựa trên kinh nghiệm và kiến thức của mình. Tiếp nhận hồi ký là một quá trình chủ động, trong đó độc giả đóng vai trò quan trọng.

III. Phân Tích Sự Vận Động Của Hình Tượng Tác Giả Sau 1985

Sau năm 1985, hình tượng tác giả trong văn học Việt Nam có sự vận động đáng kể. Sự đổi mới tư duy nghệ thuật và sự dân chủ hóa đời sống xã hội đã tạo điều kiện cho các nhà văn bộc lộ cái tôi cá nhân một cách rõ ràng hơn. Cái tôi trong văn học trở thành đối tượng phản ánh, và tinh thần dân chủ hóa mở đường cho sự xuất bản rộng rãi của hồi ký. Các nhà văn có thể tự do giải tỏa những ẩn ức và tái hiện những hiện thực bị bỏ quên hoặc khuất lấp. Sự vận động này thể hiện rõ trong các tác phẩm hồi ký, nơi tác giả không chỉ là người kể chuyện mà còn là nhân vật chính, chủ thể của những trải nghiệm và suy tư.

3.1. Ảnh Hưởng Của Đổi Mới Đến Hình Tượng Tác Giả

Đổi mới tư duy nghệ thuật và dân chủ hóa đời sống xã hội đã tạo điều kiện cho các nhà văn bộc lộ cái tôi cá nhân một cách rõ ràng hơn. Ảnh hưởng của hồi ký đến độc giả là rất lớn, giúp họ hiểu rõ hơn về lịch sử và xã hội.

3.2. Sự Bộc Lộ Cái Tôi Cá Nhân Trong Hồi Ký

Trong hồi ký, tác giả không chỉ là người kể chuyện mà còn là nhân vật chính, chủ thể của những trải nghiệm và suy tư. Sự bộc lộ cái tôi cá nhân là một đặc điểm quan trọng của hồi ký sau 1985. Phong cách viết hồi ký của mỗi tác giả là khác nhau, tạo nên sự đa dạng cho thể loại.

3.3. Tái Hiện Hiện Thực Bị Khuất Lấp Trong Hồi Ký

Hồi ký cho phép các nhà văn tái hiện những hiện thực bị bỏ quên hoặc khuất lấp trong quá khứ. Điều này góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam. Hồi ký và lịch sử có mối quan hệ mật thiết, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ.

IV. Nghệ Thuật Xây Dựng Hình Tượng Tác Giả Trong Hồi Ký

Hình tượng tác giả trong hồi ký văn học Việt Nam sau 1985 được xây dựng thông qua nhiều phương thức nghệ thuật khác nhau. Ngôn ngữ hồi ký đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện cá tính và phong cách của tác giả. Giọng điệu hồi ký cũng góp phần tạo nên hình tượng tác giả độc đáo. Sự kết hợp giữa kể, tả và bộc lộ cảm xúc giúp tác giả truyền tải những trải nghiệm và suy tư của mình một cách chân thực và sâu sắc. Kể chuyện trong hồi ký không chỉ là việc tái hiện sự kiện mà còn là cách tác giả thể hiện quan điểm và cảm xúc của mình.

4.1. Ngôn Ngữ và Giọng Điệu Trần Thuật Trong Hồi Ký

Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật là những yếu tố quan trọng trong việc xây dựng hình tượng tác giả. Ngôn ngữ thể hiện cá tính và phong cách của tác giả, trong khi giọng điệu thể hiện thái độ và cảm xúc của tác giả đối với những sự kiện được kể. Phân tích hồi ký văn học cần chú ý đến ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật.

4.2. Sự Kết Hợp Giữa Kể Tả và Bộc Lộ Cảm Xúc

Sự kết hợp giữa kể, tả và bộc lộ cảm xúc giúp tác giả truyền tải những trải nghiệm và suy tư của mình một cách chân thực và sâu sắc. Tâm lý nhân vật trong hồi ký được thể hiện thông qua sự kết hợp này.

4.3. Điểm Nhìn Trần Thuật và Không Gian Thời Gian Nghệ Thuật

Điểm nhìn trần thuật và không gian, thời gian nghệ thuật cũng góp phần quan trọng trong việc xây dựng hình tượng tác giả. Điểm nhìn trần thuật quyết định góc nhìn của tác giả đối với những sự kiện được kể, trong khi không gian và thời gian nghệ thuật tạo nên bối cảnh cho những sự kiện đó. Không gian và thời gian trong hồi ký có thể mang ý nghĩa biểu tượng.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Hình Tượng Tác Giả Trong Tác Phẩm Cụ Thể

Để hiểu rõ hơn về hình tượng tác giả trong hồi ký văn học Việt Nam sau 1985, cần nghiên cứu các tác phẩm cụ thể. Việc phân tích các yếu tố như ngôn ngữ, giọng điệu, điểm nhìn trần thuật, không gian và thời gian nghệ thuật sẽ giúp chúng ta nhận diện được những đặc điểm riêng biệt của hình tượng tác giả trong từng tác phẩm. Đọc hồi ký văn học là một cách để hiểu rõ hơn về tác giả và thời đại mà họ sống.

