CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẤU THẦU MUA THUỐC CHỮA BỆNH TẬP TRUNG THEO PHÁP LUẬT 1. Khái quát về đấu thầu mua thuốc chữa bệnh tập trung 1.1 Khái niệm đấu thầu mua thuốc chữa bệnh tập trung Thuật ngữ “Procurement” được giải thích trong Quy định mẫu về đấu thầu mua sắm hàng hóa của Liên Hợp quốc (UNCITRIAL) có nghĩa là sự giành được hàng hóa, công trình hoặc dịch vụ nào đó (Điều 2, khoản a). Qua đó, hàng hóa ở đây có thể hiểu là: “Tất cả các vật thể mô tả được bao gồm cả nguyên vật liệu thô, sản phẩm, các thiết bị, các vật thể định hình hoặc dưới dạng lỏng, điện và dịch vụ phụ đi kèm hàng hóa nhưng có giá trị thấp hơn hàng hóa (bao gồm: các loại hàng hóa khác theo quy định của từng nước)” (Điều 2, khoản c)[21]. Trong Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ biên soạn năm 1998) diễn tả hoạt động “đấu thầu” được hiểu là việc “đọ công khai, ai nhận làm, nhận bán với điều kiện tốt nhất thì được giao cho làm hoặc được bán hàng”.
Ngân hàng thế giới WB thì quy định các từ “bid” và “tender” (trong tiếng Anh) cùng có nghĩa giống nhau đó là “đấu thầu" [20]. Hiểu một cách chung thì đấu thầu mua sắm hàng hóa là hoạt động chọn lựa nhà thầu, đơn vị cung cấp đáp ứng đủ điều kiện, tiêu chuẩn của bên mời thầu để tiến hành ký kết và thực hiện hợp đồng mua sắm hàng hóa đó dựa trên cơ sở bảo đảm tính công khai, minh bạch, cạnh tranh công bằng và đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất. Đó cũng là phương pháp mà các nhà làm luật tiếp cận trong Luật đấu thầu số 43/2013/QH12 ngày 26 tháng 11 năm 2013 của Việt Nam (Điều 4, khoản 12). Từ đây, có thể khẳng định là, hoạt động đấu thầu mua sắm hàng hóa cùng với những quy định pháp luật chặt chẽ của nó là điều hết sức cần thiết và đã mang lại nhiều lợi ích cho nhà thầu, chủ đầu tư, nhà tài trợ và Chính phủ của quốc gia được hưởng lợi.
Trong lời nói đầu Quy định mẫu về đấu thầu mua sắm hàng hóa của Liên Hợp quốc (UNCITRIAL) 7 viết về mục đích, vai trò của luật đấu thầu mua sắm hàng hóa cũng đã khẳng định rõ ràng: - Tăng cường cao nhất tính kinh tế và hiệu quả của hoạt động đấu thầu - Khuyến khích các đối tác, nhà thầu, nhà cung cấp không phụ thuộc vào quốc tịch tham gia quy trình mua sắm, từ đó phát triển thương mại quốc tế. - Tăng cường tính cạnh tranh giữa các nhà thầu - Đối xử công bằng với tất cả các nhà thầu - Tăng cường sự công khai, minh bạch, liêm chính, cạnh tranh công bằng và đạt được niềm tin của người dân - Đảm bảo sự rõ ràng, minh bạch của các khâu liên quan trong quá trình mua sắm. Cùng với sự phát triển và yêu cầu minh bạch của nền kinh tế thị trường, đấu thầu ngày càng trở thành biện pháp, phương thức và công cụ hữu hiệu được áp dụng rộng rãi trên toàn thế giới. Lúc đầu các quy định về đấu thầu chỉ đơn giản là: công khai và cạnh tranh.
