Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt trêng ®¹i häc l©m nghiÖp Bïi c«ng phó ®Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång t¹i x· triÖu nguyªn, thuéc vïng ®Öm khu b¶o tån thiªn nhiªn ®akr«ng-tØnh qu¶ng trÞ luËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y - 2007 c Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o bé n«ng nghiÖp vµ ptnt trêng ®¹i häc l©m nghiÖp Bïi c«ng phó ®Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång t¹i x· triÖu nguyªn, thuéc vïng ®Öm khu b¶o tån thiªn nhiªn ®akr«ng-tØnh qu¶ng trÞ Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 luËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ngêi híng dÉn khoa häc: TS NguyÔn ThÞ B¶o L©m Hµ T©y – 2007 c c -1- §Æt vÊn ®Ò Khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng ®îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh 768 /Q§-UB ngµy 09/04/2001. §©y lµ hÖ sinh th¸i rõng ®iÓn h×nh cña vïng nói thÊp Trung bé, n¬i cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao, cã nhiÒu loµi ®éng thùc vËt quý hiÕm ®îc nhiÒu nhµ khoa häc trong vµ ngoµi níc quan t©m nghiªn cøu. TriÖu Nguyªn lµ mét x· vïng ®Öm Khu b¶o tån thiªn nhiªn §aKr«ng- tØnh Qu¶ng TrÞ n»m trong khu vùc phßng hé ®Çu nguån s«ng Th¹ch H·n. Víi diÖn tÝch ®Êt s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp réng lín chiÕm 89,1% tæng diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn, ®©y lµ nguån tµi nguyªn quý gi¸ vµ phong phó nhÊt cña ®Þa ph¬ng.
Trong nhiÒu n¨m qua, do khai th¸c vµ sö dông rõng bÊt hîp lý, ho¹t ®éng khai th¸c vµ s¨n b¾n tr¸i phÐp ngµy mçi gia t¨ng ®· lµm cho tµi nguyªn rõng tù nhiªn ë ®©y suy gi¶m nghiªm träng, kh¶ n¨ng cung cÊp l©m s¶n, phßng hé, c¶i t¹o m«i trêng.kh«ng ®¸p øng ®îc yªu cÇu ®Æt ra. Do vËy, h¹n h¸n, lò lôt x¶y ra hµng n¨m g©y nhiÒu thiÖt h¹i cho c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt. Tríc t×nh tr¹ng ®ã, nhµ níc ®· cã nhiÒu chñ tr¬ng, chÝnh s¸ch vµ dù ¸n cho ho¹t ®éng qu¶n lý b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn tµi nguyªn rõng. Song hiÖn tîng s¨n b¾t, khai th¸c gç tr¸i phÐp vÉn thêng xuyªn x¶y ra lµm cho tµi nguyªn rõng tiÕp tôc suy gi¶m.
Nh÷ng nghiªn cøu gÇn ®©y cho thÊy, mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu lµm gi¶m hiÖu lùc cña c¸c chÝnh s¸ch qu¶n lý tµi nguyªn rõng cña níc ta lµ do thiÕu sù tham gia cña céng ®ång. VËy lµm thÕ nµo ®Ó n©ng cao néi lùc cña céng ®ång, ph¸t huy nh÷ng tiÒm n¨ng s½n cã vµ l«i cuèn céng ®ång tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý tµi nguyªn rõng v× môc tiªu ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña ®Þa ph¬ng. §©y lµ bµi to¸n khã gi¶i ®¸p kh«ng chØ cña chÝnh quyÒn c¸c cÊp, c¸c nhµ khoa häc mµ cña c¶ ngêi d©n ®Þa ph¬ng. Nh»m gãp phÇn gi¶i quyÕt vÊn ®Ò trªn, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “§Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång t¹i x· TriÖu Nguyªn, thuéc vïng ®Öm Khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng-tØnh Qu¶ng TrÞ.” c -2- Ch¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.
