Nghiên cứu giải pháp phục hồi rừng phòng hộ ven bờ tại lưu vực sông Cầu

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu đề xuất giải pháp phục hồi rừng phòng hộ ven bờ tại một số xã thuộc lưu vực sông cầu, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Trần Thị Thanh Hương
• Người hướng dẫn: TS. Phùng Văn Khoa
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất giải pháp phục hồi rừng phòng hộ ven bờ tại một số xã thuộc lưu vực sông Cầu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. PHẦN I: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về rừng phòng hộ ven bờ
• 1.1.1. Về chức năng
• 1.1.2. Về cấu trúc của rừng phòng hộ ven bờ
• 1.2. Nghiên cứu về phục hồi rừng
• 1.3. Quản lý lưu vực có sự tham gia

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp phục hồi rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu

Rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học. Tuy nhiên, tình trạng suy thoái rừng đang diễn ra nghiêm trọng. Việc phục hồi rừng phòng hộ không chỉ giúp cải thiện chất lượng nước mà còn bảo vệ đất và giảm thiểu ô nhiễm. Giải pháp phục hồi rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả.

1.1. Định nghĩa và vai trò của rừng phòng hộ ven bờ

Rừng phòng hộ ven bờ được hiểu là khu vực có cây xanh, giúp bảo vệ đất và giảm xói mòn. Chức năng của rừng phòng hộ bao gồm bảo vệ môi trường, duy trì đa dạng sinh học và cung cấp môi trường sống cho các loài sinh vật.

1.2. Tình trạng hiện tại của rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu

Tình trạng suy thoái rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu đang ở mức báo động. Độ che phủ rừng chưa đạt yêu cầu, gây ra nhiều vấn đề về môi trường như xói mòn và ô nhiễm nguồn nước.

II. Vấn đề và thách thức trong phục hồi rừng phòng hộ ven bờ

Việc phục hồi rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu gặp nhiều thách thức. Sự khai thác tài nguyên không hợp lý, áp lực từ dân số và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính gây khó khăn. Cần có các giải pháp cụ thể để đối phó với những thách thức này.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến rừng phòng hộ

Biến đổi khí hậu làm gia tăng tình trạng xói mòn và ô nhiễm nguồn nước. Rừng phòng hộ ven bờ cần được bảo vệ và phục hồi để giảm thiểu tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu.

2.2. Áp lực từ phát triển kinh tế và dân số

Sự gia tăng dân số và nhu cầu phát triển kinh tế đã tạo ra áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Việc khai thác không hợp lý đã dẫn đến tình trạng suy thoái nghiêm trọng của rừng phòng hộ.

III. Phương pháp phục hồi rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu hiệu quả

Để phục hồi rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả như trồng cây bản địa, bảo vệ thảm thực vật tự nhiên và quản lý nước. Những phương pháp này không chỉ giúp phục hồi rừng mà còn bảo vệ môi trường sống cho các loài sinh vật.

3.1. Trồng cây bản địa và bảo vệ thảm thực vật tự nhiên

Trồng cây bản địa giúp tăng cường khả năng phục hồi của rừng. Bảo vệ thảm thực vật tự nhiên cũng là một phần quan trọng trong việc duy trì tính đa dạng sinh học và ổn định môi trường.

3.2. Quản lý nước và bảo vệ đất

Quản lý nước hiệu quả giúp giảm thiểu tình trạng xói mòn và ô nhiễm. Bảo vệ đất cũng là yếu tố quan trọng trong việc duy trì sức khỏe của rừng phòng hộ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về phục hồi rừng

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phục hồi rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu có thể mang lại nhiều lợi ích. Những ứng dụng thực tiễn từ các nghiên cứu này sẽ giúp cải thiện chất lượng nước và bảo vệ môi trường sống cho các loài sinh vật.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu phục hồi rừng

Nghiên cứu cho thấy rằng việc phục hồi rừng phòng hộ ven bờ có thể giảm thiểu ô nhiễm và cải thiện chất lượng nước. Các kết quả này cần được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn.

4.2. Các mô hình phục hồi rừng thành công

Một số mô hình phục hồi rừng thành công đã được triển khai tại các khu vực khác nhau. Những mô hình này có thể được áp dụng cho sông Cầu để đạt hiệu quả cao nhất.