5.1. Phân Tích Tác Phẩm Cát Bụi Chân Ai Của Tô Hoài

Phân tích tác phẩm Cát bụi chân ai của Tô Hoài để thấy rõ hình tượng tác giả là một người trải nghiệm nhiều thăng trầm của lịch sử, có cái nhìn sắc sảo về cuộc đời và con người. Phê bình hồi ký cần dựa trên những phân tích cụ thể về tác phẩm.

5.2. Nghiên Cứu Tác Phẩm Năm Tháng Nhọc Nhằn... Của Ma Văn Kháng

Nghiên cứu tác phẩm Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương của Ma Văn Kháng để thấy hình tượng tác giả là một người luôn trăn trở về những vấn đề xã hội, có tấm lòng nhân ái và tinh thần trách nhiệm cao. Giá trị của hồi ký văn học nằm ở khả năng phản ánh những vấn đề xã hội.

VI. Kết Luận Giá Trị và Xu Hướng Phát Triển Của Hồi Ký

Hồi ký văn học Việt Nam sau 1985 đã có những đóng góp quan trọng vào sự phát triển của văn học Việt Nam. Thể loại này không chỉ cung cấp những thông tin quý giá về lịch sử và xã hội mà còn mang đến những trải nghiệm thẩm mỹ sâu sắc cho độc giả. Hồi ký và văn học sử có mối quan hệ chặt chẽ, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của văn học. Trong tương lai, hồi ký văn học Việt Nam có thể tiếp tục phát triển theo hướng đa dạng hóa về đề tài và phương thức biểu hiện, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của độc giả.

6.1. Đánh Giá Về Đóng Góp Của Hồi Ký Văn Học

Hồi ký văn học đã đóng góp vào sự phát triển của văn học Việt Nam bằng cách cung cấp thông tin quý giá về lịch sử và xã hội, đồng thời mang đến những trải nghiệm thẩm mỹ sâu sắc cho độc giả. Ảnh hưởng của hồi ký đến đời sống văn hóa là rất lớn.