Khi được áp dụng vào thực tế thì đòi hỏi những quy định đó phải rõ ràng, đầy đủ, không những dừng lại ở các quy chế, quy định mang tính chất tạm thời mà bắt buộc cần phải có một hệ thống pháp lý chặt chẽ. Điều đó là rất quan trọng, cần thiết và phù hợp với những quy luật của xã hội phát triển theo nền kinh tế hàng hóa thị trường. Qua đó, có thể khẳng định là, hoạt động đấu thầu có mục đích, vai trò bảo đảm bốn nội dung: hiệu quả - cạnh tranh - công bằng - minh bạch. Ngày nay khi xã hội ngày càng phát triển thì nhu cầu mua sắm công ngày càng lớn nguy cơ thất thoát trong quá trình mua sắm công ngày càng gia tăng vì lĩnh vực hay ngành nghề nào cũng cần mua sắm công.
Hoạt động mua sắm công chiếm tỷ lệ lớn, nhất là ở các nước đang phát triển. Trong quá trình tổ chức thực hiện đấu thầu mua sắm công, đang có sự kết hợp giữa hai mô hình là mua sắm tập trung (đối với các loại tài sản có số lượng mua sắm nhiều, tổng giá trị lớn và có yêu cầu được trang bị đồng bộ, hiện đại); mua sắm phân 8 tán (đối với các loại tài sản, hàng hóa có số lượng mua sắm ít, tổng giá trị nhỏ). Tuy nhiên, ở bối cảnh nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn, yêu cầu thắt chặt chi tiêu công gắn với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí đang được đặt ra, việc hoàn thiện cơ chế mua sắm tập trung và mở rộng phạm vi áp dụng là hết sức cần thiết, phù hợp với xu hướng chung của nhiều quốc gia hiện nay. Đấu thầu mua TCB tập trung được hiểu là cách tổ chức đấu thầu công khai rộng rãi để lựa chọn nhà thầu cung cấp TCB thông qua đơn vị mua sắm tập trung của ngành y tế với mục đích cuối cùng là nhằm giảm chi phí, thời gian, đầu mối trong quá trình tổ chức đấu thầu, tăng cường tính chuyên nghiệp trong đấu thầu, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế.
Đấu thầu mua sắm TCB tập trung được áp dụng trong trường hợp chủ đầu tư có nhu cầu mua TCB với số lượng lớn, quy cách và tính chất tương tự ở một hoặc một số cơ sở khám chữa bệnh. Đấu thầu mua sắm tập trung có thể được thực hiện dựa theo một trong hai cách như sau: (i) Đơn vị mua sắm tập trung ngành y tế tập hợp nhu cầu mua sắm, tiến hành lựa chọn nhà thầu là các công ty dược, trực tiếp ký hợp đồng với nhà thầu được lựa chọn cung cấp TCB; (ii) Đơn vị mua sắm tập trung ngành y tế tập hợp nhu cầu mua sắm, tiến hành lựa chọn nhà thầu là các công ty dược, ký văn bản thỏa thuận khung với một hoặc nhiều nhà thầu được lựa chọn làm căn cứ cơ sở để các đơn vị, bệnh viện có nhu cầu mua sắm trực tiếp ký hợp đồng với nhà thầu được lựa chọn để cung cấp TCB. Đơn vị mua sắm tập trung căn cứ vào cơ sở nhiệm vụ được giao hoặc hợp đồng ký với các cơ sở khám chữa bệnh có nhu cầu mua sắm để lựa chọn nhà thầu. Như vậy, với cách hiểu ở trên, đấu thầu tập trung không phải là tập trung việc mua sắm TCB vào một đầu mối sau đó cấp phát cho các đơn vị sử dụng mà đấu thầu TCB tập trung, trước hết là tạo ra một thiết chế để tổng hợp, rà soát nhu cầu sử dụng thuốc của các cơ quan, bệnh viện đảm bảo hợp lý, tiết kiệm; trên cơ sở đó lựa chọn các nhà cung cấp thuốc có chất lượng và giá cả hợp lý nhất làm cơ sở cho các cơ sở khám 9 chữa bệnh ký hợp đồng mua sắm với các nhà cung cấp được lựa chọn; cơ quan mua sắm tập trung cũng là cơ quan tư vấn, hỗ trợ, có vai trò cụ thể hóa các quy định của Nhà nước vào việc mua sắm đối với từng loại TCB để cho các cơ sở khám chữa bệnh tổ chức thực hiện được thuận lợi, dễ dàng.
