CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGƯỜI CÓ CÔNG 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài nghiên cứu 1. Khái niệm về người có công, thân nhân người có công, chính sách người có công, và thực thi chính sách người có công. Khái niệm người có công Chính sách đối với người có công đã được thực hiện từ lâu, nhưng cho đến nay chưa có một văn bản pháp luật nào nêu rõ khái niệm người có công.
Căn cứ các tiêu chuẩn đối với từng đối tượng là người có công mà Nhà nước ta đã quy định, có thể hiểu khái niệm về người có công như sau: Người có công là những người không phân biệt tôn giáo, tín ngưỡng, dân tộc, nam, nữ, tuổi tác, đã tự nguyện cống hiến sức lực, tài năng, trí tuệ, có người hy sinh cả cuộc đời mình cho sự nghiệp của dân tộc. Họ là những người có thành tích đóng góp hoặc những cống hiến xuất sắc phục vụ cho lợi ích của dân tộc được các cơ quan có thẩm quyền công nhận theo quy định của pháp luật. Khái niệm người có công không chỉ nên hiểu theo nghĩa hẹp, tức là chỉ bao gồm các đối tượng có công lao cống hiến trong thời chiến mà còn có những đối tượng bằng tài năng và trí tuệ của mình nhằm phục vụ sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước và có những thành tích đóng góp đặc biệt xuất sắc trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội như những đối tượng được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lao động, Nhà giáo ưu tú, Nhà giáo nhân dân, Thầy thuốc ưu tú. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài chỉ đề cập đến đối tượng là người có công với cách mạng.
Theo Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng số 26/2005/PL- UBTVQH11 ngày 29/6/2005 của Ủy ban thường vụ Quốc hội, có hiệu lực kể từ ngày 01/10/2005, được sửa đổi bổ sung bởi Pháp lệnh số 35/2007/PL- 7 e UBTVQH11 ngày 21/6/2007 của Ủy ban thường vụ Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng, có hiệu lực kể từ ngày 01/10/2007; Pháp lệnh số 04/2012/UBTVQH13 ngày 16/7/2012 của Ủy ban thường vụ Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng, có hiệu lực kể từ ngày 01/9/2012 (Sau đây gọi tắt là Pháp lệnh ưu đãi người có công) thì người có công với cách mạng bao gồm [40, tr2]: - Người hoạt động cách mạng trước ngày 01 tháng 01 năm 1945 (cán bộ Lão thành cách mạng); - Người hoạt động cách mạng từ ngày 01 tháng 01 năm 1945 đến ngày khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 (cán bộ Tiền khởi nghĩa); - Liệt sĩ; - Bà mẹ Việt Nam anh hùng; - Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; - Anh hùng Lao động trong thời kỳ kháng chiến; - Thương binh, người hưởng chính sách như thương binh; - Bệnh binh; - Người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học; - Người hoạt động cách mạng, hoạt động kháng chiến bị địch bắt tù, đày; - Người hoạt động kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và làm nghĩa vụ quốc tế; - Người có công giúp đỡ cách mạng. Khái niệm thân nhân người có công Thân nhân người có công với cách mạng được hiểu là những người có quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc có công nuôi dưỡng người có công. 8 e Theo Nghị định 31/2013/NĐ-CP ngày 09/4/2013 của Chính Phủ quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành một số điều của Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng quy định: "Thân nhân người có công là cha đẻ, mẹ đẻ; vợ hoặc chồng; con (con đẻ, con nuôi). Thân nhân liệt sĩ còn là người có công nuôi dưỡng liệt sĩ - Người có công nuôi dưỡng liệt sĩ là người đã nuôi dưỡng khi liệt sĩ dưới 18 tuổi, thời gian nuôi từ 10 năm trở lên".
Khái niệm chính sách, chính sách người có công, thực thi chính sách người có công Theo Từ điển tiếng Việt thì “chính sách” là “sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra”[42,tr220]. Chính sách là những hành động ứng xử của chủ thể với các hiện tượng tồn tại trong quá trình vận động, phát triển nhằm đạt mục tiêu nhất định [21,tr14]. Chính sách xã hội: là chính sách ưu đãi, trợ giúp của nhà nước đối với một số tầng lớp xã hội nhất định [42,tr220). Theo thuật ngữ Lao động và Xã hội thì: "Chính sách người có công là những quy định chung của nhà nước bao gồm mục tiêu, phương hướng, giải pháp về việc ghi nhận công lao, sự đóng góp, sự hy sinh cao cả của người có công, tạo mọi điều kiện khả năng góp phần ổn định và nâng cao đời sống vật chất, văn hóa tinh thần đối với người có công" [3,tr31].
Thực thi chính sách là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của chủ thể trong chính sách thành hiện thực với các đối tượng quản lí nhằm đạt được mục tiêu định hướng của nhà nước [21,tr73]. Đây là giai đoạn thực hiện các mục tiêu chính sách công trên thực tế. Như vậy có thể hiểu thực thi chính sách người có công là toàn bộ quá trình chuyển hóa ý chí của nhà nước thành hiện thực với các đối tượng quản 9 e lý là người có công nhằm đạt được mục tiêu định hướng của nhà nước. Nói cách khác, đây là giai đoạn vận dụng những giải pháp định trước để đạt được các mục tiêu của chính sách.
