Nghiên cứu hiện trạng và giải pháp quản lý thực vật đặc hữu trên các đảo vịnh Hạ Long

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp quản lý một số loài thực vật đặc hữu trên các đảo, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Bùi Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: Ts. Kiều Quốc Lập
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp quản lý một số loài thực vật đặc hữu trên các đảo của vịnh Hạ Long
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các khái niệm có liên quan đến đề tài
• 1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tại Việt Nam
• 1.2.3. Tại vịnh Hạ Long
• 1.3. Hiện trạng đa dạng thực vật, các loài đặc hữu và công tác quản lý đa dạng sinh học tại vịnh Hạ Long
• 1.3.1. Hiện trạng hệ thực vật khu vực vịnh Hạ Long - Vườn Quốc gia Cát Bà
• 1.3.2. Hiện trạng thực vật khu vực vịnh Hạ Long
• 1.3.3. Hiện trạng các loài quý hiếm, đặc hữu khu vực Hạ Long
• 1.3.4. Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn giá trị đa dạng sinh học và các loài đặc hữu, quý hiếm trên vịnh Hạ Long
• 1.4. Khái quát đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của không gian nghiên cứu
• 1.4.1. Vị trí địa lý
• 1.4.2. Đặc điểm tự nhiên
• 1.4.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG, CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Cách tiếp cận
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp thu thập và xử lý số liệu
• 2.5.2. Phương pháp phỏng vấn
• 2.5.3. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 2.5.4. Phương pháp phân tích SWOT
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng một số loài thực vật đặc hữu trên các đảo của vịnh Hạ Long
• 3.1.1. Hiện trạng loài Cọ Hạ Long trên các đảo của vịnh Hạ Long
• 3.1.2. Hiện trạng loài Bông mộc trên các đảo của vịnh Hạ Long
• 3.1.3. Khả năng tái sinh trong tự nhiên của loài Cọ Hạ Long, Bông mộc
• 3.2. Đánh giá hiện trạng quản lý, bảo tồn một số loài thực vật đặc hữu trên các đảo của vịnh Hạ Long
• 3.2.1. Cơ chế chính sách quản lý, bảo vệ các giá trị của Di sản vịnh Hạ Long
• 3.2.2. Các cơ quan tham gia quản lý, bảo tồn
• 3.2.3. Kết quả phân tích công tác quản lý, bảo tồn thảm thực vật và một số loài thực vật đặc hữu trên các đảo của vịnh Hạ Long
• 3.3. Các giải pháp quản lý một số loài thực vật đặc hữu trên các đảo của vịnh Hạ Long
• 3.3.1. Giải pháp thể chế chính sách và tổ chức
• 3.3.2. Giải pháp về khoa học kĩ thuật
• 3.3.3. Giải pháp nâng cao năng lực của cơ quan quản lý nhà nước, nhận thức của người dân trong công tác quản lý, bảo vệ các loài thực vật đặc hữu trên vịnh Hạ Long
• 3.3.4. Giải pháp giám sát, tuần tra và kiểm sát tại các khu vực khoanh vùng bảo tồn
• 3.3.5. Giải pháp tuyên truyền, quảng bá các loài thực vật đặc hữu trên các đảo của vịnh Hạ Long
• 3.3.6. Giải pháp phát triển du lịch gắn với giá trị đa dạng sinh học với các loài thực vật đặc hữu vịnh Hạ Long
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý thực vật đặc hữu tại vịnh Hạ Long

Vịnh Hạ Long, một trong những di sản thiên nhiên thế giới, không chỉ nổi tiếng với cảnh quan tuyệt đẹp mà còn là nơi có sự đa dạng sinh học phong phú. Nghiên cứu về quản lý thực vật đặc hữu tại đây là rất cần thiết để bảo tồn các loài thực vật quý hiếm. Theo các nghiên cứu, vịnh Hạ Long có 19 loài thực vật đặc hữu, trong đó nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo tồn và quản lý các loài này không chỉ giúp duy trì hệ sinh thái mà còn góp phần vào phát triển bền vững du lịch sinh thái.

1.1. Đặc điểm sinh thái và thực vật tại vịnh Hạ Long

Vịnh Hạ Long có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại thực vật đặc hữu. Các loài thực vật này không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn có giá trị kinh tế cao. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài này là rất quan trọng để duy trì sự cân bằng sinh thái.