6.2. Dự Đoán Xu Hướng Phát Triển Của Hồi Ký

Trong tương lai, hồi ký văn học Việt Nam có thể tiếp tục phát triển theo hướng đa dạng hóa về đề tài và phương thức biểu hiện, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của độc giả. Nghiên cứu hồi ký văn học cần tiếp tục được đẩy mạnh để hiểu rõ hơn về thể loại này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KIỀU THU HUYỀN HÌNH TƢỢNG TÁC GIẢ TRONG HỒI KÝ VĂN HỌC VIỆT NAM SAU 1985 *** LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2019 c ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KIỀU THU HUYỀN HÌNH TƢỢNG TÁC GIẢ TRONG HỒI KÝ VĂN HỌC VIỆT NAM SAU 1985 *** Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã ngành: 60 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS Lý Hoài Thu Chủ tịch hội đồng bảo vệ cấp ĐHQG: PGS. TS Đoàn Đức Phƣơng Hà Nội - 2019 c LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo tính chính xác, khoa học. Các trích dẫn đều có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu khoa học của mình. Tác giả luận án c LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành đƣợc luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS. Lý Hoài Thu - Ngƣời hƣớng dẫn khoa học tâm huyết đã tận tình chỉ bảo, động viên khích lệ, dành nhiều thời gian trao đổi và định hƣớng cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Giám hiệu Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, Ban Chủ nhiệm cùng tất cả các thầy cô giáo trong Khoa Văn học đã tạo điều kiện, giúp đỡ, chỉ bảo và chia sẻ kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin gửi tấm ân tình tới cơ quan, đồng nghiệp, bạn bè và gia đình tôi - những ngƣời đã theo sát và hỗ trợ tôi trong suốt thời gian qua. Đó chính là nguồn động viên, cổ vũ giúp tôi có thêm động lực và sự cố gắng để hoàn thành luận án này. Tác giả luận án c MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài . Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu . Đối tƣợng nghiên cứu . Phạm vi nghiên cứu . Mục đích nghiên cứu . Nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu . Đóng góp mới của luận án . Cấu trúc luận án. 6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU . Những vấn đề lý luận chung về hình tƣợng tác giả và hồi ký . Khái niệm tác giả và hình tƣợng tác giả. Khái niệm hồi ký và hồi ký văn học . Những công trình, bài viết về hồi ký văn học Việt Nam sau 1985. Những công trình, bài báo nghiên cứu khái quát . Những công trình, bài báo nghiên cứu về từng tác giả, tác phẩm . Hình tƣợng tác giả dƣới điểm nhìn chủ thể . 38 CHƢƠNG 2: SỰ VẬN ĐỘNG CỦA HÌNH TƢỢNG TÁC GIẢ VÀ DIỆN MẠO HỒI KÝ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM SAU 1985 . Các kiểu hình tƣợng tác giả trong văn học . Một số loại hình tác giả . Sự vận động của hình tƣợng tác giả . Sự giao thoa giữa hình tƣợng tác giả - ngƣời kể chuyện với ngƣời trần thuật trong hồi ký văn học . Diện mạo của hồi ký văn học Việt Nam . Hồi ký văn học trƣớc 1985 . Hồi ký văn học từ sau 1985 đến nay . 62 CHƢƠNG 3: HÌNH TƢỢNG TÁC GIẢ - NHỮNG CHỦ THỂ GIAO TIẾP . NGHỆ THUẬT TRONG HỒI KÝ VĂN HỌC VIỆT NAM SAU 1985 . Chủ thể qua những chân dung văn học . Chân dung tự họa . Chân dung bè bạn một thời . Hình tƣợng tác giả nhƣ là những chủ thể giàu trải nghiệm . Cái nhìn hiện thực qua những bức tranh đời sống sinh động . Những suy ngẫm về thân phận con ngƣời . Hình tƣợng tác giả nhƣ là chủ thể đối thoại, kết nối với quá khứ và hiện tại . Những câu chuyện của quá khứ mang đến lời giải đáp cho hiện tại . Tƣ tƣởng dân chủ và tinh thần đổi mới . 108 CHƢƠNG 4: HÌNH TƢỢNG TÁC GIẢ TRONG HỒI KÝ VĂN HỌC SAU 1985 NHÌN TỪ PHƢƠNG THỨC NGHỆ THUẬT . Không gian và thời gian nghệ thuật . Không gian nghệ thuật . Thời gian nghệ thuật . Các phƣơng thức trần thuật . Điểm nhìn trần thuật . Ngôn ngữ trần thuật . Sự kết hợp giữa kể, tả và bộc lộ cảm xúc . Giọng điệu trần thuật . 149 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 153 c DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT 1. Cb Chủ biên 2. ĐHSP Đại học Sƣ phạm 3. ĐHKHXH&NV Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn 4. KHXH Khoa học xã hội 5. KLTN Khóa luận tốt nghiệp 6. Nxb Nhà xuất bản 7. LATS Luận án Tiến sĩ 8. LVThS Luận văn Thạc sĩ 9. Trang c MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Văn học Việt Nam từ 1975 đã có sự cách tân, phát triển ở nhiều bình diện. Một trong những yếu tố quan trọng làm nên sự đa dạng hóa của đời sống văn học giai đoạn này là sự vận động, đổi mới về mặt thể loại. Ở những giai đoạn trƣớc, từ quan niệm của từng cộng đồng văn học, có