V. Kết luận và tương lai của rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu

Việc phục hồi rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu là một nhiệm vụ cấp thiết. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để thực hiện các giải pháp hiệu quả. Tương lai của rừng phòng hộ phụ thuộc vào sự quan tâm và hành động ngay từ bây giờ.

5.1. Tầm quan trọng của sự phối hợp trong phục hồi rừng

Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng là rất quan trọng trong việc phục hồi rừng. Điều này giúp đảm bảo các giải pháp được thực hiện hiệu quả và bền vững.

5.2. Hướng đi tương lai cho rừng phòng hộ ven bờ

Tương lai của rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu cần được xây dựng trên nền tảng bền vững. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích cộng đồng tham gia vào việc bảo vệ và phục hồi rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Cầu có tổng diện tích tự nhiên khoảng 6.030 km² với mạng lưới sông ngòi dài hơn 1.600 km, đóng vai trò huyết mạch đối với sự phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh nguồn nước cho 6 tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, tốc độ mất rừng phòng hộ đầu nguồn tại lưu vực này trong giai đoạn trước năm 2010 đã chạm mức báo động từ 1% đến 2%/năm. Độ che phủ rừng tại các khu vực xung yếu chỉ đạt dưới 30%, cách rất xa chỉ tiêu an toàn sinh thái tối thiểu là trên 50%.

Hệ quả của quá trình suy thoái thảm thực vật ven bờ là tình trạng sạt lở đê kè, bồi lấp lòng sông và ô nhiễm nguồn nước mặt. Khi 1 ha thảm thực vật rừng ven sông bị triệt hạ, lượng đất đá xói mòn đổ thẳng xuống dòng chảy trong mùa lũ có thể lên tới 150 tấn/năm, cao gấp 1.500 lần so với khu vực có rừng che phủ nguyên vẹn. Trước thực trạng các giải pháp công trình như xây kè đá hay đổ bê tông bộc lộ hạn chế lớn về chi phí đầu tư và làm suy giảm cảnh quan tự nhiên, việc nghiên cứu các giải pháp phi công trình gần gũi với tự nhiên trở nên vô cùng cấp bách.

Luận văn xác định mục tiêu trọng tâm là xây dựng cơ sở khoa học kỹ thuật và kinh tế - xã hội để đề xuất giải pháp phục hồi hệ sinh thái rừng phòng hộ ven bờ. Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 12/2008 đến tháng 10/2010 tại hành lang ven sông rộng 100 m thuộc ba địa bàn đại diện: xã Nông Hạ (Chợ Mới, Bắc Kạn), xã Văn Lăng (Đồng Hỷ, Thái Nguyên) và xã Hợp Thịnh (Hiệp Hòa, Bắc Giang). Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược trong việc thiết lập dải đệm sinh thái nhằm cố định dòng chảy, giảm hơn 70% cặn lắng và giữ vững tính ổn định thủy văn cho toàn lưu vực sông Cầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết cấu trúc dải đệm ven bờ ba vùng chiến lược do Cục Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) và Cơ quan Bảo tồn Tài nguyên Thiên nhiên (NRCS) chuẩn hóa năm 2005. Khung mô hình này phân chia dải ven bờ thành ba không gian chức năng nối tiếp:

• Vùng 1 nằm sát mép nước với các loài cây gỗ bản địa lâu năm có bộ rễ sâu để giữ đất, chống sạt lở;
• Vùng 2 là dải cây gỗ và cây bụi chuyển tiếp có nhiệm vụ hấp thụ, chuyển hóa nitrat và amoni từ dòng chảy ngầm;
• Vùng 3 tiếp giáp đất sản xuất nông nghiệp, bao gồm trảng cỏ và thảm tươi nhằm kiểm soát dòng chảy mặt và giữ lại chất lắng cặn thô.