1.2. Tầm quan trọng của việc bảo tồn thực vật đặc hữu

Bảo tồn thực vật đặc hữu tại vịnh Hạ Long không chỉ giúp bảo vệ đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ phát triển du lịch bền vững. Các loài thực vật này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì môi trường sống cho nhiều loài động vật khác.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý thực vật đặc hữu

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, nhưng quản lý thực vật đặc hữu tại vịnh Hạ Long vẫn gặp nhiều thách thức. Sự phát triển du lịch, biến đổi khí hậu và sự xâm lấn của các loài ngoại lai đang đe dọa đến sự tồn tại của các loài thực vật đặc hữu. Cần có các giải pháp hiệu quả để đối phó với những thách thức này.

2.1. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến thực vật

Biến đổi khí hậu đã gây ra những thay đổi lớn trong môi trường sống của các loài thực vật đặc hữu. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi lượng mưa đã ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng và phát triển của chúng.

2.2. Sự xâm lấn của loài ngoại lai

Sự xuất hiện của các loài thực vật ngoại lai đã gây ra sự cạnh tranh với các loài thực vật đặc hữu. Điều này làm giảm khả năng sinh tồn của các loài thực vật quý hiếm tại vịnh Hạ Long.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp bảo tồn thực vật đặc hữu

Để bảo tồn các loài thực vật đặc hữu tại vịnh Hạ Long, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và các giải pháp quản lý hiệu quả. Việc kết hợp giữa nghiên cứu thực địa và phân tích dữ liệu sẽ giúp đưa ra các giải pháp phù hợp cho việc bảo tồn.

3.1. Nghiên cứu thực địa và thu thập dữ liệu

Nghiên cứu thực địa là phương pháp quan trọng để đánh giá hiện trạng của các loài thực vật đặc hữu. Việc thu thập dữ liệu chính xác sẽ giúp xác định các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

3.2. Giải pháp quản lý và bảo tồn

Cần xây dựng các chính sách bảo tồn cụ thể cho từng loài thực vật đặc hữu. Các giải pháp như bảo vệ môi trường sống tự nhiên và tăng cường nhận thức cộng đồng về bảo tồn là rất cần thiết.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thực vật đặc hữu

Các nghiên cứu về thực vật đặc hữu tại vịnh Hạ Long đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Những thông tin thu thập được sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định đúng đắn trong việc bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Kết quả nghiên cứu về loài Cọ Hạ Long

Nghiên cứu cho thấy loài Cọ Hạ Long đang gặp nhiều khó khăn trong việc tái sinh tự nhiên. Cần có các biện pháp bảo vệ và phục hồi quần thể loài này.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào các chương trình bảo tồn thực vật đặc hữu. Điều này không chỉ giúp bảo vệ các loài thực vật mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của chúng.

V. Kết luận và tương lai của quản lý thực vật đặc hữu tại vịnh Hạ Long

Quản lý thực vật đặc hữu tại vịnh Hạ Long là một nhiệm vụ quan trọng và cấp bách. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để bảo tồn các loài thực vật quý hiếm. Tương lai của các loài thực vật đặc hữu phụ thuộc vào các giải pháp bảo tồn hiệu quả và sự tham gia tích cực của mọi người.

5.1. Tầm nhìn cho tương lai

Tương lai của quản lý thực vật đặc hữu tại vịnh Hạ Long cần được xây dựng trên nền tảng bền vững. Các chính sách bảo tồn cần được cập nhật và điều chỉnh theo tình hình thực tế.

