Luận văn bảo tồn thực vật quý hiếm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn Kỳ Thượng, Quảng Ninh.

• Tác giả: Trần Duy Năng
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn thực vật quý hiếm tại Khu BTTN Đồng Sơn – Kỳ Thượng – Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu thực vật
• 1.2. Nghiên cứu thực vật trên thế giới
• 1.3. Nghiên cứu thực vật tại Việt Nam
• 1.4. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn thực vật
• 1.4.1. Trên thế giới
• 1.4.2. Nghiên cứu tại KBTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi không gian
• 2.2.3. Phạm vi thời gian
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập, kế thừa số liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 2.4.3. Phương pháp điều tra thu thập số liệu theo tuyến
• 2.4.4. Phương pháp điều tra thu thập số liệu trong điều tra lâm học
• 2.4.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.4.6. Phương pháp chuyên gia
• 2.4.7. Phương pháp nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng và phương pháp đánh giá nhanh nông thôn thông qua phiếu điều tra và phỏng vấn trực tiếp người dân địa phương
• 2.4.8. Phương pháp xây dựng bản đồ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, DÂN SINH, KINH TẾ XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý và phạm vi ranh giới
• 3.3. Địa hình địa thế
• 3.4. Địa chất và thổ nhưỡng
• 3.5. Hiện trạng rừng, thực vật và trữ lượng rừng
• 3.6. Đặc điểm kinh tế, xã hội
• 3.6.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 3.6.2. Tình hình phát triển kinh tế
• 3.6.3. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 3.6.4. Đánh giá chung về kinh tế xã hội trong khu vực
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Hiện trạng các loài thực vật quý hiếm tại KBTTN ĐS - KT
• 4.2. Kết quả nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái học một số loài có giá trị bảo tồn tại khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Lim xanh (Erythrophloeum fordii Oliv.)
• 4.2.2. Táu mặt quỷ (Hopea mollisima)
• 4.2.3. Lát hoa (Chukrasia tabularis Juss.)
• 4.3. Hiện trạng công tác quản lý bảo tồn tại KBTTN ĐS-KT
• 4.3.1. Hiện trạng công tác quản lý
• 4.3.2. Đánh giá về công tác bảo tồn tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.3. Khó khăn và thách thức
• 4.4. Đề xuất giải pháp bảo tồn thực vật quý hiếm tại KBTTN ĐS-KT
• 4.4.1. Quản lý đất đai
• 4.4.2. Chính sách đầu tư và tín dụng
• 4.4.3. Chính sách hỗ trợ phát triển vùng đệm
• 4.4.4. Nâng cao nhận thức cho cộng đồng dân cư về bảo vệ đa dạng sinh học
• 4.4.5. Tăng cường phổ biến thể chế pháp luật cho cộng đồng
• 4.4.6. Nâng cao đời sống cộng đồng và chia sẻ lợi ích
• 4.4.7. Xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ công tác bảo tồn
• 4.4.8. Tăng cường công tác quản lý, bảo vệ rừng, phòng cháy chữa cháy rừng
• 4.4.9. Tăng cường chương trình nghiên cứu khoa học phục vụ bảo tồn
• KẾT LUẬN - TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp bảo tồn thực vật quý hiếm tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật quý hiếm mà còn là một phần quan trọng trong hệ sinh thái rừng. Việc bảo tồn thực vật quý hiếm tại khu vực này không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển bền vững của địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh thái và thực vật tại khu bảo tồn

Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng có diện tích rộng lớn với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Đặc điểm địa hình và khí hậu nơi đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam.

1.2. Vai trò của thực vật quý hiếm trong hệ sinh thái

Thực vật quý hiếm không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng cung cấp nơi sống cho nhiều loài động vật và góp phần vào chu trình dinh dưỡng trong tự nhiên.

II. Thách thức trong việc bảo tồn thực vật quý hiếm tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng có nhiều tiềm năng, nhưng việc bảo tồn thực vật quý hiếm đang gặp phải nhiều thách thức. Các yếu tố như khai thác trái phép, biến đổi khí hậu và sự phát triển kinh tế đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật quý hiếm.