Nghiên cứu tích hợp các lý thuyết diễn thế sinh thái và phục hồi rừng nhiệt đới của Whitmore (1975), Han Lamprecht (1989) và Thái Văn Trừng (1993) để định hình kỹ thuật khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp làm giàu rừng. Luận văn chuẩn hóa bốn khái niệm học thuật then chốt: Rừng phòng hộ ven bờ (Riparian Forest Buffer), Chỉ số giá trị quan trọng của loài (Important Value Index - IV%), Quy phạm kỹ thuật lâm sinh phục hồi rừng (theo tiêu chuẩn QPN 14-92 và QPN 21-98) và Quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBFRM).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa thu thập tài liệu thứ cấp, đo đạc thực địa và điều tra xã hội học lâm nghiệp:

• Cỡ mẫu thực địa: Thiết lập từ 10 đến 15 ô tiêu chuẩn (ÔTC) với diện tích 500 m² (20 m x 25 m) tại các trạng thái rừng ven bờ đại diện. Trên mỗi ÔTC, bố trí 5 ô dạng bản (ÔDB) diện tích 9 m² theo phương pháp 5 điểm chéo góc để đo đếm cây tái sinh mục đích và độ dày thảm mục.
• Điều tra thổ nhưỡng: Đào và phân tích 6 phẫu diện đất chuyên sâu (mỗi xã 2 phẫu diện đại diện cho đất có rừng và đất nông nghiệp) ở độ sâu trên 50 cm đến 100 cm. Mẫu đất được lấy bằng ống dung trọng 100 cm³ để kiểm tra độ xốp, độ chua pH và hàm lượng mùn trong phòng thí nghiệm.
• Đo đạc xói lở và sạt lở bờ sông: Sử dụng phương pháp cọc mốc căng dây đo lường tại hai thời điểm đối chứng là tháng 5 (đầu mùa mưa) và tháng 8 (cao điểm mùa mưa) với khoảng cách đo 3 tháng nhằm tính toán biến thiên thể tích sạt lở (m³/tháng) và tốc độ xói mòn bề mặt (mm/tháng).
• Điều tra xã hội học: Ứng dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) với bảng hỏi cấu trúc bán định hình, thực hiện phỏng vấn 90 hộ gia đình và cán bộ địa phương (30 phiếu trên mỗi xã).
• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm SPSS và Microsoft Excel để xử lý phương sai, kiểm định phân bố cây tái sinh theo hệ số K, tính toán tỷ lệ IV% theo công thức Daniel Marmillod và phân tích đa tiêu chuẩn (MCA) để lựa chọn loài cây trồng rừng phòng hộ ven bờ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích đất cho thấy sự vượt trội rõ rệt về chất lượng thổ nhưỡng tại khu vực có rừng so với đất canh tác nông nghiệp ven bờ. Độ xốp của đất rừng dao động từ 60% đến 70%, đạt tiêu chuẩn tầng đất canh tác rất tốt, trong khi đất nông nghiệp chỉ đạt từ 44% đến 50%. Hàm lượng mùn tổng số ở đất rừng đạt trên 4%, cao hơn hẳn mức 2% đến 4% của đất nông nghiệp pha cát nghèo dinh dưỡng. Độ chua trao đổi pH(KCl) tại cả ba khu vực khảo sát nằm trong ngưỡng từ 4,5 đến 5,8, phản ánh tính chất đất chua cần bón vôi cải tạo khi gây trồng.

Đặc điểm sạt lở và xói mòn biến động mạnh theo độ dốc địa hình và phân bố lượng mưa. Tại hai xã miền núi Nông Hạ và Văn Lăng, nơi có các sườn dốc cục bộ vượt trên 25° đến 35°, tốc độ xói mòn bề mặt trong 3 tháng mùa mưa diễn ra rất nghiêm trọng do lượng mưa tập trung chiếm từ 80% đến 83% tổng lượng mưa cả năm (đạt từ 1.556 mm đến 1.828 mm/năm).

Cấu trúc thảm thực vật ven bờ sông Cầu đang ở trạng thái suy thoái sâu sắc. Hầu hết các dải thực vật chỉ còn là trảng cây bụi, cỏ hoang (trạng thái Ia, Ib) hoặc rừng thứ sinh nghèo kiệt sau khai thác (trạng thái IIa). Mật độ cây tái sinh mục đích có triển vọng đạt rất thấp, phổ biến dưới 300 cây/ha, không đủ điều kiện tự phục hồi nếu thiếu các tác động lâm sinh hỗ trợ.

Áp lực chuyển đổi đất lâm nghiệp sang đất nông nghiệp là rào cản xã hội lớn nhất. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp bình quân tại xã vùng cao Nông Hạ chỉ chiếm 6% và xã Văn Lăng chiếm 10,69% tổng diện tích tự nhiên, khiến người dân có xu hướng tận dụng triệt để từng mét đất ven sông để trồng ngô, đỗ và hoa màu ngắn ngày.