5.2. Khuyến nghị cho các nhà quản lý

Các nhà quản lý cần chú trọng đến việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn thực vật đặc hữu. Việc tổ chức các hoạt động giáo dục và tuyên truyền sẽ góp phần quan trọng trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực vịnh Hạ Long sở hữu tổng diện tích tự nhiên khoảng 155.300 ha với 1.969 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó vùng lõi Di sản Thiên nhiên Thế giới rộng 43.400 ha bao gồm 775 đảo đá vôi biệt lập. Quá trình chia cắt địa hình karst ngập biển kéo dài hàng triệu năm đã tạo nên môi trường sống đặc thù, biến nơi đây thành trung tâm lưu giữ nguồn gen quý hiếm với 16 loài thực vật đặc hữu hẹp của Việt Nam. Mặc dù sở hữu giá trị cảnh quan và sinh thái vượt trội, quần thể thực vật bản địa đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do biến đổi khí hậu, sinh vật ngoại lai xâm hại và áp lực từ hoạt động du lịch với hơn 500 tàu thuyền vận hành liên tục. Hai loài thực vật biểu trưng là Cọ Hạ Long (Livistona halongensis) và Bông mộc (Boniodendron parviflorum) được xếp vào danh mục ưu tiên bảo tồn cấp thiết bậc nhất do mật độ cá thể thấp và khả năng tái sinh tự nhiên hạn chế.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng sinh học, vùng phân bố, cấu trúc quần thể và khả năng tái sinh tự nhiên của các loài thực vật đặc hữu; từ đó xây dựng hệ thống giải pháp quản lý tích hợp nhằm bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên sinh vật tại vịnh Hạ Long. Phạm vi không gian của đề tài tập trung khảo sát 30 hòn đảo trọng điểm thuộc vùng lõi di sản 434 km² do 3 Trung tâm bảo tồn quản lý trong giai đoạn từ tháng 9/2019 đến tháng 5/2020. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc bổ sung cơ sở dữ liệu thực địa chuẩn xác cho hơn 508 loài thực vật bậc cao tại vịnh, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ Quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học tỉnh Quảng Ninh với mục tiêu duy trì 100% diện tích phân bố tự nhiên của các nguồn gen nguy cấp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học theo chuẩn mực của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Luật Đa dạng sinh học Việt Nam. Lý thuyết này nhấn mạnh sự phối hợp giữa hai phương thức: bảo tồn nguyên vị (in-situ) nhằm duy trì loài trong môi trường sống tự nhiên và bảo tồn chuyển vị (ex-situ) để lưu giữ nguồn gen thông qua nhân giống nhân tạo. Đồng thời, đề tài tích hợp Lý thuyết sinh thái học cảnh quan karst đảo đá vôi và Nguyên lý phát triển bền vững để cân bằng giữa bảo tồn hệ sinh thái với khai thác du lịch.

Khung phân tích vận dụng hệ thống 5 khái niệm chuyên ngành then chốt:

• Đa dạng sinh học: Sự phong phú về thành phần nguồn gen, 1.189 loài thực vật và 171 họ thực vật có mạch tại vùng cảnh quan vịnh Hạ Long - Cát Bà.
• Loài đặc hữu hẹp (narrow endemic species): Các loài thực vật chỉ tồn tại duy nhất tại các vách đá vôi vịnh Hạ Long và phụ cận, điển hình là 16 loài bản địa như Cọ Hạ Long, Tuế Hạ Long (Cycas tropophylla) và Khổ cự đài (Primulina spp.).
• Bảo tồn tại chỗ (in-situ): Biện pháp khoanh vùng ranh giới nghiêm ngặt bảo vệ môi trường sống tự nhiên của thảm thực vật trên các đảo.
• Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ): Kỹ thuật thu hái hạt, ươm tạo giống tại vườn ươm chuyên dụng để tái phục hồi quần thể.
• Phát triển bền vững tài nguyên: Hoạt động quản lý khai thác du lịch sinh thái không vượt quá sức tải môi trường, giữ vững cân bằng sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp có chọn lọc từ các công trình nghiên cứu hệ thực vật Đông Bắc giai đoạn 1999–2019 và hệ thống văn bản pháp quy của UBND tỉnh Quảng Ninh. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) với quy mô mẫu 60 đối tượng, bao gồm: 30 hộ gia đình sinh sống ven bờ và nuôi trồng thủy sản tại các phường Bạch Đằng, Hồng Hải, Bãi Cháy, Hùng Thắng; 30 cán bộ chuyên trách thuộc Ban Quản lý vịnh Hạ Long, Chi cục Kiểm lâm, Cảnh sát thủy và Cảng vụ đường thủy nội địa. Cỡ mẫu này bảo đảm tính đại diện thống kê đa chiều, phản ánh khách quan hiện trạng tác động nhân sinh.

Khảo sát thực địa được triển khai trong 2 đợt (tháng 10/2019 và tháng 4–5/2020) tại 30 đảo đá vôi tiêu biểu. Do địa hình vách đá dựng đứng hiểm trở, phương pháp điều tra tuyến kết hợp sử dụng thuyền cao tốc chạy quanh đảo, quan sát trực quan bằng ống nhòm chuyên dụng cự ly 50–200 m vào thời điểm cây ra hoa rộ để định lượng chính xác cá thể trưởng thành. Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích ma trận SWOT nhằm tổng hợp 4 yếu tố: Điểm mạnh (thể chế, nhân lực), Điểm yếu (thiếu kinh phí, quyền hạn xử phạt), Cơ hội (sự quan tâm của UNESCO, tiềm năng du lịch) và Thách thức (biến đổi khí hậu, sinh vật ngoại lai), từ đó xác định giải pháp quản lý tối ưu nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa và phân tích dữ liệu đã ghi nhận 4 phát hiện quan trọng về hiện trạng loài thực vật đặc hữu trên các đảo vịnh Hạ Long:

