Tổng quan nghiên cứu

Năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức cơ sở đảng giữ vai trò hạt nhân chính trị quyết định sự thành bại của nhiệm vụ đổi mới nông nghiệp, nông thôn. Tại huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu, vùng đất cửa ngõ có diện tích tự nhiên 24.942 ha với 20.374 ha đất sản xuất nông nghiệp (chiếm 82% tổng diện tích) và quy mô dân số trên 95.000 người, hệ thống 77 chi bộ ấp tại 7 xã và 1 thị trấn chính là tế bào gắn kết trực tiếp giữa Đảng với quần chúng nhân dân. Tuy nhiên, sau giai đoạn điều chỉnh địa giới hành chính từ tháng 10 năm 2005 đến năm 2013, thực tiễn công tác xây dựng Đảng tại đây bộc lộ nhiều bất cập: trong tổng số 741 đảng viên toàn huyện, có tới 47 chi bộ ấp chỉ bầu chức danh Bí thư mà chưa lập được chi ủy; nhiều nơi còn tồn tại tình trạng mất đoàn kết nội bộ, tự phê bình và phê bình mang tính hình thức, làm suy giảm đáng kể sức chiến đấu của tổ chức Đảng ở cơ sở.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn với sự bất cập về phẩm chất, năng lực lãnh đạo của đội ngũ cán bộ, đảng viên tại các ấp. Mục tiêu cụ thể là làm sáng tỏ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của 77 chi bộ ấp thuộc huyện Vĩnh Lợi giai đoạn 2005 - 2013, từ đó xác lập hệ thống giải pháp mang tính khả thi nhằm tạo chuyển biến thực chất trong giai đoạn tiếp theo. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua mục tiêu nâng cao các chỉ số hoạt động then chốt: phấn đấu nâng tỷ lệ chi bộ đạt tiêu chuẩn trong sạch vững mạnh thực chất lên trên 85%, triệt tiêu hoàn toàn các chi bộ yếu kém, đồng thời củng cố niềm tin vững chắc của hơn 20.600 hộ gia đình nông thôn đối với hệ thống chính trị địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đảng kiểu mới của giai cấp vô sản, khẳng định nguyên lý chi bộ là nền tảng của Đảng, chi bộ tốt thì mọi chính sách mới thực thi thắng lợi. Luận văn quán triệt sâu sắc các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam thông qua Nghị quyết Trung ương 6 khóa X về nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức cơ sở đảng và Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI về một số vấn đề cấp bách trong xây dựng Đảng hiện nay.

Khung phân tích lý thuyết tập trung làm rõ năm khái niệm cốt lõi:

  • Năng lực lãnh đạo của chi bộ ấp: Khả năng nghiên cứu, cụ thể hóa đường lối, ban hành nghị quyết sát hợp và tổ chức nhân dân thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng tại địa bàn dân cư.
  • Sức chiến đấu của chi bộ ấp: Sức mạnh tổng hợp về chính trị, tư tưởng và tổ chức, thể hiện qua tính tiên phong gương mẫu của đảng viên, tinh thần tự phê bình, phê bình và khả năng ngăn chặn, đẩy lùi các biểu hiện thoái hóa, suy thoái.
  • Hạt nhân chính trị ở cơ sở: Vị trí trung tâm định hướng và điều hành toàn diện hoạt động của hệ thống chính trị tại ấp theo Quy định số 95-QĐ/TW của Ban Bí thư.
  • Đơn vị tự quản cộng đồng dân cư: Bản chất tổ chức của ấp theo Thông tư số 04/2012/TT-BNV của Bộ Nội vụ, nơi không phải cấp hành chính nhưng là môi trường trực tiếp thực thi dân chủ cơ sở.
  • Mối quan hệ biện chứng giữa xây và chống: Quy luật phát triển nội tại của tổ chức cơ sở đảng, trong đó lấy bồi dưỡng, nâng cao bản lĩnh chính trị làm trọng tâm kết hợp với kỷ luật, sàng lọc đội ngũ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra xã hội học và nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2005 - 2013 của Huyện ủy Vĩnh Lợi cùng 8 đảng ủy xã, thị trấn.