Thảo luận kết quả

Khả năng giữ đất và giảm thiểu bồi lắng của rừng phòng hộ ven bờ bắt nguồn từ mạng lưới rễ cây đan xen cùng tầng thảm mục dày, giúp triệt tiêu động năng hạt mưa và gia tăng hệ số thấm nước ngầm. Kết quả này tương đồng với các công bố của Julia C. Klapproth (2000) và Schoonover (2003), khẳng định dải đệm thực vật ven bờ có chiều rộng từ 30 m đến 50 m có khả năng khử tới 85% nitrat và 78% lượng amoni hòa tan trong nước ngầm nông.

Khi biểu diễn các chỉ tiêu sinh trắc rừng và xói lở qua mô hình trắc diện ngang từ bờ sông vào sâu 100 m, số liệu phản ánh quy luật rõ rệt: ở khoảng cách 25% đầu tiên tính từ mép nước, thảm cỏ và cây bụi giữ lại hầu hết các hạt cặn lắng kích thước lớn. Càng lùi sâu vào dải rừng gỗ lớn, lượng dinh dưỡng dư thừa và dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật càng được hấp thụ triệt để. Tuy nhiên, việc thiết kế dải rừng phòng hộ tại lưu vực sông Cầu không thể rập khuôn theo quy chuẩn quốc tế 61 m của NRCS mà cần điều chỉnh linh hoạt từ 30 m đến 50 m để cân bằng giữa mục tiêu phòng hộ nguồn nước và an sinh xã hội của cộng đồng cư dân bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phục hồi hiệu quả dải rừng phòng hộ ven bờ sông Cầu, luận văn đề xuất hệ thống bốn giải pháp đồng bộ:

Thứ nhất, quy hoạch và thiết lập mô hình đai rừng phòng hộ ven bờ ba vùng đệm với tổng chiều rộng từ 30 m đến 60 m. Ban Quản lý Dự án Lưu vực sông Cầu phối hợp với UBND các huyện Chợ Mới, Đồng Hỷ và Hiệp Hòa cắm mốc ranh giới dải đệm hành lang bảo vệ nguồn nước trong giai đoạn 2011 - 2013, bảo đảm chỉ tiêu tỷ lệ sống của cây trồng đạt trên 85%.

Thứ hai, áp dụng kỹ thuật khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp làm giàu rừng trên các diện tích đất rừng thứ sinh nghèo kiệt (trạng thái IIa, IIb). Chi cục Kiểm lâm địa phương hướng dẫn người dân phát dọn dây leo, bụi rậm chèn ép và trồng bổ sung các loài cây mục đích với mật độ từ 500 đến 600 cây/ha theo đúng tiêu chuẩn kỹ thuật quy định tại QPN 21-98, hoàn thành mục tiêu khép tán rừng trong lộ trình 3 đến 5 năm.

Thứ ba, tuyển chọn và nhân giống cơ cấu loài cây bản địa đa mục tiêu thông qua phương pháp phân tích đa tiêu chuẩn. Ưu tiên các loài cây có bộ rễ phát triển, chịu ngập tạm thời, chống trôi trượt bờ đất tốt và có giá trị kinh tế như Gáo trắng, Vối thuốc, Xoan đào kết hợp trồng hàng rào cỏ Vetiver giữ chân đất. Trạm Khuyến nông - Lâm nghiệp các xã tổ chức ươm giống và cung ứng cây con đạt tiêu chuẩn xuất vườn trong các vụ xuân hè hàng năm.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và đa dạng hóa sinh kế có sự tham gia của cộng đồng. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh sớm phân bổ nguồn kinh phí khoán bảo vệ rừng phòng hộ cho 100% hộ dân ký cam kết giữ rừng ven sông, kết hợp mô hình nông lâm kết hợp dưới tán rừng nhằm bù đắp phần thu nhập thiếu hụt do thu hẹp diện tích đất canh tác ven bãi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả thực nghiệm của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho bốn nhóm đối tượng:

Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ban Quản lý Lưu vực sông Cầu cùng Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bắc Giang. Dữ liệu luận văn cung cấp cơ sở thực tiễn để phê duyệt quy hoạch hành lang thoát lũ và ban hành quy định bảo vệ dải đệm ven sông.

Nhà khoa học, giảng viên và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng: Các trường đại học khối nông lâm, viện nghiên cứu sinh thái môi trường khai thác luận văn làm học liệu chuyên đề về thủy văn rừng, kỹ thuật lâm sinh phục hồi sinh cảnh ven nước và phương pháp phân tích thực địa sinh thái học.

Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị điều phối dự án phát triển bền vững: Các chuyên gia thiết kế dự án quản lý lưu vực sông tích hợp (IWRM) có thể kế thừa quy trình đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) và mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng để triển khai các dự án bảo tồn nguồn nước.

Ban quản lý rừng phòng hộ và chính quyền địa phương cấp xã, huyện ven sông: Đội ngũ cán bộ địa chính, khuyến nông cơ sở ứng dụng danh mục cây bản địa và kỹ thuật trồng hỗn giao để hướng dẫn người dân thôn bản bảo vệ bờ kè, giữ đất nương rẫy trước mùa mưa bão.

Câu hỏi thường gặp

Rừng phòng hộ ven bờ mang lại ưu thế gì vượt trội so với các công trình kè đá bê tông truyền thống? Giải pháp phục hồi rừng ven bờ là biện pháp phi công trình thân thiện với môi trường, giúp tiết kiệm từ 40% đến 60% chi phí xây dựng so với kè cứng. Rễ cây tạo mạng lưới sinh học giữ đất linh hoạt, đồng thời hấp thụ trên 78% hóa chất độc hại chảy tràn và tạo cảnh quan sinh thái tự nhiên.

Độ rộng dải rừng phòng hộ ven sông Cầu bao nhiêu mét là đạt chuẩn kỹ thuật? Theo tiêu chuẩn vùng đệm và điều kiện địa hình thực tế tại sông Cầu, dải đệm tối thiểu phải đạt 7,6 m để lọc chất lắng cặn thô và sỏi đá. Để hấp phụ phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và ổn định bờ dốc, dải rừng cần được thiết kế rộng từ 30 m đến 61 m.

Những tiêu chí nào được sử dụng để chọn loài cây trồng phục hồi ven sông? Nghiên cứu sử dụng 9 quy trình phân tích đa tiêu chuẩn trên phần mềm SPSS, đánh giá dựa trên 2 nhóm tiêu chí: sinh thái (khả năng chịu ngập, cấu trúc rễ chùm bám sâu, tốc độ sinh trưởng nhanh, tạo cảnh quan) và kinh tế - xã hội (cung cấp lâm sản ngoài gỗ, được người dân địa phương ủng hộ gây trồng).

Phương pháp nào được áp dụng để đo lường mức độ xói mòn và sạt lở bờ sông? Nghiên cứu sử dụng phương pháp cọc tiêu định vị và dây thăng bằng đo đạc tại các điểm xung yếu vào tháng 5 và tháng 8. Dữ liệu chiều dài, độ rộng và độ sâu sạt lở qua khoảng thời gian 3 tháng được đưa vào công thức toán học để xác định thể tích sạt lở (m³/tháng) và tốc độ xói mòn bề mặt (mm/tháng).

Làm thế nào để người dân tự nguyện dành đất ven sông cho việc trồng rừng phòng hộ? Giải pháp căn cơ là áp dụng mô hình quản lý có sự tham gia của người dân theo 4 cấp độ tham gia, kết hợp chính sách khoán bảo vệ rừng phòng hộ và phát triển mô hình nông lâm kết hợp, trồng xen cây dược liệu hoặc cây lâm sản ngoài gỗ để bảo đảm nguồn thu nhập ổn định.

Kết luận

• Xác lập hệ thống cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về đất đai, địa hình, khí tượng thủy văn và hiện trạng thảm thực vật tại hành lang 100 m ven bờ sông Cầu thuộc ba tỉnh Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bắc Giang.
• Chứng minh tính ưu việt của đất rừng phòng hộ với độ xốp đạt từ 60% đến 70% và hàm lượng mùn trên 4%, cao hơn vượt trội so với đất sản xuất nông nghiệp ven bãi.
• Chuẩn hóa mô hình đai rừng phòng hộ ven bờ ba vùng chiến lược với dải đệm linh hoạt từ 30 m đến 60 m nhằm giảm thiểu tối đa tình trạng sạt lở bờ sông và lọc sạch nguồn nước.
• Tuyển chọn thành công cơ cấu cây trồng bản địa đa tác dụng đáp ứng tiêu chuẩn phòng hộ và nâng cao sinh kế cho người dân bản địa.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho công tác quản lý lưu vực sông tích hợp và định hướng phát triển lâm nghiệp xã hội bền vững tại Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020.