NhËn thøc chung vÒ vÊn ®Ò nghiªn cøu. Qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång. Kh¸i niÖm céng ®ång ®îc hiÓu lµ nhãm ngêi sèng trªn cïng mét khu vùc, vµ thêng cïng nhau chia sÎ c¸c môc tiªu chung, c¸c luËt lÖ x· héi chung vµ / hoÆc cã thÓ cã quan hÖ gia ®×nh víi nhau ( Darcy Davis Case ,1990). Nh vËy: Trong ph¹m vi nghiªn cøu ®Ò tµi nµy, céng ®ång ®Þa ph¬ng ®îc hiÓu theo nghÜa: lµ th«n xãm vµ lµ céng ®ång d©n c th«n, lµng, b¶n, céng ®ång dßng hä, c¸c d©n téc hoÆc nhãm ngêi cã nh÷ng ®Æc ®iÓm vµ lîi Ých chung.
Qu¶n lý tµi nguyªn rõng trªn c¬ së céng ®ång lµ qu¶n lý tµi nguyªn mµ trong ®ã ph¸t huy ®îc n¨ng lùc néi sinh cña céng ®ång cho ho¹t ®éng qu¶n lý. Nh÷ng gi¶i ph¸p qu¶n lý tµi nguyªn rõng trªn c¬ së céng ®ång lu«n chøa ®ùng nh÷ng s¾c th¸i cña phong tôc, tËp qu¸n, ý thøc t«n gi¸o, nhËn thøc , kiÕn thøc cña ngêi d©n, ®Æc ®iÓm quan hÖ gia ®×nh, hä hµng, lµng xãm, cña chÝnh s¸ch, luËt ph¸p.Trong khi c¸c níc c«ng nghiÖp ph¸t triÓn ®Ò cao vai trß c¸ nh©n, th× c¸c níc ®ang ph¸t triÓn mµ ®Æc biÖt lµ ë vïng Ch©u ¸- Th¸i B×nh D¬ng vÊn ®Ò gia ®×nh vµ céng ®ång l¹i ®îc ®¸nh gi¸ cao. Trong nhiÒu trêng hîp, qu¶n lý tµi nguyªn thiªn nhiªn trªn c¬ së céng ®ång ®· ®em l¹i nh÷ng hiÖu qu¶ to lín cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vµ b¶o vÖ m«i trêng sinh th¸i [31]. Qu¶n lý rõng trªn c¬ së céng ®ång lµ ho¹t ®éng qu¶n lý rõng ®îc thùc hiÖn trªn diÖn tÝch ®îc giao cho c¸c hé gia ®×nh, c¸c nhãm hé, c¸c tæ chøc chÝnh trÞ x· héi ë th«n b¶n, hay cho c¶ th«n b¶n.
Trªn c¬ së giao ®Êt l©m nghiÖp, c¸c tæ chøc l©m nghiÖp cña nhµ níc hæ trî céng ®ång th«n b¶n tù qu¶n lý mét c¸ch bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng dùa trªn sù phèi hîp vµ hîp t¸c c -3- gi÷a c¸c thµnh viªn trong céng ®ång còng nh gi÷a céng ®ång víi tæ chøc chÝnh quyÒn ®Þa ph¬ng. Qu¶n lý bÒn v÷ng nguån tµi nguyªn rõng t¹i céng ®ång nh»m ®¹t c¸c môc tiªu t¨ng thu nhËp, t¨ng c¸c s¶n phÈm lÊy tõ rõng, t¨ng ®é che phñ cña rõng, c¶i thiÖn nguån níc nhng kh«ng tr¸i víi ph¸p luËt cña nhµ níc. Nh vËy, qu¶n lý rõng dùa trªn c¬ së céng ®ång lµ tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý rõng do ngêi d©n th«n b¶n(hé gia ®×nh, nhãm hé, th«n, b¶n) thùc hiÖn trªn diÖn tÝch ®Êt l©m nghiÖp ®îc giao vµ kho¸n trªn c¬ së hîp t¸c gi÷a c¸c thµnh viªn trong céng ®ång víi c¸c tæ chøc ngoµi céng ®ång [7]. Vïng ®Öm vµ quy chÕ qu¶n lý vïng ®Öm ë ViÖt Nam.