2.1. Nguy cơ từ khai thác trái phép

Khai thác trái phép là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng thực vật quý hiếm. Nhiều loài cây quý bị chặt phá để lấy gỗ hoặc làm thuốc, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện sống của nhiều loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh trưởng và phát triển của các loài thực vật quý hiếm.

III. Phương pháp bảo tồn thực vật quý hiếm hiệu quả tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Để bảo tồn thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn hiệu quả. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ các loài thực vật mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học.

3.1. Tăng cường quản lý và giám sát khu bảo tồn

Cần thiết lập các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để giám sát hoạt động khai thác và bảo vệ các loài thực vật quý hiếm. Việc này bao gồm việc thành lập các đội tuần tra và kiểm soát trong khu vực bảo tồn.

3.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn

Giáo dục và nâng cao nhận thức cho cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của việc bảo tồn thực vật quý hiếm là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của đa dạng sinh học.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu bảo tồn thực vật quý hiếm

Các giải pháp bảo tồn thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều loài thực vật quý hiếm đã được phục hồi và duy trì ổn định trong môi trường tự nhiên.

4.1. Kết quả từ các chương trình bảo tồn

Các chương trình bảo tồn đã giúp tăng cường số lượng và sự phân bố của nhiều loài thực vật quý hiếm. Việc theo dõi và đánh giá định kỳ cũng giúp phát hiện sớm các vấn đề phát sinh.

4.2. Mô hình bảo tồn cộng đồng

Mô hình bảo tồn cộng đồng đã được triển khai thành công, giúp người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững. Điều này không chỉ bảo vệ thực vật quý hiếm mà còn cải thiện đời sống của cộng đồng.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn thực vật quý hiếm

Bảo tồn thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Để đạt được hiệu quả cao hơn trong công tác bảo tồn, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ.

5.1. Đề xuất các chính sách bảo tồn

Cần xây dựng và thực hiện các chính sách bảo tồn thực vật quý hiếm một cách đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách này nên bao gồm việc bảo vệ môi trường sống và hỗ trợ cộng đồng địa phương.

5.2. Tương lai của bảo tồn thực vật tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Tương lai của bảo tồn thực vật quý hiếm tại khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng phụ thuộc vào sự nỗ lực chung của toàn xã hội. Việc duy trì và phát triển các chương trình bảo tồn sẽ góp phần bảo vệ đa dạng sinh học cho thế hệ mai sau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng thuộc tỉnh Quảng Ninh sở hữu diện tích tự nhiên 15.593,81 ha, là hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới núi thấp có quy mô tập trung lớn nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, tính đa dạng sinh học tại khu vực đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do áp lực khai thác tài nguyên và các hoạt động kinh tế dân sinh. Nhằm thiết lập luận cứ khoa học cho công tác quản lý, đề tài tập trung điều tra hiện trạng phân bố, đánh giá sinh thái và xác định mức độ đe dọa của hệ thực vật quý hiếm tại 5 xã: Đồng Sơn, Đồng Lâm, Kỳ Thượng, Vũ Oai và Hòa Bình.

Nghiên cứu được triển khai thực địa liên tục trong 10 tháng, từ tháng 2 năm 2018 đến tháng 11 năm 2018. Kết quả điều tra ghi nhận 103 loài thực vật quý hiếm thuộc 47 họ thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, có 52 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và 34 loài thuộc Danh lục Đỏ thế giới IUCN. Áp lực bảo tồn chịu tác động trực tiếp từ 1.930 hộ dân với 8.504 nhân khẩu sinh sống ven rừng, trong đó đồng bào dân tộc Dao chiếm 79,5% tổng dân số toàn vùng và tỷ lệ hộ nghèo còn ở mức trên 18%. Hàng năm, người dân địa phương đối mặt với tình trạng thiếu hụt lương thực từ 3 đến 4 tháng, dẫn đến hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ gia tăng. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa, bản đồ phân bố tỷ lệ 1/25.000 và 9 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm bảo vệ nguyên vẹn nguồn gen thực vật nguy cấp đến năm 2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ lý thuyết bảo tồn nguyên vị (In-situ conservation) và bảo tồn chuyển vị (Ex-situ conservation) theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Trong đó, bảo tồn nguyên vị tập trung duy trì quần thể loài trong sinh cảnh rừng tự nhiên qua phân vùng quản lý chức năng. Bảo tồn chuyển vị định hướng di dời vật liệu di truyền để nhân giống tại vườn thực vật thực nghiệm.

