Chương 1 CỐT TRUYỆN TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC ĐÊM HỘI LONG TRÌ VÀ TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH CÙNG TÊN 1. Nghệ thuật chuyển thể cốt truyện Đêm hội Long Trì 1. Khái niệm Cốt truyện trong văn học và điện ảnh 1. Khái niệm Cốt truyện trong văn học Ngành Tự sự học coi vấn đề cốt truyện trong các truyện kể là một trong những yếu tố cơ bản để tìm ra cấu trúc và kết cấu của tác phẩm văn xuôi.
Các nhà nghiên cứu đã xây dựng nhiều hướng tiếp cận các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ qua hệ thống cốt truyện, nhằm tìm ra phong cách riêng của nhà văn. Đa số đều cho rằng, cốt truyện được sử dụng chủ yếu trong các tác phẩm văn học thuộc thể loại tự sự và kịch. Được coi là người đặt nền móng xây dựng lý thuyết nghiên cứu cốt truyện, trong tác phẩm Nghệ thuật thi ca, với quan điểm “nghệ thuật là sự mô phỏng”, Aristote cho rằng: “Sự mô phỏng hành động là cốt truyện. Cốt truyện là sự kết hợp các sự kiện, tính cách là cái cho ta biết tính chất nhân vật hành động, còn tư tưởng là cái mà qua đó người nói muốn chứng minh một điều gì đó, hay đơn thuần là bày tỏ ý kiến của mình” [1, tr.35], hay nói một cách khác, “cốt truyện là cơ sở, là linh hồn của bi kịch, sau đó mới đến các tính cách” [1, tr.
Theo Aristote, cốt truyện là một hệ thống các sự kiện xung đột, hoặc phát triển những sự kiện ấy theo trình tự tự nhiên của thời gian. Ông cũng nhấn mạnh việc cần phải sắp xếp, bố trí một cách khéo léo các sự kiện theo trình tự phát triển, có cái bắt đầu và cái kết thúc để tạo ra hiệu quả thẩm mỹ. Sau này, các nhà nghiên cứu A. khi thực hiện các công trình nghiên cứu của mình đã đưa yếu tố cốt truyện vào khảo sát hoặc đề cập đến ở nhiều mức độ khác nhau.
download by : skknchat@gmail.com 17 Ở Việt Nam, yếu tố cốt truyện cũng được đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu lý luận văn học, thi pháp học. Trong cuốn sách Lý luận văn học, Hà Minh Đức ( chủ biên) đã nêu quan điểm: “Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống, và nhất là những xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó, các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ tư tưởng và chủ đề tác phẩm” [11, tr. Những sự kiện của một câu chuyện nào đó diễn ra theo một cách thức riêng, được gọi là sự sắp xếp thẩm mĩ, không tuân theo trật tự biên niên của sự kiện và quan hệ nhân quả nghiêm nhặt, thống nhất theo ý đồ chủ quan của người kể, nhằm mục đích nêu bật được tư tưởng chủ đề và tạo sức hấp dẫn tối đa tới người đọc. Các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong Từ điển thuật ngữ văn học cũng cho rằng: “Cốt truyện (tiếng Anh: plot, tiếng Nga: siujet, tiếng Pháp: sujet): Hệ thống sự kiện cụ thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [13, tr.
Theo đó, cốt truyện hàm chứa những yếu tố, những khả năng để có thể tạo ra tính tư tưởng, tính nghệ thuật (tính văn) cho một tác phẩm văn học, từ đó thể hiện dụng ý của nhà văn. Trong tác phẩm tự sự, cốt truyện có mối liên hệ chặt chẽ với kết cấu. Cốt truyện nhằm để chỉ yếu tố nội dung, gồm những sự kiện, biến cố, hành động trong tác phẩm tự sự và kịch được thể hiện theo một hệ thống cụ thể nhằm làm rõ mối quan hệ qua lại giữa các tính cách trong một hoàn cảnh xã hội nhất định. Còn kết cấu nhằm để chỉ hình thức tổ chức, sắp xếp các chất liệu bên trong và bên ngoài tác phẩm theo một trật tự, một quy định nào đó để chuyển tải nội dung nghệ thuật.
Nếu như cốt truyện có vai trò tổ chức hệ thống các tính cách, gợi mở đặc điểm từng tính cách, đồng thời trình bày hệ thống các xung đột xã hội nhằm thu hút độc giả, thì kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động, phức tạp của tác phẩm văn học. Trong tác phẩm Tự sự học: Mấy vấn đề lý luận và lịch sử (do Trần Đình Sử chủ biên), tác giả đưa ra nhận định: “Cốt truyện là một chuỗi các download by : skknchat@gmail.com 18 sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự, kịch. Một số văn bản trữ tình cũng có yếu tố cốt truyện. Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện thành hai phần: một là chuỗi các sự kiện rất đặc trưng cho thể loại tự sự và kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình.
Thiếu các yếu tố này thì truyện không thể thành truyện” [34, tập 2, tr. Hiểu một cách đơn giản hơn, hình thức tổ chức sự kiện trong tác phẩm văn học sẽ liên kết các sự kiện lại thành câu chuyện; Sự liên kết chuỗi sự kiện đó tạo thành cốt truyện. Đó là nội dung nhận định của Lê Lưu Oanh, Phạm Đăng Dư trong cuốn sách Lý luận văn học: “Cốt truyện là hệ thống các sự kiện làm nòng cốt cho sự diễn biến và phát triển của tính cách cũng như câu chuyện” [30, tr. Chính vì cốt truyện là sự liên kết các chuỗi sự kiện quan trọng mang tính quá trình nên kết cấu thời gian là kết cấu cơ bản của thể loại tự sự.