những thể loại đƣợc xem là trụ cột, trung tâm (tiểu thuyết, thơ), cũng có những thể loại chỉ nằm ở ngoại vi/cận văn học (những thể tài phi hƣ cấu nhƣ: nhật ký, thƣ từ, tản văn, nhàn đàm,…). Từ sau đổi mới (tức sau Đại hội VI, năm 1986), trong sự chuyển đổi tƣ duy nghệ thuật, “cái nhìn thể loại” cũng có sự thay đổi. Tự thân sự vận động của từng thể loại, sự bình đẳng thể loại ngày càng đậm rõ trong quan niệm, trong tâm thế tiếp nhận của công chúng độc giả/cộng đồng văn học. Theo Bakhtin: “Không thể có tác phẩm nằm ngoài thể loại. Tác phẩm chỉ tồn tại trong một hình thức thể loại cụ thể”. Theo ông, “nhân vật chính yếu” của lịch sử văn học là thể loại; lịch sử văn học là lịch sử đấu tranh giữa các thể loại, chứ không phải là lịch sử trào lƣu và trƣờng phái” [8, tr. Cho nên, khi bàn về văn học, M. Bakhtin bao giờ cũng dành cho vấn đề thể loại một vị trí đặc biệt. Trong đời sống văn học, các thể loại luôn đƣợc đặt trong quan hệ đồng đẳng về giá trị, song mỗi thể loại là sự thể hiện “một thái độ thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con ngƣời” [8, tr. Hồi ký là một trong những dạng thức đặc biệt trong diễn trình văn học Việt Nam nói chung và giai đoạn sau đổi mới nói riêng. Đây là một tiểu thể loại nằm trong thể loại ký. Một tiểu thể loại “trẻ” nhƣng chủ thể sáng tạo lại “già”. Họ là những tác giả đã trải qua một hành trình sáng tác lâu dài, có tên tuổi và vị trí trên văn đàn. Họ thậm chí đã thành công ở các thể loại văn học khác, nay lại “bén duyên” với hồi ký. Sự thúc đẩy thể hồi ký phát triển và nhu cầu nhận thức lại quá khứ trở nên bức thiết; nhu cầu giãi bày của chủ thể sáng tạo; “cái tôi” cá nhân của tác giả trở thành đối tƣợng phản ánh. Và chính tinh thần dân chủ hóa của đời sống xã hội, sự 1 c giải thể chế độ bao cấp cũng nhƣ tƣ duy bao cấp mở đƣờng cho sự xuất bản một cách rộng rãi của hồi ký đã tạo điều kiện để các nhà văn bộc lộ, giải tỏa những ẩn ức, tái hiện những hiện thực bị bỏ quên hoặc khuất lấp. Nhu cầu tự thân của thể loại, cùng với sự đa dạng hóa cũng nhƣ sự dung hợp thể loại đã tạo nên diện mạo hồi ký phong phú, làm nên một mảng sinh động, mới mẻ trong đời sống văn học. Hơn 30 năm sau đổi mới, có hàng loạt hồi ký của nhiều tầng lớp ngƣời trong xã hội đƣợc xuất bản, trong số đó, hồi ký của các nhà văn chiếm một số lƣợng lớn. Nhiều tác phẩm hồi ký ra đời gây xôn xao dƣ luận và trở thành hiện tƣợng văn học. Mỗi thiên hồi ký là những bức tranh hiện thực của đất nƣớc trong mỗi giai đoạn. Nhiều số phận, nhiều cảnh ngộ, nhiều vấn đề phức tạp của quá khứ đƣợc nhìn nhận lại từ điểm nhìn hiện tại. Từ “cự ly gần”, chân dung tự họa của nhà văn (chủ thể hồi ký/ ngƣời kể chuyện) cũng nhƣ những chân dung đƣợc họa (nhân vật đƣợc khúc xạ qua cái nhìn thẩm mỹ của thể loại) hiện ra cụ thể, rõ nét. Trong lịch sử nghiên cứu về thể ký, đã có nhiều công trình đi sâu vào nghiên cứu các tiểu loại nhƣ: tùy bút, bút ký, du ký, tạp văn, phóng sự văn học… thành công. Tuy vậy, hồi ký vẫn chƣa thực sự đƣợc quan tâm đúng với vai trò, vị trí của nó; chƣa đƣợc nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện dƣới nhiều góc độ. Khoảng trống này, xuất phát từ hai nguyên nhân. Một là, trƣớc giai đoạn đổi mới, thành tựu thể hồi ký không nhiều; số lƣợng tác giả tham gia thể hồi ký còn thƣa thớt, chƣa có nhiều thành tựu về nội dung và hình thức thể loại. Hai là, quan niệm hồi ký là thể loại ngoại biên văn học/ cận văn học vẫn còn chi phối một hƣớng phê bình nghiên cứu. Chính lí do đó đã khiến hồi ký chƣa đƣợc các tác giả và nhà nghiên cứu quan tâm đúng mức. Nhìn từ đặc trƣng thể loại, về mặt lý thuyết, hồi ký nhằm thông tin sự thật, đòi hỏi tính chân xác. Tuy vậy, tác phẩm hồi ký không chỉ chú ý đến việc chuyển tải thông tin mà còn đề cao đến chất lƣợng nội dung và nghệ thuật để hấp dẫn ngƣời đọc. Những tác phẩm hồi ký văn học từ sau 1985 ngoài việc cung cấp những lƣợng thông tin phong phú, đa chiều, còn đáp ứng đƣợc những khoái cảm thẩm mỹ trong tầm đón đợi của ngƣời đọc hiện đại. Sức hấp dẫn của những thiên hồi ký: Từ bến 2 c sông Thương (1985), Hồi ký Song đôi (1986), Cát bụi chân ai (1990), Một thời để mất (1994), Tiếng chim tu hú (1995), Chiều chiều (1997), Rừng xưa xanh lá (1999), Nhớ lại một thời (2000), Rễ bèo chân sóng (2000), Hồi ký Quách Tấn (2003) , Bên dòng chia cắt (2002), Tầm xuân (2005), Cô bé nhìn mưa (2008), Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương (2009)… là ở mỹ cảm nghệ thuật, ở nội dung đa dạng, phong phú, hình thức thể hiện mới mẻ, và hơn hết là tấm lòng, trách nhiệm đối với cõi ngƣời, cõi nghề của nhà văn.