1. Tính đa dạng và cấu trúc phân loại độc đáo: Hệ thực vật trên các đảo ghi nhận 508 loài thuộc 362 chi, 113 họ của 5 ngành thực vật có mạch; trong đó ngành Mộc lan chiếm ưu thế tuyệt đối với 482 loài (chiếm 94,88%). Đáng chú ý, có 225 loài có giá trị sử dụng (157 loài làm thuốc, 42 loài làm cảnh) và 16 loài đặc hữu hẹp chỉ phân bố tại Hạ Long - Cát Bà.
2. Đặc điểm sinh học và vùng phân bố của Cọ Hạ Long (Livistona halongensis): Cây trưởng thành đạt chiều cao 7–12 m, sinh trưởng trên đất phong hóa đá vôi có độ pH kiềm từ 7,1–7,4 chứa 55% Canxi và 30% mùn hữu cơ. Cọ Hạ Long phân bố tập trung chủ yếu tại khu vực Trung tâm bảo tồn I và II (các cụm đảo Chân Voi, Tùng Lâm, Hang Trai, Bồ Hòn, Cát Lán), trong khi Trung tâm III chỉ ghi nhận tại 2 điểm là hòn Mây Đèn và hòn Mây do ngăn cách bởi luồng chảy sông Cửa Lục.
3. Điểm nghẽn tái sinh tự nhiên: Quần thể Cọ Hạ Long ngoài tự nhiên chủ yếu là cây trưởng thành cao trên 1 m mọc rải rác trên đỉnh núi và vách đá dốc 60–90 độ. Số lượng cây con tái sinh ghi nhận cực kỳ hiếm hoi, chỉ xuất hiện vài cá thể tại hòn Cát Lán, phản ánh tỷ lệ nảy mầm tự nhiên ước tính dưới 5% dù lượng hạt hình thành hàng năm rất lớn.
4. Xung đột giữa bảo tồn và hoạt động kinh tế: Thống kê ghi nhận 505 tàu du lịch hoạt động trên 5 tuyến tham quan với 28 điểm dừng chân, tiếp đón hàng triệu lượt khách mỗi năm. 80% người dân được phỏng vấn nhận thức được tầm quan trọng của thảm thực vật nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ khai thác trộm cây cảnh và tác động từ rác thải trôi nổi.

Thảo luận kết quả

Khả năng nảy mầm và tái sinh kém của Cọ Hạ Long cùng loài Bông mộc bắt nguồn từ đặc thù khí hậu và địa chất khắc nghiệt. Lượng mưa trung bình 1.830 mm/năm nhưng tập trung tới 80–85% vào mùa hè; mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 khiến độ ẩm tầng đất mỏng trên vách đá suy giảm nghiêm trọng. Hạt rơi xuống khe đá thường bị rửa trôi hoặc khô kiệt trước khi kịp bén rễ.

So sánh với các nghiên cứu về hệ thực vật karst tại Vườn Quốc gia Cát Bà và Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, tính cô lập sinh thái biển đảo tại vịnh Hạ Long khiến mức độ dễ bị tổn thương của các loài đặc hữu cao hơn khoảng 25–30%. Dữ liệu nghiên cứu thực địa được trực quan hóa qua bản đồ không gian GIS phân vùng phân bố cá thể và biểu đồ cột so sánh mật độ cá thể trưởng thành giữa 3 Trung tâm bảo tồn, chứng minh sự tập trung mật độ cao nhất tại khu vực Tây Nam vịnh Hạ Long.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn toàn diện các loài thực vật đặc hữu, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

• Hoàn thiện thể chế và cắm mốc khoanh vùng bảo vệ nguyên vị: UBND tỉnh Quảng Ninh cùng Ban Quản lý vịnh Hạ Long cần phê duyệt đề án khoanh vùng bảo tồn in-situ nghiêm ngặt 100% diện tích phân bố Cọ Hạ Long và Bông mộc tại khu vực Chân Voi (diện tích khoảng 15 ha) và Cát Lán (diện tích khoảng 20 ha). Tiến hành lắp đặt 10 biển cảnh báo cố định trong giai đoạn 2021–2022.
• Ứng dụng kỹ thuật nhân giống và bảo tồn chuyển vị (ex-situ): Ban Quản lý vịnh Hạ Long phối hợp cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành triển khai quy trình nhân giống từ hạt; mục tiêu ươm tạo 1.500 cây giống Cọ Hạ Long và Bông mộc đạt tỷ lệ sống trên 85% trong giai đoạn 2021–2024; thực hiện di thực trồng thử nghiệm tại 5 đảo đón khách du lịch (Soi Sim, Ti Tốp, Cống Đỏ) tạo cảnh quan sinh thái.
• Tăng cường tuần tra, giám sát bằng công nghệ định vị: Lực lượng chuyên trách Ban Quản lý vịnh phối hợp Biên phòng và Cảnh sát thủy duy trì lịch tuần tra 4 lượt/tháng tại 30 đảo trọng điểm; ứng dụng phần mềm định vị GPS và giám sát viễn thám để phát hiện sớm các vụ vi phạm chặt tỉa cây cảnh, phấn đấu giảm 100% các vụ xâm hại thảm thực vật tự nhiên.
• Đẩy mạnh truyền thông và phát triển du lịch sinh thái có trách nhiệm: Tổ chức 12 lớp tập huấn nâng cao nhận thức bảo tồn cho 300 cán bộ, thuyền viên tàu du lịch và cư dân ven bờ mỗi năm; biên soạn bộ tài liệu diễn giải môi trường giới thiệu 16 loài đặc hữu Hạ Long lồng ghép vào thuyết minh của hơn 500 tàu du lịch từ năm 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng của công trình mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban Quản lý Di sản: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Quản lý vịnh Hạ Long, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Ninh trong việc hoạch định chính sách bảo vệ vùng lõi di sản và xây dựng danh mục nguồn gen ưu tiên bảo vệ.
• Nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo hữu ích cho các nghiên cứu thuộc chuyên ngành Quản lý tài nguyên, Lâm nghiệp, Sinh học và Môi trường khi tìm hiểu về sinh thái học thực vật núi đá vôi karst ven biển.
• Doanh nghiệp du lịch và lữ hành sinh thái: Hỗ trợ các đơn vị vận tải thủy, hướng dẫn viên du lịch xây dựng nội dung thuyết minh chuẩn xác về giá trị đa dạng sinh học, phát triển các tour du lịch học tập trải nghiệm gắn với bảo tồn thiên nhiên.
• Các tổ chức bảo tồn quốc tế (IUCN, UNESCO, WWF): Cung cấp báo cáo thực trạng cập nhật về đa dạng thực vật phục vụ công tác giám sát định kỳ trạng thái bảo tồn Di sản Thiên nhiên Thế giới vịnh Hạ Long theo các tiêu chí toàn cầu.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao Cọ Hạ Long (Livistona halongensis) lại được xếp vào vị trí ưu tiên bảo tồn hàng đầu?
  Cọ Hạ Long là loài đặc hữu hẹp quý hiếm chỉ phân bố tại quần thể đảo Hạ Long – Cát Bà, có cấu trúc rễ thích nghi độc đáo trên vách đá vôi với độ pH từ 7,1–7,4. Số lượng cá thể ngoài tự nhiên rất ít, tốc độ sinh trưởng chậm và khả năng tái sinh thấp khiến loài này đứng trước nguy cơ suy thoái nếu không có biện pháp bảo vệ kịp thời.

• Hệ thực vật trên các đảo vịnh Hạ Long có đặc điểm thích nghi hình thái nào nổi bật?
  Do sống trên nền đá vôi dốc đứng, tầng đất mùn mỏng và chịu gió bão ven biển mạnh mẽ, hơn 62% loài thực vật là cây chồi trên đất dạng thân thảo, dây leo hoặc cây bụi rễ bám sâu vào khe nứt. Cây gỗ lớn rất hiếm, phần lớn thực vật phát triển lá dày, mọng nước hoặc có lớp cutin chống thoát hơi nước trong mùa khô kéo dài 6 tháng.

• Tỷ lệ tái sinh của loài Cọ Hạ Long trong điều kiện tự nhiên hiện nay ra sao?
  Tỷ lệ nảy mầm và sinh trưởng thành cây con trong tự nhiên ước tính dưới 5%. Dù cây mẹ trổ hoa vào tháng 6 và kết trái sai vào tháng 8–10, phần lớn hạt rơi trên sườn dốc bị trôi xuống biển hoặc thiếu đất ẩm để nảy mầm, đòi hỏi phải can thiệp nhân giống bảo tồn chuyển vị (ex-situ).

• Sự khác biệt về phân bố loài thực vật đặc hữu giữa 3 Trung tâm bảo tồn là gì?
  Khu vực Trung tâm bảo tồn I và II tập trung mật độ Cọ Hạ Long và Bông mộc cao nhất nhờ hệ thống đảo kín sóng dày đặc tại Chân Voi, Hang Trai, Bồ Hòn. Trung tâm III ghi nhận số lượng đảo có loài đặc hữu thấp hơn hẳn (chỉ có tại 2 đảo) do khoảng cách địa lý và ảnh hưởng ngăn cách dòng chảy từ cửa sông Cửa Lục.