Cơ sở sâu xa của cốt truyện là những xung đột đang vận động. Đó là phương tiện để bộc lộ và triển khai tính cách nhân vật. Tác giả Lại Nguyên Ân cho rằng, cốt truyện cũng là một phương diện của lĩnh vực hình thức nghệ thuật. Trong tác phẩm 150 thuật ngữ văn học, ông nhấn mạnh: “Nó trỏ lớp biến cố của hình thức tác phẩm.
Chính hệ thống biến cố đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống được miêu tả trong tác phẩm. Tính truyện (có cốt truyện) là phẩm chất có giá trị quan trọng của văn học, sân khấu, điện ảnh và các nghệ thuật cùng loại” [2, tr. Bằng cách tạo ra một trường hành động, cốt truyện hình thành cơ sở cho nhà văn lý giải tính cách và xây dựng hình tượng nhân vật, thể hiện tư tưởng và nghệ thuật. Lại Nguyên Ân cũng chỉ ra, cốt truyện là yếu tố đóng vai trò then chốt chi phối nội dung và hình thức các tác phẩm ở nhiều loại hình nghệ thuật, trong đó có văn học và điện ảnh.
Cốt truyện có ba đặc điểm chính: tính lịch sử - cụ thể, tính kịch và tính hoàn chỉnh. Tính lịch sử - cụ thể của cốt truyện được biểu hiện thông qua những sự kiện, biến cố, xung đột xã hội làm điểm tựa cho sự phát triển của cốt truyện theo tiến trình vận động có hình thành, phát triển và kết thúc, đó thường là những download by : skknchat@gmail.com 19 sự kiện có ý nghĩa tiêu biểu cho sự vận động của lịch sử ở một thời điểm cụ thể nhất định, nhằm tái hiện bình diện của đời sống ở một thời kì lịch sử, tái hiện những con đường diễn biến phức tạp của các nhân vật. Cùng với tính lịch sử - cụ thể, cốt truyện còn có tính kịch. Đặc điểm này được tạo thành từ những xung đột xã hội được khúc xạ qua các xung đột nhân cách.
Việc tổ chức cốt truyện đều nhằm phơi bày các xung đột xã hội, thể hiện các vấn đề đời sống và các số phận, tính cách con người. Có thể nói, cốt truyện là sản phẩm sáng tạo độc đáo của chủ quan nhà văn thông qua việc lựa chọn phản ánh những xung đột trong tác phẩm của mình, xây dựng cao trào để phát triển gay gắt, không thể điều hòa được và tự nó làm bùng nổ một cuộc đấu tranh dữ dội, quyết liệt. Yêu cầu đặt ra đối với văn học là phải phản ánh sự vận động của cuộc sống một các logic, từ đó tạo nên tính hoàn chỉnh của văn học. Theo đó, đối với cốt truyện với tư cách là một hệ thống các sự kiện, biến cố cần phải được sắp xếp, tổ chức một cách chặt theo trình tự phát triển để tạo ra hiệu quả thẩm mỹ.
Các bước diễn biến của cốt truyện cũng giống như quá trình vận động của một xung đột, nghĩa là có mở đầu, thắt nút, phát triển và vươn tới cao điểm, rồi đi vào giải quyết cụ thể và kết thúc. Tuy nhiên, do quy luật sáng tạo văn học và nhất là do yêu cầu thể hiện chủ đề - tư tưởng tác phẩm, không nhất thiết bất cứ cốt truyện nào cũng cần có đầy đủ các bước diễn biến, và theo trật tự nhất định. Có thể nói, cốt truyện là yếu tố đầu tiên, quan trọng bậc nhất, không thể thiếu trong bất kì một hình thức tự sự nào. Đó là sợi dây liên kết các mối quan hệ của nhân vật, tổ chức, sắp xếp các sự việc diễn ra trong đó theo một hệ thống hoặc quy định cụ thể nhằm bộc lộ chủ đề tư tưởng của tác phẩm.
Vì vậy, mọi sự biến đổi, xoay chiều của các sự kiện, xung đột, tính cách đều hướng tới mục đích cuối cùng là thể hiện ý đồ nghệ thuật của nhà văn một cách có hiệu quả để thu hút và hấp dẫn người đọc. Khái niệm Cốt truyện trong điện ảnh download by : skknchat@gmail.com 20 Trong các loại hình nghệ thuật, mỗi loại hình đều có những đặc trưng riêng, song giữa chúng vẫn luôn có sự giao thoa và nhiều điểm chung. Điện ảnh tuy ra đời muộn màng nhất, song điều này lại tạo nên lợi thế tiếp thu những tinh hoa của các loại hình trước đó. Theo lý thuyết của nhà lý luận điện ảnh nổi tiếng Ricciotto Canudo, “nghệ thuật nói chung được phân thành hai dạng: nghệ thuật thời gian (tiêu biểu là Âm nhạc, Múa, Thơ ca) và nghệ thuật không gian (điển hình là Hội họa, Kiến trúc, Điêu khắc).
Nghệ thuật thời gian mang tính động, có tiết tấu; còn nghệ thuật không gian mang tính tĩnh và có tính tạo hình” [51]. Chính vì cho rằng, điện ảnh đã tổng hợp các tính chất của 6 loại nghệ thuật tiêu biểu trên mà R.Canudo đã đặt cho nó cái tên gọi “Nghệ thuật thứ 7”. Trong đó, mối liên hệ giữa văn học và điện ảnh đã thể hiện chặt chẽ ở nhiều dạng thức, có qua có lại, cùng đồng hành phát triển.