Cỡ mẫu khảo sát thực địa được xác lập đại diện gồm 38 chi bộ ấp (chiếm tỷ lệ 49,35% tổng số 77 chi bộ ấp toàn huyện) kết hợp phát phiếu trưng cầu ý kiến tới 40 cán bộ là ủy viên ban thường vụ đảng ủy các xã, thị trấn, cùng hơn 100 cán bộ hưu trí và đảng viên tại chỗ. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng, bảo đảm bao phủ đầy đủ hai vùng sinh thái kinh tế đặc trưng của huyện Vĩnh Lợi: vùng ngọt chuyên trồng lúa phía Nam Quốc lộ 1A với 16.583 ha đất canh tác và vùng mặn chuyên nuôi trồng thủy sản phía Bắc Quốc lộ 1A với 2.846 ha mặt nước.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê định lượng kết hợp tổng kết thực tiễn và phương pháp chuyên gia là nhằm đối chiếu, kiểm chứng khách quan các chỉ số đánh giá giữa cấp ủy cấp trên và nội bộ đảng viên cơ sở. Quá trình xử lý dữ liệu và phân tích logic lịch sử cho phép bóc tách chính xác những rào cản nội tại trong công tác sinh hoạt Đảng và quy trình ra nghị quyết của chi bộ ấp suốt tiến trình 8 năm nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng tại huyện Vĩnh Lợi đã chỉ ra bốn phát hiện cơ bản về năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của các chi bộ ấp:

Thứ nhất, năng lực cụ thể hóa chủ trương và ban hành nghị quyết có bước tiến rõ nét nhưng cơ cấu nhân sự cấp ủy còn mỏng. Có 82,5% cán bộ trong Ban Thường vụ Đảng ủy xã và 75,9% cán bộ hưu trí đánh giá đội ngũ bí thư, chi ủy viên có đủ năng lực cụ thể hóa chỉ thị cấp trên. Đồng thời, 73,5% cán bộ hưu trí khẳng định chất lượng nghị quyết chi bộ đạt mức tốt, bám sát đời sống ấp. Dù vậy, toàn huyện có đến 61,04% chi bộ (47/77 ấp) chỉ bầu một bí thư đơn lẻ, không có chi ủy, gây quá tải trong chỉ đạo và điều hành.

Thứ hai, vai trò hạt nhân lãnh đạo phong trào xây dựng nông thôn mới và thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở đạt hiệu quả vượt trội. Các chi bộ ấp đã lãnh đạo nhân dân bàn bạc, tự quyết định và hoàn thành 320 công trình phúc lợi công cộng. Thành quả cụ thể bao gồm sửa chữa, nâng cấp và làm mới 372.000 mét đường giao thông nông thôn xóm ấp, bê tông hóa 119.000 mét đường, xây mới 316 cây cầu kiên cố, nạo vét 354 con kênh nội đồng và vận động nhân dân tự nguyện hiến hơn 70.000 mét vuông đất sản xuất, đưa 77/77 ấp đạt chuẩn ấp văn hóa vào năm 2013.

Thứ ba, cơ cấu đảng viên mất cân đối và trình độ lý luận chính trị còn ở mức thấp. Trong tổng số 741 đảng viên thuộc 77 chi bộ ấp, đảng viên nữ chỉ chiếm 12,02% (89 người), đảng viên là cán bộ hưu trí chiếm 12,82% (95 người). Về trình độ lý luận chính trị, có tới 35,36% đạt trình độ sơ cấp, 11,20% đạt trung cấp, chỉ có 7 đảng viên đạt trình độ cử nhân hoặc cao cấp (chiếm tỷ lệ 0,94%), phần lớn số còn lại chưa từng qua đào tạo lý luận bài bản. Tốc độ kết nạp đảng viên mới còn chậm khi toàn huyện năm 2013 chỉ kết nạp thêm 34 đồng chí.

Thứ tư, công tác giáo dục chính trị và tinh thần đấu tranh tự phê bình chuyển biến chậm. Đánh giá về năng lực giáo dục tư tưởng của chi bộ ấp, chỉ có 32% ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy xã đánh giá đạt loại tốt, trong khi 62,5% xếp loại tương đối tốt; tình trạng nể nang, ngại va chạm, giấu khuyết điểm trong sinh hoạt định kỳ vẫn còn diễn ra tại nhiều nơi.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích sâu các dữ liệu trên, các số liệu có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu trình độ lý luận chính trị (0,94% cao cấp, 11,20% trung cấp, 35,36% sơ cấp, 52,50% chưa qua đào tạo) và bảng so sánh mức độ tín nhiệm chéo giữa ba nhóm đối tượng (cán bộ thường vụ xã, cán bộ hưu trí, đảng viên cơ sở). Biểu đồ đối chiếu này làm nổi bật sự chênh lệch lớn giữa uy tín nhận thức chính trị với năng lực chuyên môn thực tế của đội ngũ bí thư ấp.