• Làm thế nào để kết hợp hài hòa giữa bảo tồn loài đặc hữu và khai thác du lịch?
  Giải pháp tối ưu là phân vùng chức năng rõ ràng: bảo tồn nghiêm ngặt vùng phân bố tự nhiên trên các vách đá hoang sơ, đồng thời nhân giống ươm tạo cây con để trồng bổ sung tại các điểm dừng chân du lịch (như hang Sửng Sốt, đảo Ti Tốp). Cách làm này vừa tạo cảnh quan đặc sắc vừa tuyên truyền giáo dục môi trường cho du khách.

Kết luận

• Nghiên cứu đã hệ thống hóa hiện trạng 508 loài thực vật bậc cao và 16 loài đặc hữu hẹp trên các đảo đá vôi thuộc vùng lõi Di sản Thiên nhiên Thế giới vịnh Hạ Long.
• Khẳng định hai loài Cọ Hạ Long và Bông mộc đang chịu áp lực lớn về sinh thái với tỷ lệ tái sinh tự nhiên dưới 5%, phân bố tập trung chủ yếu tại Trung tâm bảo tồn I và II.
• Xây dựng thành công quy trình nhân giống từ hạt và xác định các tọa độ khoanh vùng bảo vệ nguyên vị (in-situ) trọng điểm tại khu vực Chân Voi và Cát Lán.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý tích hợp kết hợp giữa bảo tồn nghiêm ngặt vùng lõi với phát triển du lịch sinh thái bền vững có sự tham gia của cộng đồng.
• Kế hoạch hành động giai đoạn 2021–2025 cần tập trung hoàn thành cắm mốc khoanh vùng bảo tồn và nhân rộng mô hình ươm tạo 1.500 cây giống bản địa.

Công trình luận văn là nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, góp phần bảo tồn nguyên vẹn giá trị ngoại hạng toàn cầu của Di sản vịnh Hạ Long. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp du lịch hãy cùng chung tay áp dụng các khuyến nghị khoa học này vào thực tiễn quản lý tài nguyên môi trường biển đảo bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. Vào thời gian này, Tomachev A. [12] nghiên cứu hệ thực vật vùng Taimua nằm ở tọa độ địa lý 74o 20’-25o độ vĩ bắc và 102o 30’ độ kinh đông và cho ra nhiều nhận định có giá trị. Từ những năm đầu thế kỷ XX đã xuất hiện một công trình nổi tiếng, là nền tảng đánh giá tính đa dạng thực vật Việt Nam, đó là bộ “Thực vật chí Đông Dương” do H.Lecomte chủ biên năm (1907 - 1952) [41].

Trong công trình này, các tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật bậc cao có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương. Humbert (1938 - 1950) [43] đã bổ sung, chỉnh lý để hoàn thiện việc đánh giá thành phần loài cho toàn vùng 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và gần đây phải kể đến bộ Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960 - 1997) [42] cùng với nhiều tác giả khác. Đến nay đã công bố 29 tập nhỏ gồm 74 họ cây có mạch nghĩa là chưa đầy 20% tổng số họ đã có. Nghiên cứu về thực vật rừng đặc hữu nguy cấp, quý hiếm Trong quá trình phát triển kinh tế xã hội, do những nguyên nhân khác nhau, nhiều loài thực vật đã bị tuyệt chủng hoặc bị đe dọa tuyệt chủng, các nguồn tài nguyên sinh học không ngừng bị suy giảm.

Nhằm nâng cao nhận thức trong xã hội và cộng đồng về tính cấp thiết của việc bảo tồn đa dạng sinh học và tạo cứ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn, năm 1964 Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới đã xuất bản các Bộ sách đỏ nhằm cung cấp một cách khoa học và có hệ thống danh sách về tình trạng bảo tồn và đa dạng của các loài động vật và thực vật đang có nguy cơ tuyệt chủng trên thế giới. Năm 1994, IUCN đã đề xuất những thứ hạng và tiêu chuẩn mới cho việc phân hạng tình trạng các loài động vật, thực vật bị đe doạ trên thế giới. Các thứ hạng và tiêu chuẩn của IUCN được cụ thể hoá như sau: loài tuyệt chủng (EX), loài rất nguy cấp (CR), loài nguy cấp (EN), loài sẽ nguy cấp (VU),…Sách đỏ IUCN công bố văn bản năm 2004 (Sách Đỏ 2004) vào ngày 17/11/2004. Văn bản này đã đánh giá tất cả 38.047 loài, cùng với 2.140 phân loài, giống, chi và quần thể.503 loài nằm trong tình trạng nguy cơ tuyệt chủng gồm 7.180 loài động vật, 8.321 loài thực vật, và 2 loài nấm.