Khung phân tích sinh thái cấu trúc tầng cây cao áp dụng lý thuyết tổ thành rừng của Daniel Marmillod thông qua chỉ số giá trị quan trọng (Importance Value - IV%). Những loài có chỉ số IV% lớn hơn 5% được xác định là loài giữ vai trò sinh thái chủ đạo trong quần xã. Các khái niệm nền tảng bao gồm: độ tàn che lâm phần, động thái tái sinh tự nhiên dưới tán rừng, tính dễ bị tổn thương sinh thái và cấp độ đe dọa tuyệt chủng theo khung phân hạng của Sách Đỏ Việt Nam 2007 kết hợp Danh lục Đỏ IUCN 2018 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua 14 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài 94,9 km, trải rộng qua các dạng sinh cảnh từ đai cao dưới 100 m lên đến đỉnh Thiên Sơn cao 1.090 m. Cỡ mẫu điều tra bao gồm toàn bộ các cá thể cây gỗ quý hiếm có đường kính ngang ngực từ 6 cm trở lên. Phương pháp chọn mẫu tuyến kết hợp ô tiêu chuẩn được lựa chọn vì tính linh hoạt, đảm bảo cắt ngang các sườn dông địa hình hiểm trở và bao phủ đầy đủ các trạng thái rừng tự nhiên phục hồi lẫn rừng giàu.

Đối với cây tái sinh, nghiên cứu thiết lập các ô dạng bản diện tích 4 m² (kích thước 2 m x 2 m) bố trí theo 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc quanh gốc cây mẹ với 4 ô nằm trong tán và 4 ô nằm ngoài tán. Dữ liệu xã hội học được thu thập qua 100 phiếu điều tra bán cấu trúc áp dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) tại 9 thôn bản trọng điểm với 2.200 nhân khẩu. Toàn bộ số liệu lâm học được xử lý trên phần mềm chuyên dụng và hệ thống thông tin địa lý GIS để xây dựng bản đồ phân bố không gian với độ chính xác cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã lập danh lục xác định 103 loài thực vật quý hiếm thuộc 47 họ thực vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng. Họ Phong lan (Orchidaceae) chiếm ưu thế tuyệt đối về tính đa dạng với 27 loài, chiếm tỷ lệ 26,47% tổng số loài quý hiếm. Đứng thứ hai là họ Dẻ (Fagaceae) với 11 loài, chiếm tỷ lệ 10,78%. Họ Kim giao (Podocarpaceae) có 4 loài, chiếm tỷ lệ 3,92%. Các họ Mộc lan (Magnoliaceae), họ Tiết dê (Menispermaceae) và họ Mạch môn đông (Convallariaceae) mỗi họ ghi nhận 3 loài, chiếm tỷ lệ 2,94%.

Về mức độ đe dọa, có 52 loài được ghi danh trong Sách Đỏ Việt Nam 2007, gồm 1 loài Rất nguy cấp (Carex khoii), 19 loài Nguy cấp và 32 loài Sẽ nguy cấp. Đối chiếu Danh lục Đỏ IUCN 2018 ghi nhận 34 loài quý hiếm, trong đó có 2 loài Rất nguy cấp là Sao hòn gai (Hopea chinensis) và Vù hương (Cinnamomum balansae). Danh mục Nghị định 32/2006/NĐ-CP có 13 loài, gồm 1 loài thuộc nhóm IA nghiêm cấm khai thác thương mại là Kim tuyến lông (Anoectochilus setaceus) và 12 loài thuộc nhóm IIA. Ngoài ra, có 34 loài thuộc Phụ lục Công ước CITES 2017.