Nguyên nhân căn bản của hạn chế xuất phát từ cơ chế vận hành theo Thông tư số 04/2012/TT-BNV, quy định ấp không phải một cấp hành chính, dẫn đến tình trạng cán bộ chi bộ phải kiêm nhiệm quá nhiều vị trí: Bí thư kiêm Trưởng ban Mặt trận, Phó Bí thư kiêm Trưởng ấp, Phó ấp kiêm phụ trách quân sự, công an. Sự dàn trải công việc khiến đội ngũ cốt cán không đủ thời gian đầu tư cho công tác Đảng. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long như Long An hay Tây Ninh, huyện Vĩnh Lợi có nét tương đồng về tỷ lệ già hóa đảng viên nông thôn nhưng gặp thách thức lớn hơn về phát triển đảng viên trẻ do phần lớn thanh niên đi làm ăn xa tại các đô thị lớn. Kết quả nghiên cứu khẳng định tính cấp thiết phải xây dựng một mô hình tổ chức tinh gọn, đi đôi với chính sách đãi ngộ thỏa đáng nhằm củng cố sức chiến đấu của Đảng từ gốc rễ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tạo chuyển biến vững chắc trong công tác xây dựng tổ chức cơ sở đảng tại vùng nông thôn Tây Nam Bộ, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp chủ yếu:

Thứ nhất, tăng cường bồi dưỡng, nâng cao bản lĩnh chính trị và trình độ lý luận cho đội ngũ cấp ủy, đảng viên. Ban Tuyên giáo Huyện ủy Vĩnh Lợi phối hợp cùng Trung tâm Bồi dưỡng Chính trị huyện tổ chức các lớp đào tạo tập trung theo chuyên đề hàng quý cho 100% bí thư, phó bí thư chi bộ ấp. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ đảng viên có trình độ trung cấp lý luận chính trị từ 11,20% lên trên 25% vào năm 2018, đồng thời bảo đảm 100% đảng viên hoàn thành kế hoạch học tập và làm theo tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh gắn với thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI.

Thứ hai, kiện toàn cơ cấu tổ chức chi bộ và quy hoạch cán bộ cấp ủy đồng bộ. Đảng ủy 8 xã, thị trấn chỉ đạo sắp xếp nhân sự, quyết liệt xóa bỏ tình trạng chi bộ khuyết chi ủy. Phấn đấu nâng tỷ lệ chi bộ có cấp ủy chính thức từ 29,87% (23/77 ấp) lên mức 60% vào năm 2017 và đạt 100% trước năm 2020. Phân định rõ trách nhiệm cá nhân, hạn chế việc kiêm nhiệm quá 2 chức danh chủ chốt nhằm nâng cao hiệu quả lãnh đạo của từng chức danh trong ban dân chánh ấp.

Thứ ba, siết chặt nền nếp và đổi mới toàn diện chất lượng sinh hoạt chi bộ. Chi ủy các ấp duy trì nghiêm túc lịch họp định kỳ vào ngày mùng 3 hàng tháng; đưa nội dung tự phê bình và phê bình thành tiêu chí đánh giá cán bộ thường xuyên. Ủy ban Kiểm tra Đảng ủy cấp xã tăng cường kiểm tra đột xuất ít nhất 2 lần mỗi năm đối với từng chi bộ, kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm kỷ luật Đảng hoặc buông lỏng nguyên tắc tập trung dân chủ.

Thứ tư, đẩy mạnh công tác tạo nguồn phát triển đảng viên và củng cố liên hệ mật thiết với nhân dân. Chi bộ 77 ấp chủ động phối hợp chặt chẽ với Đoàn Thanh niên, Hội Nông dân và Hội Phụ nữ phát hiện nguồn nhân tố tích cực, đặt mục tiêu kết nạp từ 45 đến 50 đảng viên mới mỗi năm, trong đó nâng tỷ lệ kết nạp đảng viên nữ lên trên 25%. Mở rộng việc thực hiện phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra trong mọi hoạt động an sinh xã hội và quản lý các công trình giao thông nông thôn tại ấp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu thực chứng trong công trình mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, cán bộ lãnh đạo, ban thường vụ huyện ủy và thường trực đảng ủy cấp xã. Tài liệu cung cấp cơ sở thực tiễn để hoạch định đề án quy hoạch cán bộ nguồn ở cơ sở, xây dựng tiêu chí đánh giá xếp loại tổ chức đảng hằng năm và bố trí hợp lý các chức danh bán chuyên trách cấp ấp.

Thứ tư, bí thư, chi ủy viên tại các chi bộ ấp, khóm, thôn, bản trên toàn quốc. Công trình là cẩm nang hữu ích về phương pháp điều hành sinh hoạt chi bộ, kỹ năng ban hành nghị quyết chuyên đề về phát triển kinh tế địa phương và kinh nghiệm vận động nhân dân hiến đất xây dựng công trình giao thông.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Xây dựng Đảng và Chính quyền Nhà nước tại các Học viện Chính trị, Trường Chính trị tỉnh. Nghiên cứu đóng vai trò tài liệu tham khảo giá trị cho các học phần về tổ chức cơ sở đảng, công tác phát triển đảng viên và quản trị hệ thống chính trị địa phương.