Danh sách cũng công bố 784 loài loài tuyệt chủng được ghi nhận từ năm 1500. Trong bản sách đỏ mới nhất vừa được IUCN công bố (IUCN Red List) năm 2019, gần như không có sự tiến bộ nào với các loài sinh vật bị đe dọa so với những năm trước đây.732 loài được khảo sát có tới hơn 28.000 bị đe dọa tuyệt chủng. Tại Việt Nam 1. Những nghiên cứu về thực vật Ngay từ cuối thế kỷ 18, nhà thực vật học người Bồ Đào Nha, J.

Loureiro đã biên soạn cuốn sách đầu tiên về đa dạng thực vật Việt Nam của hệ thực vật Nam Bộ (Flora Cochinchinensis, 1790). Tuy nhiên, trong đó tác giả có đề cập 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đến nhiều loài có phân bố ở một số nước lân cận như Trung Quốc, Thái Lan, Mianma, Campuchia… Tiếp theo là tác nhà thực vật học người Pháp, J. Pierre biên soạn cuốn sách về Cây gỗ rừng Nam Bộ (Flore Forestière de la Cochinchine, 1790-1795), trong đó có mô tả và hình vẽ chi tiết các loài thực vật thân gỗ có phân bố ở khu vực Nam Bộ. Nửa đầu thế kỷ 20 các nhà thực vật học Pháp dưới sự chủ biên của H.

Lecomte (1907-1952) đã lần lượt xuất bản bộ sách Thực vật chí đại cương Đông Dương (Flore Générale de l’Indo-Chine) và phẩn bổ sung (Suppléments à la Flore Générale de l’Indo-Chine) gồm 7 tập. Trong đó dựa trên hệ thống của Bentham & Hooker, các tác giả đã phân loại và mô tả hơn 7.000 loài thực vật thuộc trên 200 họ thực vật có mạch ở vùng Đông Dương, trong đó có Việt Nam. Từ năm 1960 đến nay, các nhà thực vật trên thế giới và Việt Nam đã và đang biên soạn Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam (Flore du Cambodge, du Laos et du Vietnam) với trên 35 tập đã được xuất bản. Đây là tập các công trình nghiên cứu phân loại mang tầm cỡ quốc tế, là tài liệu tham khảo chính khi nghiên cứu đa dạng và phân bố của các taxon thực vật ở Đông Dương, trong đó có Việt Nam.

Trong thời gian nửa cuối thế kỷ XX, đã có nhiều công trình là kết quả nghiên cứu, điều tra, đánh giá đa dạng thực vật Việt Nam của các tác giả trong nước và nước ngoài rất có giá trị như: Lê Khả & cộng sự (1969-1976), Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam; Phạm Hoàng Hộ (1970-1972), Cây cỏ thường thấy ở Miền Nam với 5326 loài; Phạm Hoàng Hộ có công trình nghiên cứu thực vật cả nước (1991-1993, 1999-2000), Cây cỏ Việt Nam gồm 3 tập; Danh lục các loài thực vật Việt Nam của nhiều tác giả (2001, 2003, 2005); bộ sách Thực vật chí Việt Nam đã xuất bản được 11 tập… Cùng với những công trình mang tính chất chung về taxon hay vùng lãnh thổ cả nước, còn rất nhiều công trình về kết quả nghiên cứu Đa dạng thực vật và các loài thực vật đặc hữu, quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng của mỗi khu vực hoặc các Khu bảo tồn (Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên,.) được nghiên cứu hoặc công bố, cụ thể như: Tính đa dạng thực vật có mạch ở vùng núi cao Sapa - Fansipan (1998); Đa dạng thục vật ở Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang (2006); Đa dạng sinh học và bảo tồn nguồn gen sinh vật tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ (2007); Tính đa dạng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thực vật trên núi đá vôi vùng Hoà Bình (1996-1997); Đa dạng thực vật VQG Bái Tử Long (2009); Đa dạng sinh học VQG Xuân Thủy (2009, 2015)… 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu về thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm Hiện nay, tài liệu duy nhất công bố một cách đầy đủ các loài thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam là tuyển tập "Sách đỏ Việt Nam (phần thực vật)" [6]. Bên cạnh đó còn có một số công trình nghiên cứu đáng chú ý như: Tại khu BTTN Nà Hẩu, Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu (2009), Báo cáo điều tra hệ thực vật khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái [5] nghiên cứu hiện trạng hệ thực vật ở KBTTN Nà Hẩu đã thống kê và lập danh mục số loài thực vật quý hiếm gồm có 27 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007); Nguyễn Duy Tùng (2013) [30] nghiên cứu hiện trạng các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm và đề xuất một số giải pháp bảo tồn tại khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa - Phượng Hoàng, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên; Nguyễn Việt Phương (2015) [24] nghiên cứu hiện trạng các loài thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm và đề xuất một số giải pháp bảo tồn tại khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, huyện Văn Yên, tỉnh Yên Bái. Hiện nay, số lượng loài thực vật nguy cấp, quý hiếm có giá trị tại Việt Nam đang bị giảm sút, bị đe doạ và có nguy cơ tuyệt chủng, tuy nhiên những nghiên cứu về các loài này còn rất ít và thông tin chưa được cập nhập, bổ sung thường xuyên.