Đặc điểm tái sinh của 5 loài cây gỗ trọng điểm gồm Lim xanh, Táu mặt quỷ, Vù hương, Lát hoa và Sến mật cho thấy mật độ cây con đạt bình quân từ 1.200 đến 3.500 cây/ha. Đáng chú ý, tỷ lệ tái sinh tập trung chủ yếu ở không gian dưới tán cây mẹ, chiếm trên 65% tổng số cây tái sinh quan sát được, trong khi không gian ngoài tán chỉ chiếm dưới 35% do bức xạ nhiệt cao và lớp thảm mục mỏng.

Thảo luận kết quả

Sự tập trung phong phú của các loài quý hiếm bắt nguồn từ điều kiện địa hình chia cắt phức tạp với biên độ chênh cao lớn từ suối Khe Ru lên đỉnh Thiên Sơn 1.090 m, tạo nên vi khí hậu nhiệt đới ẩm đặc thù. So sánh với các khu bảo tồn lân cận vùng Đông Bắc, mật độ loài nguy cấp tại đây cao hơn khoảng 15%, chứng minh cấu trúc rừng kín thường xanh tại Đồng Sơn – Kỳ Thượng còn bảo tồn được tính nguyên vẹn đáng kể.

Tuy nhiên, khả năng mở rộng quần thể tự nhiên của các loài gỗ lớn đang gặp rào cản nghiêm trọng. Áp lực sinh kế từ 8.504 người dân vùng đệm với mức thu nhập thấp đã thúc đẩy các hành vi khai thác trộm gỗ quý, thu hái phong lan và đào bới dược liệu quý như Hoàng đằng, Đảng sâm. Sự phân bố không gian và mật độ cây tái sinh theo đai cao có thể được thể hiện trực quan qua biểu đồ phân bố tần số kết hợp bản đồ mật độ GIS tỷ lệ 1/25.000, giúp nhà quản trị nhận diện rõ nét các điểm nóng suy giảm sinh thái để khoanh vùng bảo vệ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực địa, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Xác lập và số hóa hệ thống ranh giới bảo tồn nghiêm ngặt: Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp với chính quyền địa phương hoàn thành cắm mốc ranh giới thực địa trên diện tích 15.593,81 ha trước quý IV năm 2021, ưu tiên phân định dứt điểm ranh giới chồng lấn giữa đất lâm nghiệp và đất nương rẫy tại 4 xã vùng lõi.
• Triển khai chương trình nhân giống và cứu hộ thực vật chuyển vị: Xây dựng vườn ươm thực nghiệm rộng 2 ha nhằm sản xuất tối thiểu 50.000 cây giống đạt chuẩn mỗi năm cho 5 loài cây gỗ bản địa nguy cấp (Lim xanh, Táu mặt quỷ, Vù hương, Lát hoa, Sến mật) trong giai đoạn 2020 – 2025 do Chi cục Kiểm lâm chủ trì.
• Phát triển sinh kế gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng: Hỗ trợ 1.930 hộ dân vùng đệm phát triển mô hình trồng trọt dược liệu bản địa như Chè dây, Ba kích và Đảng sâm dưới tán rừng sản xuất, đặt mục tiêu nâng thu nhập thêm 25% đến 30% và hạ tỷ lệ hộ nghèo từ 18% xuống dưới 8% vào năm 2025 do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn điều phối nguồn vốn chính sách.
• Tăng cường kiểm tra thực địa bằng công nghệ tuần tra số: Trang bị thiết bị định vị GPS và phần mềm giám sát SMART cho 100% kiểm lâm viên cơ sở, nâng tần suất tuần tra lên tối thiểu 4 lượt/tháng/tuyến trọng điểm từ năm 2019 nhằm ngăn chặn triệt để hành vi phá rừng và săn bắt trái phép.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Hệ thống số liệu và khung giải pháp của công trình mang lại giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cán bộ quản lý có thể khai thác bộ dữ liệu hiện trạng 103 loài thực vật quý hiếm cùng quy trình điều tra 14 tuyến mẫu để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 5 đến 10 năm.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Công trình cung cấp tài liệu tham khảo thực chứng về phương pháp tính toán chỉ số quan trọng IV% của Daniel Marmillod và kỹ thuật phân tích tái sinh thực vật dưới tán rừng tự nhiên.
• Cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh và huyện: Lãnh đạo địa phương có thể áp dụng các số liệu kinh tế xã hội của 8.504 nhân khẩu để lồng ghép bài toán an sinh xã hội vào quy hoạch phát triển lâm nghiệp bền vững.
• Các tổ chức bảo tồn phi chính phủ trong nước và quốc tế: Sử dụng danh lục 73 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và IUCN làm cơ sở khoa học để thiết kế các dự án tài trợ bảo tồn nguồn gen nguy cấp cấp bách.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng ghi nhận bao nhiêu loài thực vật quý hiếm? Nghiên cứu đã xác định được 103 loài thực vật quý hiếm thuộc 47 họ thực vật bậc cao có mạch. Trong số đó có 52 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam, 34 loài thuộc Danh lục Đỏ IUCN và 13 loài nằm trong danh mục hạn chế hoặc nghiêm cấm khai thác của Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Họ thực vật nào chiếm ưu thế lớn nhất về số lượng loài quý hiếm tại khu vực? Họ Phong lan (Orchidaceae) chiếm ưu thế cao nhất với 27 loài, tương đương tỷ lệ 26,47% tổng số loài quý hiếm được ghi nhận. Tiếp theo là họ Dẻ (Fagaceae) với 11 loài (chiếm 10,78%) và họ Kim giao (Podocarpaceae) với 4 loài (chiếm 3,92%).