Giai đoạn này bao gồm các hoạt động như ban hành kế hoạch, tổ chức triển khai thực hiện, phối hợp thực hiện, kiểm tra đôn đốc và hiệu chỉnh chính sách cùng các biện pháp tổ chức thực thi để chính sách phát huy tác dụng trong cuộc sống. Chính sách ưu đãi đối với người có công và thân nhân người có công Người có công với cách mạng và thân nhân được Nhà nước, xã hội quan tâm chăm sóc, giúp đỡ và tùy từng đối tượng được hưởng chác chế độ ưu đãi sau đây [40,tr3]: - Trợ cấp hàng tháng, phụ cấp hàng tháng, trợ cấp một lần; - Bảo hiểm y tế; - Điều dưỡng phục hồi sức khỏe; - Nhà nước có chính sách hỗ trợ người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ có khó khăn về nhà ở và huy động sự tham gia của xã hội, gia đình người có công với cách mạng; - Người có công và thân nhân người có công được ưu tiên trong tuyển sinh, tạo việc làm; được hỗ trợ để theo học tại cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân đến trình độ đại học. Ngoài ra đối với đối tượng người có công như: thương binh, bệnh binh, con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học… tùy từng thương, tật cụ thể còn được trang cấp phương tiện, dụng cụ chỉnh hình theo niên hạn sử dụng hàng năm. Người có công với cách mạng chết thì thân nhân được hưởng trợ cấp tiền tuất hàng tháng, trợ cấp tiền tuất nuôi dưỡng hàng tháng theo chế độ ưu đãi người có công với cách mạng theo từng trường hợp cụ thể.
Tầm quan trọng của thực hiện chính sách đối với người có công 1. Ý nghĩa của chính sách đối với người có công - Chính sách đối với người có công là một chính sách vô cùng quan trọng, phản ánh sự quan tâm, ý thức xã hội của Nhà nước, của cộng đồng, của lớp thế hệ đi sau đối với thế hệ cha, anh. Bởi vậy, nó có ý nghĩa xã hội và nhân văn sâu sắc. Thực hiện tốt chính sách đối với người có công sẽ góp phần vào sự ổn định xã hội, giữ vững thể chế.
- Chính sách đối với người có công là một chính sách đặc biệt và là một bộ phận của hệ thống chính sách xã hội, chính sách thể hiện tình cảm, trách nhiệm của Nhà nước và của cộng đồng đối với một nhóm đối tượng đặc biệt đó là người có công. - Thực hiện chính sách đối với người có công là góp phần vào cải thiện đời sống của người có công, thông qua sự quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ của Đảng, Nhà nước và nhân dân thì những người có công và thân nhân người có công cảm thấy tự hào về những gì mình đã cống hiến cho đất nước, nó cũng nhằm làm cho thế hệ trẻ, thế hệ tương lai ý thức được trách nhiệm của mình đối với xã hội, đối với Tổ quốc, giáo dục ý thức trách nhiệm, lòng biết ơn đối với các anh hùng liệt sĩ, biết ơn những người đã cống hiến xương máu vì nền độc lập, tự do của tổ quốc. Thực hiện đạo lý dân tộc đối với người có công Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chọn ngày ngày 27/7 hàng năm là Ngày thương binh toàn quốc (năm 1955 được đổi tên thành Ngày Thương binh - Liệt sĩ) để bày tỏ lòng biết ơn đối với thương binh, gia đình liệt sĩ và người có công với nước. Ngày 27-7-1947 là ngày thương binh liệt sĩ đầu tiên ở nước ta và trở thành một trong những ngày truyền thống tốt đẹp thực hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Ăn quả nhớ người trồng cây" của dân tộc ta.
11 e Trong 70 năm qua (1947-2017), thực hiện lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: thương binh, bệnh binh, gia đình quân nhân, gia đình liệt sĩ là những người có công với Tổ quốc, với nhân dân. Cho nên bổn phận chúng ta là phải biết ơn, phải yêu thương và giúp đỡ họ. Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đã luôn trân trọng, ghi nhớ công ơn và làm nhiều việc tốt để tỏ lòng hiếu nghĩa bác ái, quí trọng đối với thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ và những người có công với nước. Những việc làm đó không chỉ có ý nghĩa về mặt đạo lý mà còn có tác động thiết thực tạo động lực to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trong 70 năm qua đã có hàng nghìn văn bản, hàng trăm sắc lệnh, pháp lệnh, chỉ thị, nghị quyết, thông tư của Đảng, Nhà nước ta về thương binh, liệt sỹ, người có công với nước được ban hành, đó là một thành quả to lớn, đáp ứng được yêu cầu của các đối tượng chính sách qua từng thời kỳ phát triển của đất nước.