Thứ tư, chuyên viên nghiên cứu chính sách công và quản lý nhà nước tại các sở, ban, ngành. Báo cáo cung cấp góc nhìn đa chiều về việc hoàn thiện chế độ, phụ cấp kiêm nhiệm cho cán bộ thôn ấp theo tinh thần cải cách hành chính và tinh giản biên chế bộ máy cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Chi bộ ấp có vị trí và vai trò thế nào trong hệ thống chính trị tại huyện Vĩnh Lợi? Chi bộ ấp là tế bào nền tảng của Đảng và là hạt nhân lãnh đạo chính trị trực tiếp tại địa bàn dân cư gồm 200 đến 300 hộ dân. Chi bộ chịu sự chỉ đạo trực tiếp từ Đảng ủy xã, đóng vai trò quyết định trong việc cụ thể hóa đường lối vào đời sống và củng cố mối liên hệ mật thiết giữa Đảng với hơn 95.000 người dân toàn huyện.

Điểm nghẽn lớn nhất về chất lượng đảng viên tại 77 chi bộ ấp của huyện Vĩnh Lợi là gì? Điểm nghẽn cốt lõi là trình độ lý luận chính trị thấp và sự chênh lệch cơ cấu giới tính. Toàn huyện có 741 đảng viên nhưng đảng viên nữ chỉ chiếm 12,02%, tỷ lệ có trình độ cao cấp lý luận chỉ đạt 0,94%, trong khi hơn 52% chưa từng qua đào tạo lý luận chính quy, gây hạn chế cho năng lực phân tích và ra nghị quyết.

Việc cán bộ ấp kiêm nhiệm nhiều chức danh theo Thông tư 04/2012/TT-BNV gây ra tác động gì? Quy định không tổ chức ấp thành một cấp hành chính khiến nhiều vị trí cốt cán phải gánh vác cùng lúc 2 đến 3 chức danh như Bí thư kiêm Trưởng ban Mặt trận, Phó Bí thư kiêm Trưởng ấp. Việc này gây phân tán sức lực, làm giảm thời gian dành cho công tác kiểm tra, giám sát và đổi mới sinh hoạt chi bộ.

Chi bộ ấp tại Vĩnh Lợi đã phát huy vai trò ra sao trong việc thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở? Các chi bộ đã lãnh đạo nhân dân trực tiếp bàn bạc và hoàn thành 320 công trình nông thôn mới, huy động nâng cấp 372.000 mét đường, xây mới 316 cây cầu và vận động hiến 70.000 mét vuông đất sản xuất. Mô hình này giúp toàn bộ 77/77 ấp đạt chuẩn ấp văn hóa và huy động quỹ vì người nghèo hàng tỷ đồng.

Giải pháp then chốt nào giúp nâng cao tính chiến đấu trong sinh hoạt chi bộ ấp hiện nay? Giải pháp đột phá là duy trì nghiêm túc nền nếp sinh hoạt ngày mùng 3 hàng tháng kết hợp kiểm tra định kỳ của Ủy ban Kiểm tra Đảng ủy xã. Chi bộ phải kiên quyết thực hiện tự phê bình và phê bình theo Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI để khắc phục triệt để bệnh hình thức, nể nang, né tránh va chạm.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức cơ sở đảng tại vùng nông thôn Nam Bộ.
  • Công trình phản ánh trung thực thực trạng 77 chi bộ ấp tại huyện Vĩnh Lợi qua khảo sát 38 chi bộ và 741 đảng viên với hệ thống số liệu cụ thể.
  • Nghiên cứu chỉ rõ điểm nghẽn về cơ cấu nhân sự khi có tới 47/77 chi bộ chưa có chi ủy và tỷ lệ đảng viên nữ chỉ đạt 12,02%.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi với mục tiêu nâng tỷ lệ chi bộ có chi ủy lên 60% vào năm 2017 và 100% vào năm 2020.
  • Xác lập chỉ tiêu phát triển từ 45 đến 50 đảng viên mới mỗi năm, gắn liền nhiệm vụ xây dựng Đảng với hoàn thành tiêu chí nông thôn mới.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là cung cấp luận cứ thực tiễn tin cậy giúp Ban Thường vụ Huyện ủy Vĩnh Lợi và Tỉnh ủy Bạc Liêu chuẩn hóa công tác tổ chức cán bộ cấp ấp. Lộ trình thực hiện các khuyến nghị cần được triển khai quyết liệt theo các mốc 2015, 2018 và 2020 nhằm bảo đảm tổ chức Đảng luôn trong sạch, vững mạnh. Độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ cấp ủy quan tâm có thể tiếp tục khai thác các phát hiện từ công trình để vận dụng hiệu quả vào công tác xây dựng Đảng tại địa phương.