Đặc điểm tái sinh tự nhiên của các loài cây gỗ quý diễn ra như thế nào? Mật độ cây tái sinh của 5 loài cây gỗ nghiên cứu dao động từ 1.200 đến 3.500 cây/ha. Quá trình tái sinh tập trung chủ yếu dưới bóng tán cây mẹ với tỷ lệ trên 65%, trong khi khu vực ngoài tán chỉ chiếm dưới 35% do ảnh hưởng của xói mòn và khô hạn.

Những áp lực kinh tế xã hội chính đối với công tác bảo tồn rừng tại đây là gì? Toàn vùng có 1.930 hộ dân với tỷ lệ nghèo trên 18%, trong đó người dân thiếu lương thực từ 3 đến 4 tháng mỗi năm. Nhu cầu khai thác gỗ gia dụng, thu hái 20 loài cây thuốc tự nhiên và lấy củi đốt tạo ra sức ép suy thoái sinh thái thường trực.

Giải pháp lâm sinh nào mang tính đột phá để phục hồi các loài cây gỗ nguy cấp? Giải pháp đột phá là kết hợp bảo tồn chuyển vị thông qua vườn ươm 2 ha để sản xuất 50.000 cây giống chất lượng cao mỗi năm với hoạt động làm giàu rừng nguyên vị, đồng thời hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật trồng Chè dây và Ba kích nhằm nâng thu nhập vùng đệm thêm 25% đến 30%.

Kết luận

• Hệ thống hóa danh mục 103 loài thực vật quý hiếm thuộc 47 họ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng, xác lập vị thế vùng bảo tồn đa dạng sinh học trọng điểm với 73 loài nguy cấp thuộc Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.
• Phân tích chi tiết đặc tính sinh thái và cấu trúc tái sinh tầng cây cao của 5 loài gỗ nguy cấp trên 14 tuyến điều tra với tổng chiều dài 94,9 km.
• Đánh giá toàn diện mối quan hệ giữa áp lực sinh kế của 8.504 người dân vùng đệm với mức độ suy giảm trữ lượng tài nguyên rừng đặc dụng 15.593,81 ha.
• Hoàn thiện hệ thống giải pháp liên ngành kết hợp quản trị đất đai, ứng dụng công nghệ số SMART và chuyển giao mô hình vườn ươm 50.000 cây giống/năm cho giai đoạn 2020 – 2025.
• Kêu gọi các cấp chính quyền, cơ quan quản lý lâm nghiệp và các tổ chức quốc tế đẩy mạnh hợp tác công tư, bố trí nguồn lực tài chính nhằm triển khai đồng bộ các chương trình bảo tồn loài nguy cấp gắn liền với phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng bản địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bảo tồn đa dạng sinh học là một trong những vấn đề quan trọng đang đƣợc cả thế giới quan tâm. Mà đa dạng sinh học thì hệ thực vật có ý nghĩa hàng đầu vì thực vật là mắt xích đầu tiên trong chuỗi thức ăn của các hệ sinh thái. Thực vật là nơi sống, nơi tồn tại của các loài sinh vật. Sự tồn tại và phát triển của thực vật chính là nền tảng cho sự phát triển và sự tiến hoá của sinh giới.

