CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài nghiên cứu 1. Cơ sở pháp lý của đề tài 1. Các văn bản pháp quy của Nhà nước có liên quan đến công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng - Luật Đất đai 2003; - Nghị định 181/2004/NĐ-CP ngày 29/10/2004 của Chính phủ về hướng dẫn thi hành Luật Đất đai 2003; - Nghị định 188/2004/NĐ-CP của Chính phủ ngày 03/12/2004 về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; - Thông tư 116/2004/TT-BTC của Bộ Tài chính về việc hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-cp ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; - Nghị định 17/2006/NĐ-CP của Chính phủ ngày 27/01/2006 về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 197/2004/NĐ-CP.
- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 qui định bổ sung về qui hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Các văn bản pháp quy của địa phương có liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư - Quyết định số 01/2009QĐ-UBND ngày 20/12/2009 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc ban hành đơn giá các loại đất năm 2010 trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. - Quyết định số 628/2010/QĐ-UBND ngày 05/01/2010 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc qui định một số chính sách cụ thể về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên; - Quyết định số 06/2010/QĐ-UBND ngày 23/02/2010 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc sửa đổi bổ sung một số nội dung quy định kèm theo - Quyết định số n 4 01/2010/QĐ-UBND ngày 05/01/2010 của UBND tỉnh về việc ban hành đơn giá bồi thường nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. - Quyết định số 1123/2009/QĐ-UBND ngày 26/5/2009 của UBND tỉnh Thái Nguyên.
Về việc ban hành mức bồi thường đối với cây trồng, vật nuôi khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. - Quyết định số 628/2010/QĐ-UBND ngày 8/4/2010 của UBND tỉnh Thái Nguyên qui định một số chính sách cụ thể về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. - Quyết định số 475/2006/QĐ-UBND ngày 14/3/2006 của UBND tỉnh về việc ban hành quy định thống nhất quản lý Nhà nước về đất đai trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. - Quyết định số 47/2010/QĐ-UBND ngày 22/12/2010 của UBND tỉnh Thái Nguyên phê duyệt khung giá các loại đất năm 2011 trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên; - Quyết định số 23/2008/QĐ-UBND ngày 24/4/2008 của UBND tỉnh Thái Nguyên V/v ban hành đơn giá bồi thường nhà, vật kiến trúc gắn liền với đất khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên; - Quyết định số 18/2008/QĐ-UBND ngày 11/4/2008 cả UBND tỉnh Thái Nguyên V/v ban hành đơn giá bồi thường cây cối hoa màu gắn liền với đất khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
- Quyết định số 1399/2008/QĐ-UBND ngày 23/6/2008 của UBND tỉnh Thái Nguyên V/v thu hồi đất, giao đất cho Ban quản lý các dự án giao thong Thái Nguyên để sử dụng vào mục đích thực hiện dự án xây dựng Quốc lộ 3 mới, đoạn qua địa phận phường Tân Lập, thành phố Thái Nguyên. - Quyết định số 586/2008/QĐ-UBND ngày 24/3/2008 của UBND tỉnh Thái Nguyên V/v thu hồi đất, giao đất để thực hiện bồi thương, giải phóng mặt bằng và tái định cư Dự án xây dựng Quốc lộ 3 mới, địa phận thành phố Thái Nguyên (đợt I). Cơ sở thực tiễn của đề tài Công tác BT&GPMB, tái định cư là yếu tố quyết định thực hiện đầu tư, góp phần quan trọng chuyển dịch cơ cấu và phát triển kinh tế, xã hội của tỉnh Thái n 5 Nguyên nói chung. Nhưng đây là vấn đề lớn, phức tạp, liên quan trực tiếp đến đại bộ phận nhân dân, dễ gây mất ổn định trật tự xã hội.
Cùng với xu thế phát triển kinh tế - xã hội và quá trình đô thị hoá, nhu cầu sử dụng đất cho việc phát triển cơ sở hạ tầng trên địa bàn cũng ngày một bức xúc. Công tác thu hồi, đền bù và tái định cư trong giải phóng mặt bằng không chỉ là mỗi quan tâm riêng của các cấp chính quyền địa phương tỉnh Thái Nguyên mà nó đang là vấn đề “nóng” trong cả nước. Khái quát về công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng 1. Khái niệm về bồi thường và giải phóng mặt bằng Quá trình BT&GPMB là quá trình đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng (Điều 27 Luật Đất đai 2003) [4].
Công tác BT&GPMB là việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để sự dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế. + Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất đã được giao cho tổ chức, UBND xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật Đất đai 2003 (Khoản 5 Điều 4 Luật Đất đai 2003)[4]. Luật Đất đai khẳng định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Chủ sở hữu về đất đai có các quyền chiếm hữu, định đoạt và sử dụng đất đai.