Để hiện thực hóa các giải pháp nêu trên, các cấp chính quyền địa phương cần sớm phê duyệt dự án thí điểm phục hồi đai rừng ven sông Cầu, gắn kết chặt chẽ quyền lợi kinh tế của cộng đồng dân cư với nhiệm vụ bảo vệ môi trường sinh thái lưu vực sông ngòi quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu rất quan trọng cho khoa học phục hồi rừng, song nó chưa chỉ ra được những giải pháp cụ thể để phục hồi rừng. Tuy nhiên, khoa học nghiên cứu về phục hồi rừng mới thực sự phát triển vào những năm 1950 trở lại đây. Điển hình là các nghiên cứu của Barnard (1950), Smith (1952) ở Malaysia và nghiên cứu của Lamprecht ở Venezuela (1954). Những kết quả nghiên cứu đó đều đi đến thống nhất rằng: cần lợi dụng triệt để thảm thực vật hiện có với các điều kiện lập địa khác nhằm duy trì tái sinh tự nhiên kết hợp với trồng bổ sung để phục hồi lại cấu trúc rừng gần giống ban đầu (Trích theo Đặng Xuân Quý, 2005).

Khi nghiên cứu về rừng nhiệt đới châu Á, Van Steenis (1956) đã đưa ra kết luận sau: tái sinh vệt thích hợp với những cây ưa sáng mọc nhanh, vòng đời ngắn; cây tái sinh phân tán, liên tục phù hợp với các loài ban đầu chịu bóng hoặc những loài ưa bóng (Trích theo Nguyễn Thị Ngọc, 2003). Ngoài ra, vấn đề được quan tâm nhiều hơn cả trong quá trình nghiên cứu về phục hồi rừng nhiệt đới, vẫn là hiệu quả lợi dụng tái sinh rừng của các biện pháp kỹ thuật lâm sinh. Trong đó, phải kể đến hệ thống các phương pháp xử lý và hiệu quả của nó đối với tái sinh rừng trong “Cơ sở sinh thái học và LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 kinh doanh rừng mưa” của G. Năm 1996, các nghiên cứu của Fedlmaner đã chỉ ra rằng, các nhân tố ảnh hưởng tới quá trình tái sinh phục hồi rừng chủ yếu là: điều kiện lập địa, thành phần loài, nguồn cây mẹ gieo giống,.

Song đó mới chỉ là nghiên cứu tổng hợp mà chưa chỉ ra được nhân tố nào ảnh hưởng mạnh mẽ nhất, và chưa đề cập đến nhóm nhân tố quan trọng là kinh tế xã hội. Năm 1975, khi phân tích sự phát triển của thảm thực vật thứ sinh, Whitimore đã nhấn mạnh; khoảng thời gian để các khu rừng tái sinh hạt đạt được tới trạng thái là rừng nguyên sinh có thể tới hàng trăm năm. Các khu rừng thuần loài được tạo thành bởi những loài mà hạt của chúng có thể nảy mầm và trụ được trên các khu đất trống vào thời điểm thích hợp và cần lợi dụng lớp cây chồi, xử lý thực bì theo băng rạch tránh phát trắng để sớm tạo hoàn cảnh rừng. Đặc biệt, các nghiên cứu về kỹ thuật làm giàu rừng cũng tương đối phát triển, từ năm 1965 đã nghiên cứu và đưa ra khái niệm làm giàu rừng là bổ sung các loài cây có giá trị kinh tế vào những nơi rừng đã phục hồi nhưng thiếu hụt loài cây có giá trị.