GÇn ®©y nhÊt, kh¸i niÖm vïng ®Öm ®îc thÓ chÕ ho¸ trong quyÕt ®Þnh sè 186/2006/Q§ - TTg cña ChÝnh phñ. Mét lÇn n÷a vïng ®Öm ®îc x¸c ®Þnh n»m ngoµi KBT vµ kh«ng thuéc KBT. Trong quyÕt ®Þnh nµy ®· ®Ò cËp 1 c¸ch t¬ng ®èi toµn diÖn vÒ vÞ trÝ, chøc n¨ng, nhiÖm vô, c¸c ho¹t ®éng vµ sù phèi kÕt hîp gi÷a c¸c bªn liªn quan trong viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi vïng ®Öm. “Vïng ®Öm lµ vïng rõng, vïng ®Êt hoÆc vïng ®Êt cã mÆt níc n»m liÒn kÒ víi c¸c VQG vµ KBTTN, cã t¸c ®éng ng¨n chÆn hoÆc lµm gi¶m nhÑ sù x©m h¹i cña con ngêi tíi VQG vµ KBTTN.
Mäi ho¹t ®éng trong vïng ®Öm ph¶i nh»m môc ®Ých hç trî cho c«ng t¸c b¶o tån, qu¶n lý vµ b¶o vÖ khu rõng ®Æc dông, h¹n chÕ di d©n bªn ngoµi vµo vïng ®Öm, cÊm s¨n b¾n, bÉy b¾t c¸c loµi ®éng vËt vµ chÆt ph¸ c¸c loµi thùc vËt hoang d· lµ ®èi tîng b¶o vÖ. DiÖn tÝch cña vïng ®Öm kh«ng tÝnh vµo diÖn tÝch cña khu rõng ®Æc dông. Dù ¸n ®Çu t x©y dùng vµ ph¸t triÓn vïng ®Öm ®îc phª duyÖt cïng víi dù ¸n ®Çu t cña khu rõng ®Æc dông” Nh vËy, tÊt c¶ c¸c VQG vµ KBTTN ®Òu ph¶i cã vïng ®Öm. Vïng ®Öm lµ chiÕc n«i, lµ vµnh ®ai bao quanh cã t¸c dông b¶o vÖ chóng.
V× vËy, ®Çu t x©y dùng vµ qu¶n lý vïng ®Öm lµ mét nhiÖm vô hÕt søc quan träng. c -4- Qu¶n lý vïng ®Öm ®îc nh×n nhËn nh lµ mét hµnh ®éng can thiÖp dµi h¹n nh»m ®¹t ®îc tÝnh bÒn v÷ng vÒ sinh th¸i, vÒ x· héi, tæ chøc vµ kinh tÕ. §Çu t vïng ®Öm nh»m gi¶m nhÑ nguy c¬, th¸ch thøc vµ nh÷ng khã kh¨n trong viÖc b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc. Mäi cè g¾ng ®Çu t x©y dùng vµ qu¶n lý vïng ®Öm lµ ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a b¶o tån tù nhiªn vµ ph¸t triÓn n«ng th«n.
§©y lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p, ®ßi hái ph¶i cã hµng lo¹t c¸c biÖn ph¸p tæng hîp: Kinh tÕ, kü thuËt, x· héi, m«i trêng, th«ng tin tuyªn truyÒn vµ ph¶i huy ®éng néi lùc cña nhiÒu ngµnh nhiÒu cÊp kh¸c nhau. Yªu cÇu quan träng cña viÖc qu¶n lý vïng ®Öm lµ ph¶i thu hót ®îc sù tham gia cña c¸c bªn liªn quan (cïng qu¶n lý). Trong ®ã, ®Æc biÖt ®Ò cao vai trß, tr¸ch nhiÖm vµ quyÒn lîi cña ngêi d©n vµ céng ®ång ®Þa ph¬ng. D©n ®Þa ph¬ng cÇn ph¶i ®îc ®¶m b¶o r»ng hä cã thÓ ®îc ®¸p øng c¸c nhu cÇu c¬ b¶n cña cuéc sèng tríc m¾t còng nh nh÷ng lîi Ých l©u dµi.