Đấu thầu mua TCB tập trung còn là hoạt động tham mưu, hỗ trợ cho Chính phủ, UBND cấp tỉnh trong việc thực hiện các chức năng quản lý chi tiêu mua sắm công và quản lý tài sản nhà nước, đồng thời tư vấn, hỗ trợ cho các cơ quan, bệnh viện thực hiện việc mua sắm theo đúng quy trình, quy định của Nhà nước một cách tiết kiệm và hiệu quả. Việc quy định hình thức đấu thầu mua sắm TCB tập trung là nhằm thay vì tổ chức mua sắm thuốc với số lượng nhiều, chủng loại tương tự ở nhiều bệnh viện khác nhau, thì đơn vị mua sắm tập trung của ngành y sẽ chịu trách nhiệm tổ chức mua sắm chuyên nghiệp một lần. Hình thức này vừa giảm chi phí tổ chức đấu thầu, rút ngắn thời gian đồng thời tăng tính chuyên nghiệp trong hoạt động đấu thầu mua sắm, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế.2 Đặc điểm của đấu thầu mua thuốc chữa bệnh tập trung. Thứ nhất, đấu thầu mua TCB tập trung khác với kế hoạch hóa tập trung Từ khi hòa bình lập lại, miền Bắc nước ta bước vô thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội, năm 1960 miền Bắc đưa vào áp dụng mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung.
Ưu điểm của mô hình này là trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng theo chiều rộng, tức là dựa vào sự tăng đầu tư. khai thác tài nguyên, nguồn lao động giá rẻ và một số lợi thế khác, cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp có những tác dụng nhất định. Nó tạo sự tập trung tối đa các nguồn lực kinh tế, phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân vào các mục tiêu chủ yếu trong từng giai đoạn và điều kiện cụ thể, đặc biệt trong quá trình công nghiệp hóa theo chiều hướng ưu tiên phát triển công nghiệp nặng. Cơ chế này giúp tạo sự thống nhất trong thực hiện các mục tiêu.
Bên cạnh những ưu điểm thì cơ chế này cũng có những hạn chế như thủ tiêu sự cạnh tranh, kìm hãm tiến bộ khoa học kỹ thuật, triệt tiêu động lực phát triển kinh tế, 10 sáng tạo đối với người lao động. Cơ chế kế hoạch hóa tập trung hạn chế sự phát triển của các thành phần kinh tế khác, kìm hãm lao động sản xuất, làm giảm năng suất, chất lượng, gây rối loạn trong lưu thông phân phối và gây ra nhiều hiện tượng tiêu cực trong xã hội như tham nhũng, lãng phí. Đội ngũ cán bộ công chức của các cơ quan hành chính nhà nước trở nên quan liêu, lộng quyền, hách dịch. Khi nền kinh tế thế giới chuyển sang giai đoạn phát triển chiều sâu dựa vào việc áp dụng các thành tựu của cuộc cách mạng khoa học và kỹ thuật hiện đại thì cơ chế quản lý này càng bộc lộ rõ nét những khiếm khuyết của nó, làm cho nền kinh tế các nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó có nước ta lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng.
Nhu cầu đổi mới cơ chế quản lý kinh tế là tất yếu, hết sức cần thiết. Đấu thầu mua TCB tập trung là việc áp dụng phương thức mua sắm mới để mua thuốc nhằm làm tăng hiệu quả, tính chuyên nghiệp trong công tác mua sắm công, giảm bớt sự trùng lặp công việc, lãng phí trong sử dụng nhân sự.