Đến năm 1989, Han Lamprecht và Aubreulle đã bổ sung thêm rằng, làm giàu rừng là lựa chọn tối ưu nhất cho lâm phần ban đầu không đủ loài cây tái sinh có giá trị kinh tế, từ đó đã xây dựng hoàn chỉnh phương pháp làm giàu rừng theo rạch (Trích theo Bùi Thị Vân, 2005).Wyatt - Smith (1995), làm giàu rừng là sự bổ sung những loài cây có giá trị kinh tế vào những nơi rừng đã phục hồi lớp cây che phủ thứ sinh hoặc cây bụi nhưng thiếu hụt những loài cây có giá trị. Wan Yu Sof (1998) cũng lưu ý khi chọn loài làm giàu rừng cần quan tâm đến các tiêu chí như: dễ tạo cây tái sinh, tỉ lệ nảy mầm cao, ra hoa kết quả hàng năm, sinh trưởng nhanh, đặc biệt thời kì đầu, chịu bóng nhẹ lúc non, có khả năng chịu đựng được sự cạnh tranh các cây khác, tự tỉa cành tốt,. (Trích theo Trần Minh Cảnh, 2009) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 Ngoài ra, việc phân loại rừng - đối tượng phục hồi là cơ sở quan trọng cho đề xuất các biện pháp phục hồi. Hiện nay, trên thế giới có 2 quan điểm phân loại chính được ghi nhận là: quan điểm của E.

Bruenig (1998) dựa vào đặc điểm hiện trạng thảm thực vật che phủ, gồm 5 loại chính: các lâm phần rừng hỗn loài tự nhiên bị khai thác quá mức, các lâm phần rừng thứ sinh ở các giai đoạn phát triển khác nhau, các đám cây gỗ thứ sinh, trảng cỏ và các dạng thảm thực vật khác trên các loại hình thổ nhưỡng khác nhau. Theo quan điểm phục hồi rừng của tổ chức cây gỗ nhiệt đới quốc tế (ITTO, 2002) thì rừng thứ sinh nghèo được phân chia làm 3 loại phụ đó là: rừng nguyên sinh bị suy thoái (Degraded primary forest); rừng thứ sinh (Secondary forest); đất rừng bị thoái hoá (Degraded forest land). Các nghiên cứu trên, tuy ở những khía cạnh khác nhau song chủ yếu tập trung vào các hướng chính là: nghiên cứu về tái sinh và động thái ở rừng thứ sinh nghèo, phân loại rừng thứ sinh nghèo, các biện pháp kỹ thuật lâm sinh tác động và hiệu quả của các biện pháp đó,… Đây chính là những cơ sở khoa học, có ý nghĩa lớn lao, đặt nền móng cho khoa học phục hồi rừng nói chung và phục hồi rừng phòng hộ ven bờ sông suối nói riêng ngày nay. Tuy nhiên, về khía cạnh kinh tế xã hội - nhân tố có tác động lớn đến hiệu quả phục hồi rừng lại chưa được các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều.

Quản lý lưu vực có sự tham gia Quản lý theo lưu vực sông là một hoạt động cần thiết và mang tính tất yếu của thời đại ngày nay. Trong đó, theo Heinz I và cộng sự, 2007 để quản lý lưu vực có hiệu quả thì việc phân quyền, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương là thực sự cần thiết. Richard Aspinall và cộng sự (2000) cũng cho rằng, sự tham gia của người dân đã trở thành nhân tố đặc biệt quan trọng, ảnh hưởng quyết định đến sự thành bại của các chương trình quản lý tổng hợp tài nguyên nói chung và quản lý lưu vực sông nói riêng. Còn Klapporth (2000) thì LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 nhấn mạnh việc quản lý rừng phòng hộ ven bờ nên được xem như một phần của chương trình quản lý sử dụng đất bền vững của địa phương đó.

Đặc biệt những nơi được cho là điểm nóng về mức độ ô nhiễm, tình trạng xói mòn, sạt lở đất thì cần thiết phải tiến hành các biện pháp quản lý tổng hợp có sự tham gia (BMPs) để bổ trợ cho rừng phòng hộ ven bờ. Ngoài ra, trên thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu về lâm nghiệp cộng đồng nói chung, phục hồi rừng trên cơ sở cộng đồng và đã trở thành bài học thành công của rất nhiều quốc gia như: Ấn Độ, Băngladet, Philippin, Thái Lan,… Theo Poffenberger (2000) và Thakur (2001) thì sự thiếu tin tưởng giữa người dân địa phương với cơ quan lâm nghiệp, thiếu chính sách minh bạch để thực thi quản lý xã hội và quản lý rừng có người dân tham gia cũng là nguyên nhân dẫn đến mất rừng. Còn Gymour và Fisher (1997) cho rằng các hoạt động quản lý rừng cộng đồng có liên quan đến việc mở rộng trồng rừng trên diện tích đã mất rừng, ở mức độ nào đó khá hơn là việc phối hợp quản lý hoặc chuyển giao việc kiểm soát cho các cộng đồng (Chương “Lâm nghiệp cộng đồn”, Cẩm nang Lâm nghiệp, 2006). Vấn đề đặt ra là “Sự tham gia” đó đến đâu và ở mức độ nào thì hiệu quả? Nghiên cứu của Creighton (2004, trích theo Matthew, 2007) đã giải quyết được vấn đề đó bằng 4 cấp độ đánh giá sự tham gia của người dân là: (1) Được cung cấp thông tin; (2) Được nghe về một quyết định nào đó trước khi nó ra đời; (3) Được đóng góp ý kiến cho việc xây dựng quyết định; (4) Được quyền phủ quyết hay tán thành quyết định đó.