KÕ ho¹ch qu¶n lý vµ ®Çu t vïng ®Öm chØ trë thµnh hiÖn thùc khi ®¸p øng ®îc c¸c yªu cÇu c¬ b¶n trªn ®©y. Sau khi cã LuËt B¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng (2004), LuËt §Êt ®ai (2003), LuËt B¶o vÖ m«i trêng (2005). T×nh h×nh kinh tÕ- x· héi ë miÒn nói nãi chung vµ vïng ®Öm nãi riªng ®· cã nhiÒu chuyÓn biÕn tÝch cùc. Nhµ níc ®· cã nhiÒu ch¬ng tr×nh, dù ¸n ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi miÒn nói, trong ®ã cã vïng ®Öm, ch¼ng h¹n ch¬ng tr×nh 327, 135, 661, ®Þnh canh ®Þnh c.
§èi víi c¸c dù ¸n ®Çu t b»ng nguån vèn viÖn trî, ChÝnh phñ ®· dµnh u tiªn ®Çu t cho vïng ®Öm nhiÒu h¬n vïng lâi. C¸c ®e do¹ tµi nguyªn KBTTN thêng xuÊt ph¸t tõ vïng ®Öm do sù bÊt æn vÒ kinh tÕ cña hé gia ®×nh, nh÷ng ngêi dùa vµo khai th¸c l©m ®Æc s¶n ®Ó lµm kÕ sinh nhai. Do vËy, c¸c ho¹t ®éng cÇn ph¶i ®îc thiÕt kÕ dùa trªn sù hiÓu biÕt c¸c ¸p lùc vµ vai trß cña viÖc khai th¸c tµi nguyªn ®a d¹ng sinh häc trong cuéc sèng ngêi d©n. CÇn tiÕn hµnh ®µm ph¸n nh»m dung hoµ quyÒn lîi gi÷a c¸c bªn liªn quan trong ho¹t ®éng b¶o tån.
CÇn ¸p dông ph¬ng thøc c -5- cïng qu¶n lý nh»m cung cÊp lîi Ých cho ngêi d©n ®Þa ph¬ng vµ c¸c ho¹t ®éng c¶i thiÖn ®êi sèng ®Ó hç trî cho c«ng t¸c b¶o tån. §Ó ph¸t huy vai trß cña vïng ®Öm ®èi víi b¶o tån vµ ph¸t triÓn, tríc hÕt cÇn gi¶i quyÕt mét sè vÊn ®Ò sau: - Ph¶i quy ho¹ch vïng ®Öm vµ vïng lâi râ rµng, cã mèc giíi kiªn cè. - X¸c ®Þnh c¬ chÕ chia sÎ lîi Ých cã hiÖu qu¶. Ngêi d©n ®îc hëng g× tõ KBTTN hoÆc VQG - X¸c ®Þnh râ rµng môc tiªu ph¸t triÓn vïng ®Öm vµ cã c¸c dù ¸n ®Ó thùc hiÖn môc tiªu ®ã.
- Phèi hîp tèt c¸c ch¬ng tr×nh, c¸c dù ¸n cña c¸c cÊp, c¸c ngµnh kh¸c nhau trªn cïng 1 ®Þa bµn. - X©y dùng c¬ chÕ phèi hîp cïng tham gia gi÷a c¸c bªn liªn quan. Trong c¸c vÊn ®Ò trªn th× sù tham gia vµ hç trî cña ngêi d©n ®Þa ph¬ng lµ hÕt søc quan träng. C¸c môc tiªu cña dù ¸n vïng ®Öm ph¶i phï hîp víi nguyÖn väng cña ngêi d©n.
Ngêi d©n ph¶i ®îc tham gia tõ ®Çu trong c¸c c«ng viÖc quy ho¹ch ®Êt ®ai, giao ®Êt giao rõng ®Õn viÖc thùc thi c¸c c«ng ®o¹n cña dù ¸n.