Sự kết hợp giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững, đã trở thành vấn đề thảo luận sôi nổi trên các diễn đàn khoa học trong những năm gần đây và đƣợc chính thức công nhận tại Hội nghị Liên hiệp quốc về Môi trƣờng và phát triển bền vững (UNCED) ở Rio de janeiro ( tháng 6 năm 1992). Tính đa dạng các loài thực vật cây gỗ ở Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thƣợng đƣợc xem là một khu vực điển hình của hệ sinh thái rừng kín thƣờng xanh núi thấp có diện tích rừng tự nhiên tập trung lớn nhất vùng Đông Bắc Việt Nam với nhiều loài thực vật, động vật rừng qúi hiếm. Tuy nhiên, sự đa dạng này đang bị đe dọa bởi một số tác động tiêu cực của con ngƣời; các tác động này đang làm thay đổi tính đa dạng sinh học của hệ thực vật rừng, đặc biệt một số loài xuất hiện trong Sách đỏ ngày càng nhiều, số lƣợng loài ngày càng giảm. Trƣớc tình hình thực tế đó khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thƣợng đƣợc thành lập theo quyết định số 1672/QĐ-UB ngày 22/5/2002 của UBND tỉnh Quảng Ninh với diện tích tự nhiên 17.792 ha, nằm trọn trong địa phận 5 xã Đồng Sơn, Kỳ Thƣợng, Đồng Lâm, Vũ Oai và xã Hoà Bình sát với đƣờng dông núi cao ranh giới với huyện Ba Chẽ và thành phố C m Phả cho nên khu bảo tồn cao ở phía Tây Bắc và thấp dần về phía Đông Nam.

Khu bảo tồn nằm trong vùng núi đất, có nhiều đỉnh núi cao và có nhiều thung lũng nhỏ lại bị chia cắt nhiều bởi hệ thống các dông núi phụ và các suối nƣớc, khá thuận lợi cho khai thác trái phép các loài lâm sản trong LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 những năm qua nên rừng trong Khu Bảo tồn không đồng nhất, bị chia cắt thành nhiều mảng, nhiều kiểu, nhiều trạng thái khác nhau. Tuy nhiên, từ khi thành lập KBTTN Đồng Sơn - Kỳ Thƣợng cho đến nay, chƣa có một chƣơng trình điều tra, đánh giá tình trạng bảo tồn loài và nhóm loài thực vật rừng quý hiếm trong phạm vi khu bảo tồn. Để nắm đƣợc thực trạng bảo tồn và làm cơ sở để xuất các giải pháp quản lý, việc điều tra tình trạng quản lý, bảo vệ các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm. Cho nên tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn thực vật quý hiếm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, Quảng Ninh”.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu thực vật Nghiên cứu thực vật trên thế gi i Trên thế giới, nghiên cứu về thực vật đã có từ rất lâu. Theophraste (370 - 285 trƣớc Công nguyên), ngƣời đầu tiên đề xuất ra một phƣơng pháp phân loại thực vật, trong các tác ph m “Lịch sử thực vật” và “Cơ sở thực vật” đã mô tả đƣợc gần 500 loài cây, phân thành cây to, cây nhỡ, cây nhỏ, cây cỏ, cây sống trên cạn, cây sống dƣới nƣớc, cây thƣờng xanh hay rụng lá, cây có hoa hay không có hoa, cây trồng hay cây dại. Engler (1882) đƣa ra con số thống kê cho thấy số loài thực vật thế giới là 275.000 loài, trong đó thực vật có hoa có 155.000 loài, thực vật không có hoa 30.

Riêng thực vật có hoa trên thế giới, Van lop (1940) đƣa ra con số 200.000 loài, Grosgayem (1949) là 300. Hai vùng giàu có nhất thế giới là Brazil 40.000 loài và quần đảo Malaixia 45. Hệ thực vật giàu loài liên quan không chỉ có điều kiện khí hậu và đất đai thuận lợi mà còn phụ thuộc vào các nhân tố lịch sử. Trung Âu có 3500 loài, 800 chi, 120 họ trong khi đó ở Trung Trung Hoa có 2900 loài 936 chi 155 họ (1/6/12,2) (Dẫn theo Nguyễn Nghĩa Thìn, 2008) [23].

Theo Phạm Hoàng Hộ (1999-2003) hệ thực vật trên thế giới nhƣ sau: Pháp có khoảng 4.800 loài, châu Âu 11.000 loài, Ấn Độ khoảng 12-14.000 loài, Canada có khoảng 4.500 loài kể cả loài du nhập, cả Bắc Mỹ có trên 14.000 loài, Malaysia và Indonesia có khoảng 25. Lê Trần Chấn và cộng sự (1999) [8], đƣa ra con số về số lƣợng loài thực vật ở các vùng nhƣ sau: vùng hàn đới (đất mới: 208 loài); vùng ôn đới (Litva: 1439 loài), cận nhiệt đới (Palextin: 2334 loài); vùng nhiệt đới m và nhiệt đới gió mùa (Philippin: 8099 loài, Bắc Việt Nam: 5609 loài. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Nghiên cứu về hệ thực vật Trung Quốc có thể kể một số tác giả nhƣ: Dunn S. (1912) [31] về thực vật chí Quảng Đông và Hồng Kông; Chen Feng-hwai và Wu Te-lin (1987-2006) [30] về thực vật chí Quảng Đông; Huang Tseng-chieng (1994-2003) [32] đã cho ra đời bộ thực vật Đài Loan; Wu Zheng-yi và Raven P.

(1994-2007) với thực vật chí Trung Quốc, Wu Te-lin (2002) [40] với Danh lục các loài thực vật Hồng Kông. Mới đây nhất, năm 2008, Hu Shiu-ying [33] đã công bố cuốn Thực vật chí Hồng Kông. Nghiên cứu thực vật tại iệt N m Nghiên cứu về hệ thực vật ở Việt Nam đã có từ lâu. Ta có thể nhắc tới một số tác giả nhƣ: Tuệ Tĩnh (1417), trong cuốn “ Nam dƣợc thần hiệu” đã mô tả tới 579 loài cây làm thuốc.

Song việc điều tra nghiên cứu thực vật có tính quy mô lớn ở nƣớc ta mới chỉ bắt đầu vào thời Pháp thuộc. Các công trình nghiên cứu về thực vật có giá trị đều do các tác giả nƣớc ngoài thực hiện nhƣ: “Thực vật ở Nam Bộ” của Loureiro (1790-), “Thực vật rừng Nam Bộ” của Pierre (1879-1899). Các nghiên cứu này cũng chỉ dừng lại ở việc thống kê và mô tả số lƣợng loài thực vật ở Việt Nam. Để phục vụ công tác khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên thực vật, Bộ Lâm nghiệp đã công bố 07 tập Cây gỗ rừng Việt Nam (1971 - 1988) [5], đến năm 1996 công trình này đã đƣợc Vũ Văn Dũng dịch sang tiếng Anh.

Trần Đình Lý (1993) đã công bố 1900 cây có ích ở Việt Nam [17]; V Văn Chi (1996) đã công bố Từ điển cây thuốc Việt Nam [9] với 3105 loài cây sử dụng làm thuốc. Trong cuốn “C m nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật hạt kín (Magnoliophyta, Angiospermae) ở Việt Nam”, Nguyễn Tiến Bân (1997) [3] đã giới thiệu 265 họ, khoảng 2300 chi thuộc ngành hạt kín ở nƣớc ta. Trong cuốn sách, vị trí và khối lƣợng các họ đƣợc thừa nhận theo hệ thống Takhtajan - 1973, một hệ thống tƣơng đối đƣợc biết nhiều ở Việt Nam. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Theo hƣớng kiểm kê thành phần loài, và mô tả đặc điểm các loài có công trình: "Cây cỏ Việt Nam" của Phạm Hoàng Hộ (1999-2003) [14].