Nghiên cứu về rừng phòng hộ ven bờ Việc nghiên cứu về rừng phòng hộ ven bờ cũng như các giải pháp phục hồi rừng phòng hộ ven bờ vẫn còn là khá mới và hạn chế ở Việt Nam. Phần lớn các nghiên cứu trước đây mới chỉ tập trung vào phân cấp đầu nguồn mà chưa đặt vùng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 ven bờ vào đúng vị trí tầm quan trọng của nó. Tuy nhiên, vào những năm 70 của thế kỷ XX đã bước đầu có một số công trình nghiên cứu về thuỷ văn rừng ít nhiều đề cập đến vấn đề này, mà một trong những nghiên cứu điển hình đó là: - Nghiên cứu của Bùi Ngạnh, Nguyễn Danh Mô (1977) và Nguyễn Ngọc Bích (1985) về sự biến đổi dòng chảy mặt của một số dạng rừng khác nhau. Các tác giả đã đề xuất những mô hình bố trí đai rừng giữ nước trong vùng đất dốc và ven lưu vực sông.

- Mặt khác, khi nghiên cứu về rừng phòng hộ ở các triền sông, Lê Đăng Giảng và Nguyễn Hoài Thu (1981) đã đề nghị: cần phải thiết kế rừng phòng hộ ở các triền sông sao cho phát huy tối đa khả năng giữ nước của nó. Song, đề tài chưa đưa ra được một mô hình hay biện pháp cụ thể nào cho rừng phòng hộ ở các triền sông. - Ngày 15/06/1990, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng đã ký Quyết định số 219- CT về việc phê duyệt dự án đầu tư xây dựng vùng kinh tế phòng hộ xung yếu ven hồ Hoà Bình, theo đó thì vùng ven hồ Hoà Bình có chiều dài 200km, rộng trung bình 2km. Song, theo “Dự án đầu tư xây dựng hệ thống rừng phòng hộ đầu nguồn sông Đà”, tháng 10 năm 1990 của Viện Điều tra Quy hoạch rừng thì vùng phòng hộ xung yếu ven bờ hồ Hoà Bình chỉ được xác định trong phạm vi 200m.

Điều này chứng tỏ việc xác định ranh giới vùng phòng hộ ven hồ Hoà Bình là chưa thống nhất và chưa có đầy đủ cơ sở khoa học (Trích theo Phùng Văn Khoa, 2009) - Tác giả Vũ Anh Tuấn (2004), với luận án tiến sĩ: “Nghiên cứu biến động của lớp phủ thực vật đến quá trình xói mòn trên lưu vực sông”, đã đánh giá lớp phủ thực vật, đặc biệt độ che phủ của rừng phòng hộ ven bờ có quan hệ chặt đến rất chặt tới xói mòn lưu vực. Đồng thời tác giả đã đề xuất theo dõi, quản lý xói mòn trên các lưu vực sông bằng ảnh vệ tinh. - Năm 2005, với luận văn Thạc sĩ khoa học Lâm nghiệp: “Nghiên cứu đặc điểm vùng bán ngập của một số hồ trọng điểm ở miền Bắc Việt Nam và đề xuất LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 giải pháp trồng rừng phòng hộ ven hồ”, Âu Văn Bảy đã phân tích điều kiện lập địa và đề xuất được mô hình trồng rừng ven hồ. Song đề tài chưa đề cập nhiều đến các giải pháp về kinh tế xã hội nên tính thuyết phục của đề tài không cao.

- Nghiên cứu của GS.