Tại vịnh Hạ Long Theo Thực vật chí Đại cương Đông Dương (Flore Generale de l’Indo- Chine), các nhà thực vật Pháp cũng đã có những khảo sát, thu mẫu thực vật tại Vịnh Hạ Long, trong đó thống kê được 73 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc về 35 họ, 58 chi ghi nhận có phân bố tại Hạ Long "along". Năm 1999, dưới sự giúp đỡ và tài trợ về kinh phí của Ban quản lý Di sản Thiên nhiên Thế giới Vịnh Hạ Long, Đại sứ quán Vương quốc Hà Lan, Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế (IUCN) tại Việt Nam, các chuyên gia thực vật của Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Vườn thực vật Singapore và hoạ sỹ Wendy Gibb đã tiến hành nhiều đợt khảo sát thực địa tại khu di sản. Kết quả đã xuất bản cuốn sách Thực vật tự nhiên ở Vịnh Hạ Long, trong đó giới thiệu 38 loài thực vật phổ biến, có hình vẽ màu minh hoạ (Nguyễn Tiến Hiệp & Ruth Kiew, 2000). Các nghiên cứu tiếp theo đã công bố 8 loài thực vật mới cho khoa học từ Vịnh Hạ Long (Nguyễn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tiến Hiệp & Ruth Kiew, 2000; Nguyễn Quốc Bình & M.

Những năm gần đây, Vịnh Hạ Long – Cát Bà đã được chọn làm điểm trình diễn của nhiều Dự án Quốc gia và Quốc tế như SAREC/SIDA/MOSTE/HIO (Pha I, II và III); Dự án “Nghiên cứu quản lý môi trường Vịnh Hạ Long” của JICA/MOSTE/UBND tỉnh Quảng Ninh do Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng thực hiện; các đề tài trong Chương trình biển như KT0311 (1991 – 1995); Dự án “Bảo tồn đa dạng sinh học Vịnh Hạ Long” do EU tài trợ; Dự án ‘‘Nghiên cứu các giá trị đa dạng sinh học Vịnh Hạ Long phục vụ cho việc quản lý, phát huy giá trị đa dạng sinh học của Di sản’’ (2007-2009) được UBND tỉnh Quảng Ninh tài trợ kinh phí. Mới đây nhất là đề tài “Điều tra, đánh giá đa dạng thực vật và tìm kiếm các loài thực vật có chứa hoạt tính sinh học tại các đảo Vịnh Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh và đề xuất các giải pháp bảo tồn, sử dụng bền vững” do TS. Nguyễn Thế Cường làm chủ nhiệm đề tài đã tiến hành đánh giá hiện trạng thành phần loài thực vật bậc cao có mạch trên cạn của các đảo Vịnh Hạ Long Tuy nhiên cho đến nay chưa có đánh giá chi tiết, cụ thể và mang tính hệ thống về các loài thực vật đặc hữu trên các đảo của vịnh Hạ Long. Hiện trạng đa dạng thực vật, các loài đặc hữu và công tác quản lý đa dạng sinh học tại vịnh Hạ Long 1.

Hiện trạng hệ thực vật khu vực vịnh Hạ Long - Vườn Quốc gia Cát Bà Hệ thực vật khu vực vịnh Hạ Long - Vườn Quốc gia (VQG) Cát Bà nằm trong hệ thực vật vùng ven biển và đảo ven bờ Đông Bắc với đại diện là hệ thực vật tại các khu vực ven biển từ Móng Cái đến Tiên Yên, Vườn Quốc gia (VQG) Bái Tử Long, khu vực Hạ Long - VQG Cát Bà, ven biển từ cửa Văn Úc đến cửa Lạch Trường.