Trong đó, Phạm Hoàng Hộ đã thống kê đƣợc số loài thực vật hiện có của Việt Nam tới 11.611 loài, gần đạt số lƣợng 12.000 loài theo dự đoán của nhiều nhà thực vật học. Trong tài liệu về Tài nguyên cây gỗ Việt Nam, Trần Hợp (2000) [15], đã mô tả đặc điểm nhận biết, phân bố và giá trị sử dụng của 1566 loài cây gỗ phổ biến từ Bắc vào Nam. Trong đó các loài đƣợc sắp xếp theo hệ thống tiến hóa của Armen Takhtajan về các ngành Quyết thực vật, ngành thực vật Hạt trần (1986), ngành thực vật Hạt kín (1987). Để làm tài liệu tra cứu tên cây rừng, Bộ Nông nghiệp và PTNT (2000) [6], đã biên soạn cuốn sách “Tên cây rừng Việt Nam”, trong đó tác giả đã sắp xếp thành các bảng theo thứ tự: Bảng 1: Tên Việt Nam thƣờng dùng với 4544 loài thực vật; Bảng 2: Tên khoa học; Bảng 3: Tên thƣơng mại một số loại gỗ và lâm sản khác; Bảng 4: bảng tra các họ theo tên Việt Nam; Bảng 5: bảng tra các họ theo tên la tinh.

Bộ sách đầy đủ nhất góp phần cho nghiên cứu khoa học thực vật ở Việt Nam, nhiều tên khoa học mới đƣợc cập nhật và chỉnh lý, đó là Danh lục các loài thực vật Việt Nam tập I (2001) [26], tập II (2003), tập III (2005) [4], trong tài liệu này, các tác giả đã thống kê đƣợc 368 loài vi khu n lam, 2.176 loài Tảo, 481 loài Rêu, 1 loài Quyết lá thông, 53 loài Thông đất, 2 loài cở tháp bút, 691 loài dƣơng xỉ, 69 loài thực vật hạt trần và 13.000 loài thực vật hạt kín, đƣa tổng số loài thực vật Việt Nam lên đến gần 20. Trên cơ sở tổng kết các tài liệu đã công bố, Nguyễn Nghĩa Thìn (2008) [23] đã thống kê số taxon của hệ thực vật bậc cao của Việt Nam có 11.428 chi và 395 họ. Nhƣ vậy, nghiên cứu về đa dạng thực vật ở Việt Nam đã đƣợc nghiên cứu khá toàn diện, đặc biệt ở các Khu bảo tồn thiên nhiên, đây là một bộ dữ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu. Có nhiều phƣơng pháp điều tra khác nhau, tuy nhiên chủ yếu vẫn sử dụng những phƣơng pháp điều tra truyền thống trong lâm học, thiếu những thiết bị hiện đại nên đã phần nào ảnh hƣởng đến độ chính xác của số liệu.

Kết quả điều tra đã đƣa ra đƣợc số liệu về thành phần loài thực vật, giá trị sử dụng, yếu tố địa lý ở các khu vực nghiên cứu. Nhƣng những khu bảo tồn nhỏ, mới thành lập thì việc nghiên cứu còn nhiều hạn chế.Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn thực vật 1. Trên thế gi i - Bảo tồn và sử dụng hợp lý các tài nguyên sinh học đã trở thành một chiến lƣợc chung trên toàn cầu. Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời để hƣớng dẫn việc đánh giá bảo tồn đa dạng sinh học nhƣ: Công ƣớc ĐDSH; Hiệp Hội Bảo Tồn Thiên Nhiên Quốc Tế (IUCN), Chƣơng trình môi trƣờng liên hợp quốc (UNEP), Quỹ Quốc Tế Bảo Vệ Thiên Nhiên (WWF), viện thài nguyên Di truyền Quốc Tế (IPGRI), .