Một trong các quyền định đoạt của Nhà nước về đất đai theo Khoản 2, Điều 5, Luật Đất đai 2003 là giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất và cho phép chuyển mục đích sử dụng đất. Với tư cách là đại diện chủ sở hữu, Nhà nước thực hiện quyền năng định đoạt đất đai trong trường hợp thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế; thu hồi đất đối với những trường hợp vi phạm pháp luật về đất đai, không sử dụng đất, sử dụng không hiệu quả; thu hồi đất khi người sử dụng đất không còn nhu cầu sử dụng. + Bồi thường khi Nhà nước thu hồi là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất (Khoản 6 Điều 4 Luật Đất đai 2003) [4]. n 6 + Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí di dời đến địa điểm mới (Khoản 7 Điều 4 Luật Đất đai 2003) [4].
Theo từ điển Tiếng Việt thì “Bồi thường” có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại về hành vi của một chủ thể khác gây ra. “Giải phóng mặt bằng” là quá trình tổ chức thực hiện các công việc liên quan đến công tác di dời nhà cửa, vật kiến trúc trên đất, cây cối, tài sản và các công trình xây dựng trên đất nhất định được Nhà nước quyết định cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới, dự án mới trên đó. Điều này có nghĩa: + Không phải mọi thiệt hại của chủ thể đều được bồi thường bằng tiền là xong mà chủ thể đó phải được đảm bảo về lợi ích hợp pháp. + Sự mất mát của người bị thu hồi đất, tài sản trên đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất là khi phải rời chỗ ở cũ của mình đến khu tái định cư mới.
Việc bồi thường có nhiều cách, có thể là vô hình (xin lỗi, thấy thỏa mãn về lợi ích) hoặc hữu hình (bồi thường bằng tiền, bằng vật chất khác), có thể do các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thể liên quan. Trên thực tế, ngoài các khoản bồi thường nói trên theo quy định của pháp luật thì có một hình thức bồi thường khác gọi là việc hỗ trợ. Nhu cầu thu hồi đất trong quá trình CNH-HĐH đất nước - Bồi thường GPMB là vấn đề của sự phát triển: + Trong lịch sử phát triển của mỗi quốc gia, việc GPMB để xây dựng công trình là không thể tránh khỏi. Nhịp độ phát triển càng lớn thì nhu cầu càng cao và trở thành một thách thức ngày càng nghiêm trọng đối với sự thành công không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà còn cả ở trong lĩnh vực chính trị, xã hội trên phạm vi quốc gia.
+ Vấn đề BT&GPMB trở thành một trong những điều kiện tiên quyết của sự phát triển, nếu không được xử lý tốt nó sẽ trở thành lực cản đầu tiên mà các nhà hoạch định chiến lược phải vượt qua. - Vấn đề BT&GPMB ở Việt Nam hiện nay còn nhiều bất cập: n 7 + Chưa đảm bảo được sự cân bằng giữa lợi ích chung (Nhà nước, xã hội, cộng đồng) và lợi ích riêng (cá nhân, hộ gia đình, tổ chức bị ảnh hưởng). + Kinh phí dùng để BT&GPMB từ ngân sách Nhà nước trong khi lợi ích cho phát triển mang lại chưa trở thành nguồn thu đầy đủ, ổn định và hợp pháp của nhà đầu tư. + Việc dựa vào chứng cứ pháp lý để giải quyết bồi thường chưa thỏa đáng bởi vì hệ thống pháp luật chưa đồng bộ, đang trong quá trình hoàn thiện.
Đất nước chúng ta đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chúng ta không chỉ có những đô thị đẹp hiện đại, những khu sản xuất khổng lồ, những công trình công cộng khang trang … mà kèm theo đó chỗ ở của người dân phải được nâng cấp tiện nghi hơn, rộng rãi hơn… Chính vì vậy, phải cần có sự tính toán toàn diện không thể có hiện tượng một công trình mới ra đời lại kéo theo người dân không có chỗ ở hoặc có chỗ ở kém hơn nơi ở cũ. Xuất phát từ yêu cầu đó chúng ta phải hiểu rõ bản chất của việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất. Đó là việc Nhà nước đảm bảo lợi ích của những người dân phải di chuyển: phải có được chỗ ở ổn định, có điều kiện sống và tiện nghi bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ tạo điều kiện cho người dân sống ổn định và phát triển. Đặc điểm của quá trình bồi thường và giải phóng mặt bằng BT&GPMB là quá trình đa dạng và phức tạp, nó thể hiện sự khác nhau giữa các dự án, nó liên quan trực tiếp đến lợi ích quốc gia của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội.