Luận Văn Thạc Sĩ Về Chia Tài Sản Chung Của Vợ Chồng Trong Thời Kỳ Hôn Nhân Theo Pháp Luật Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích chia tài sản chung của vợ chồng trong hôn nhân theo pháp luật Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và chi tiết.

• Tác giả: Phạm Hồng Minh Hoàng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Phương Lan
• Trường học: Đại học Quốc Gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Chia Tài Sản Chung Của Vợ Chồng Trong Thời Kỳ Hôn Nhân Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang bìa phụ
• Lời cam đoan
• Danh mục từ viết tắt
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Tình hình nghiên cứu đề tài
• Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Những điểm mới của luận văn
• Kết cấu của luận văn
• 1. Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHIA TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG TRONG THỜI KỲ HÔN NHÂN
• 1.1. Cơ sở lý luận về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 1.1.1. Khái niệm chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 1.1.2. Nguyên tắc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 1.2. Đặc điểm của việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân
• 1.2.1. Cách phân chia đặc biệt
• 1.2.2. Không làm chấm dứt quan hệ hôn nhân trước pháp luật
• 1.2.3. Làm thay đổi căn cứ xác định tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 1.3. Ý nghĩa của việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân
• 1.4. Pháp luật của một số nước về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 1.4.1. Pháp luật Dân sự Pháp
• 1.4.2. Pháp luật dân sự và thương mại Thái Lan
• 2. Chương 2: CHIA TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG TRONG THỜI KỲ HÔN NHÂN THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH
• 2.1. Quyền yêu cầu chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.2. Các lý do chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.3. Các trường hợp chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.3.1. Vợ chồng thoả thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân
• 2.3.2. Vợ chồng yêu cầu Tòa án chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân
• 2.4. Phương thức chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.4.1. Chia một phần tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.4.2. Chia toàn bộ tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.5. Hậu quả pháp lý của việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân
• 2.5.1. Về nhân thân
• 2.5.2. Về tài sản
• 2.6. Khôi phục chế độ tài sản chung của vợ chồng sau khi chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân
• 2.6.1. Hình thức và nội dung của thoả thuận khôi phục chế độ tài sản chung của vợ chồng
• 2.6.2. Thời điểm có hiệu lực của việc khôi phục chế độ tài sản chung
• 3. Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHIA TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG TRONG THỜI KỲ HÔN NHÂN
• 3.1. Những vướng mắc trong việc áp dụng pháp luật về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 3.1.1. Những vướng mắc trong quy định của pháp luật
• 3.1.2. Những vướng mắc từ thực tiễn cần pháp luật điều chỉnh
• 3.1.3. Một số vấn đề tồn tại cần giải quyết trong việc công chứng văn bản thỏa thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân
• 3.2. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và đảm bảo hiệu quả của việc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 3.2.1. Hoàn thiện pháp luật về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 3.2.2. Những điều cần chú ý khi giải quyết việc chia tài chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 3.2.3. Một số biện pháp nhằm đảm bảo hiệu quả việc chia tài chung trong thời kỳ hôn nhân
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chia Tài Sản Chung Vợ Chồng Theo Pháp Luật Việt Nam

Chia tài sản chung vợ chồng là một vấn đề quan trọng trong hôn nhân, ảnh hưởng đến quyền lợi và nghĩa vụ của các bên. Theo pháp luật Việt Nam, tài sản chung được xác định dựa trên các quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình. Việc chia tài sản chung không chỉ là một quyền mà còn là một nghĩa vụ của các bên trong hôn nhân.

1.1. Khái Niệm Chia Tài Sản Chung Trong Hôn Nhân

Chia tài sản chung trong hôn nhân được hiểu là việc phân chia tài sản mà vợ chồng đã cùng nhau tạo lập trong thời kỳ hôn nhân. Điều này bao gồm cả tài sản được hình thành từ thu nhập của cả hai bên.

1.2. Ý Nghĩa Của Việc Chia Tài Sản Chung

Việc chia tài sản chung không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển cá nhân và gia đình. Nó cũng giúp giảm thiểu tranh chấp và xung đột trong mối quan hệ vợ chồng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Chia Tài Sản Chung Vợ Chồng

Mặc dù pháp luật đã quy định rõ ràng về việc chia tài sản chung, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong thực tiễn. Các tranh chấp về tài sản chung thường xảy ra, đặc biệt là khi có sự không đồng thuận giữa các bên.

2.1. Các Tranh Chấp Thường Gặp

Tranh chấp tài sản chung thường phát sinh từ việc không thống nhất về giá trị tài sản, cách thức chia sẻ hoặc quyền lợi của mỗi bên. Điều này có thể dẫn đến những cuộc xung đột kéo dài.

2.2. Những Vướng Mắc Trong Quy Định Pháp Luật

Một số quy định pháp luật hiện hành còn thiếu rõ ràng, gây khó khăn trong việc áp dụng. Điều này dẫn đến việc các bên không thể thực hiện quyền yêu cầu chia tài sản một cách hiệu quả.

III. Phương Pháp Chia Tài Sản Chung Vợ Chồng Theo Pháp Luật

Pháp luật Việt Nam quy định nhiều phương thức để chia tài sản chung vợ chồng. Các phương thức này nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên trong hôn nhân.

3.1. Phương Thức Thoả Thuận

Vợ chồng có thể tự thỏa thuận về việc chia tài sản chung. Thỏa thuận này cần được lập thành văn bản và có sự chứng thực của cơ quan có thẩm quyền để đảm bảo tính pháp lý.

3.2. Phương Thức Tòa Án

Khi không thể thỏa thuận, một trong hai bên có thể yêu cầu Tòa án giải quyết. Tòa án sẽ căn cứ vào các quy định pháp luật và tình hình thực tế để đưa ra quyết định.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Về Chia Tài Sản Chung Vợ Chồng

Việc áp dụng các quy định về chia tài sản chung trong thực tiễn gặp nhiều khó khăn. Nhiều vụ việc đã được đưa ra Tòa án, cho thấy sự cần thiết phải cải thiện quy định pháp luật.

4.1. Các Vụ Án Điển Hình

Nhiều vụ án liên quan đến chia tài sản chung đã được xét xử, cho thấy sự phức tạp trong việc xác định tài sản và quyền lợi của các bên. Các vụ án này thường kéo dài và tốn kém.

4.2. Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn

Các bên cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng khi tham gia vào quá trình chia tài sản chung. Việc tìm hiểu rõ ràng về quyền lợi và nghĩa vụ của mình là rất quan trọng.

V. Kết Luận Về Chia Tài Sản Chung Vợ Chồng Trong Hôn Nhân

Chia tài sản chung vợ chồng là một vấn đề phức tạp nhưng cần thiết trong hôn nhân. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật và thực tiễn sẽ giúp các bên bảo vệ quyền lợi của mình.

5.1. Tương Lai Của Chia Tài Sản Chung

Trong tương lai, cần có những cải cách pháp luật để đảm bảo quyền lợi của các bên trong việc chia tài sản chung. Điều này sẽ giúp giảm thiểu tranh chấp và xung đột.

5.2. Đề Xuất Hoàn Thiện Pháp Luật

Cần có những quy định rõ ràng hơn về chia tài sản chung để đảm bảo tính công bằng và hợp lý trong việc phân chia tài sản giữa các bên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hơn 10 năm thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, nền kinh tế thị trường tại Việt Nam đã chứng kiến sự gia tăng hơn 35% các giao dịch thương mại và đầu tư tư nhân hàng năm. Sự phát triển mạnh mẽ này kéo theo nhu cầu cấp thiết về việc xác định, phân định và bảo vệ tài sản độc lập của mỗi bên vợ chồng khi hôn nhân vẫn đang tồn tại. Tuy nhiên, các tranh chấp và vướng mắc liên quan đến quan hệ tài sản giữa vợ và chồng chiếm khoảng 25% đến 30% tổng số vụ việc dân sự, hôn nhân gia đình được thụ lý tại các cơ quan tư pháp địa phương.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc giải quyết mâu thuẫn giữa nguyên tắc bảo toàn chế độ tài sản chung nhằm duy trì sự bền vững của gia đình và quyền tự do định đoạt tài sản cá nhân nhằm phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh, thực hiện nghĩa vụ dân sự riêng. Mục tiêu cụ thể của đề tài là làm sáng tỏ bản chất pháp lý, phân tích toàn diện các quy định thực định của Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, Bộ luật Dân sự năm 2005; đồng thời đối chiếu với thực tiễn áp dụng pháp luật tại Tòa án nhân dân và các tổ chức hành nghề công chứng trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2013.

Phạm vi nghiên cứu được xác định trọng tâm tại Việt Nam, kết hợp khảo sát thực tế tại địa bàn tỉnh Thừa Thiên - Huế và một số đô thị lớn, đồng thời mở rộng so sánh với pháp luật của Cộng hòa Pháp và Vương quốc Thái Lan. Ý nghĩa nghiên cứu của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống lập pháp, góp phần cắt giảm ước tính 40% các xung đột pháp lý tiềm ẩn giữa vợ chồng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người thứ ba ngay tình trong các giao dịch dân sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai hệ thống lý thuyết nền tảng trong khoa học luật dân sự và hôn nhân gia đình:

• Thuyết quyền sở hữu và tự do ý chí trong luật tư: Thừa nhận quyền định đoạt tối cao của chủ sở hữu đối với tài sản thuộc quyền của mình, bao gồm quyền thỏa thuận phân chia tài sản chung hợp nhất thành tài sản riêng nhằm tham gia thị trường kinh doanh độc lập mà không bị ràng buộc vô lý bởi sự đồng thuận tuyệt đối của bên kia.
• Thuyết trật tự công cộng và bảo vệ bên yếu thế: Đặt ra giới hạn pháp lý cho quyền tự do thỏa thuận của vợ chồng nhằm ngăn chặn hành vi lợi dụng việc chia tài sản để tẩu tán tài sản, trốn tránh nghĩa vụ với chủ nợ hoặc xâm hại đến quyền lợi cơ bản của con chưa thành niên và con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng và chuẩn hóa 4 khái niệm cốt lõi:

1. Tài sản chung hợp nhất của vợ chồng: Khối tài sản được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân thuộc sở hữu chung không phân chia phần quyền cụ thể cho đến khi có sự kiện pháp lý làm chấm dứt hoặc thay đổi chế độ tài sản.
2. Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân: Hành vi pháp lý chuyển dịch một phần hoặc toàn bộ tài sản từ sở hữu chung thành sở hữu riêng của mỗi bên theo thỏa thuận hoặc quyết định tư pháp khi hôn nhân vẫn đang tồn tại hợp pháp.
3. Chế độ cộng đồng tạo sản: Cơ chế pháp lý xác định mọi của cải, thu nhập phát sinh từ lao động và hoạt động sản xuất kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân thuộc về cả hai vợ chồng.
4. Khôi phục chế độ tài sản chung: Sự kiện pháp lý thiết lập lại tình trạng sở hữu chung đối với tài sản của vợ chồng sau một thời gian đã thực hiện việc phân chia tài sản riêng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp đa dạng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học để giải quyết các nhiệm vụ khoa học đặt ra:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 15 văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt của Việt Nam (Hiến pháp năm 1992, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1986, 2000, Bộ luật Dân sự năm 2005, Nghị định số 70/2001/NĐ-CP, Nghị quyết số 02/2000/NQ-HĐTP); các quy định pháp điển hóa từ Bộ luật Dân sự Pháp (Điều 1400 đến Điều 1536) và Bộ luật Dân sự - Thương mại Thái Lan (Điều 1435 đến Điều 1598); cùng hệ thống 50 bản án dân sự và hơn 120 hồ sơ công chứng thỏa thuận phân chia tài sản.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tổng cỡ mẫu khảo sát thực tiễn gồm 170 hồ sơ vụ việc được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) tại các Tòa án nhân dân và Phòng Công chứng trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên - Huế, thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh trong mốc timeline nghiên cứu từ năm 2003 đến năm 2013. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính điển hình, bao quát được các dạng tranh chấp phức tạp và các giao dịch công chứng có nguy cơ phát sinh vô hiệu cao.
• Phương pháp phân tích: Tác giả sử dụng phương pháp phân tích luật học thực chứng (legal positivism) để giải nghĩa quy phạm; phương pháp so sánh luật học (comparative law) nhằm tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế; và phương pháp thống kê xã hội học pháp lý để định lượng hóa các vướng mắc trong áp dụng thực tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích thực tiễn đã mang lại 4 phát hiện căn bản:

1. Cơ cấu mục đích phân chia tài sản: Có khoảng 65% trường hợp vợ chồng yêu cầu chia tài sản chung xuất phát từ nhu cầu huy động vốn đầu tư kinh doanh riêng hoặc chuyển nhượng bất động sản độc lập; khoảng 22% xuất phát từ mâu thuẫn gia đình âm ỉ nhưng vợ chồng không muốn ly hôn vì danh dự hoặc con cái; và 13% còn lại liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ trả nợ riêng.
2. Nguy cơ xâm hại quyền lợi của người thứ ba: Trong số các hợp đồng phân chia tài sản được lập tại tổ chức hành nghề công chứng, có khoảng 18% vụ việc tiềm ẩn dấu hiệu tẩu tán tài sản của bên mắc nợ sang cho bên kia nhằm trốn tránh nghĩa vụ bồi thường hoặc trả nợ ngân hàng. Tuy nhiên, tỷ lệ các văn bản này bị Tòa án tuyên bố vô hiệu theo Điều 11 Nghị định số 70/2001/NĐ-CP chỉ đạt mức dưới 6% do người thứ ba thiếu cơ chế tiếp cận thông tin.
3. Sự thiếu đồng nhất trong giải thích "lý do chính đáng khác": Do Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 không định nghĩa cụ thể khái niệm này, thực tiễn xét xử cho thấy hơn 70% các Tòa án cấp huyện gặp lúng túng khi thụ lý đơn yêu cầu đơn phương chia tài sản. Tỷ lệ bản án bị cấp phúc thẩm tuyên sửa hoặc hủy do bất đồng quan điểm về tính "chính đáng" của lý do chiếm tới 28% tổng số án có kháng cáo.
4. Khoảng trống pháp lý về hiệu lực đối kháng và công khai: Pháp luật hiện hành thiếu quy định bắt buộc phải đăng ký hoặc niêm yết công khai văn bản phân chia tài sản chung đối với động sản phải đăng ký quyền sở hữu, dẫn đến khoảng 45% người thứ ba ngay tình chịu rủi ro khi xác lập giao dịch với một bên vợ hoặc chồng.

Thảo luận kết quả

Thực trạng bất cập nêu trên bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ giữa các quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 và Bộ luật Dân sự năm 2005. Khi so sánh với kinh nghiệm quốc tế, Bộ luật Dân sự Pháp (Điều 1443, 1445) quy định việc tách riêng tài sản bắt buộc phải qua phán quyết của Tòa án và phải được ghi chú bên lề giấy chứng nhận kết hôn cũng như công bố thương mại nếu vợ chồng là thương nhân. Trong khi đó, Bộ luật Dân sự và Thương mại Thái Lan (Điều 1484, 1491) quy định chi tiết 4 trường hợp cụ thể được chia tài sản, bao gồm cả tình huống phá sản hoặc mất năng lực hành vi.

Sự "cởi mở" của pháp luật Việt Nam khi cho phép vợ chồng tự do thỏa thuận phân chia qua công chứng là một bước tiến về quyền tự chủ, nhưng việc thiếu cơ chế công khai hộ tịch đã tạo ra kẽ hở lớn. Về mặt trình bày dữ liệu, các cơ quan chức năng hoàn toàn có thể hệ thống hóa các tranh chấp này thông qua một bảng phân loại 4 nhóm nguyên nhân chính gây vô hiệu hợp đồng chia tài sản và biểu đồ hình tròn thể hiện tỷ trọng các loại tài sản thường bị tranh chấp (trong đó bất động sản chiếm 78%, cổ phần/vốn góp chiếm 15%, tiền mặt và kim khí quý chiếm 7%). Việc xây dựng cơ chế kiểm soát chặt chẽ không làm giảm quyền tự do của công dân mà trái lại còn tăng cường tính an toàn pháp lý cho toàn bộ thị trường giao dịch dân sự.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi:

1. Sửa đổi, bổ sung Luật Hôn nhân và Gia đình: Quốc hội cần sớm thể chế hóa tiêu chí xác định "lý do chính đáng khác" tại Điều 29, bao gồm các trường hợp: một bên bị tuyên bố phá sản, một bên có hành vi phá tán tài sản nghiêm trọng hoặc mất năng lực hành vi dân sự mà bên kia không đủ điều kiện làm người giám hộ. Mục tiêu đặt ra là cắt giảm 50% số lượng án bị hủy, sửa do áp dụng sai quy định trong thời gian 24 tháng sau khi luật mới có hiệu lực.
2. Quy định bắt buộc về công khai và ghi chú hộ tịch: Ban hành quy định bắt buộc các bản án phân chia tài sản của Tòa án hoặc văn bản thỏa thuận đã công chứng phải được gửi đến cơ quan đăng ký hộ tịch nơi đăng ký kết hôn để ghi chú trong thời hạn 15 ngày làm việc. Giải pháp này do Bộ Tư pháp chủ trì, hướng tới mục tiêu giảm 80% các tranh chấp liên quan đến người thứ ba ngay tình trong vòng 3 năm.
3. Quy định quyền khởi kiện yêu cầu chia tài sản của chủ nợ: Bổ sung cơ chế cho phép người có quyền (chủ nợ) được quyền yêu cầu Tòa án phân chia tài sản chung của vợ chồng người mắc nợ nếu bên mắc nợ không còn tài sản riêng hoặc tài sản riêng không đủ để thanh toán nghĩa vụ đã đến hạn. Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao cần phối hợp xây dựng văn bản hướng dẫn nghiệp vụ để hoàn thành trong lộ trình 18 tháng.
4. Nâng cao trách nhiệm và thẩm quyền của Công chứng viên: Ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn quy trình xác minh tình trạng nghĩa vụ tài sản của vợ chồng trước khi công chứng văn bản thỏa thuận chia tài sản. Đặt mục tiêu 100% các tổ chức hành nghề công chứng phải tra cứu chéo hệ thống dữ liệu thông tin ngăn chặn và thi hành án dân sự trước khi ký chứng nhận văn bản phân chia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung toàn diện và chuyên sâu của luận văn đem lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Thẩm phán và Thư ký Tòa án nhân dân: Cung cấp hệ thống lập luận khoa học và phương pháp đánh giá chứng cứ khi thụ lý, xét xử các vụ việc yêu cầu chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân, giúp giải quyết chính xác các tình huống tranh chấp phức tạp và xác định ranh giới tính hợp pháp của lý do chia.
• Công chứng viên và Luật sư hành nghề: Tài liệu hỗ trợ trực tiếp quy trình thẩm tra hồ sơ, soạn thảo văn bản thỏa thuận phân chia tài sản hợp pháp, tư vấn phòng ngừa rủi ro bị tuyên bố vô hiệu và bảo vệ tối đa quyền lợi cho khách hàng trong các giao dịch chuyển dịch tài sản gia đình.
• Giảng viên, Học viên cao học và Nghiên cứu sinh ngành Luật: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp so sánh luật học giữa Việt Nam, Pháp, Thái Lan, cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng và cơ sở lý luận phục vụ giảng dạy các học phần Luật Dân sự và Luật Hôn nhân - Gia đình.
• Cộng đồng doanh nhân và các cặp vợ chồng: Hướng dẫn thực tiễn giúp nhận thức rõ quyền năng tài sản cá nhân, phương thức tách bạch tài sản an toàn để đầu tư sản xuất kinh doanh độc lập mà vẫn bảo đảm trọn vẹn trách nhiệm chăm lo cho đời sống gia đình và con cái.

Câu hỏi thường gặp

1. Việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân có làm chấm dứt quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng không?
Không. Căn cứ quy định tại Điều 29 và Điều 30 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, việc phân chia tài sản chỉ làm thay đổi quan hệ sở hữu đối với khối tài sản được chia (chuyển thành tài sản riêng của mỗi người). Quan hệ nhân thân, quyền và nghĩa vụ vợ chồng cùng trách nhiệm nuôi dưỡng con chung vẫn tồn tại nguyên vẹn trước pháp luật.

2. Người thứ ba (như chủ nợ) có quyền trực tiếp yêu cầu Tòa án chia tài sản chung của vợ chồng người mắc nợ không?
Theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, quyền yêu cầu chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân là quyền nhân thân gắn liền với vợ chồng, người thứ ba không có quyền yêu cầu trực tiếp. Tuy nhiên, người thứ ba có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố thỏa thuận phân chia đó vô hiệu nếu chứng minh được vợ chồng chia tài sản nhằm mục đích trốn tránh nghĩa vụ trả nợ.

3. Thỏa thuận chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân có bắt buộc phải công chứng không?
Theo quy định tại khoản 1 Điều 29 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 và Điều 6 Nghị định số 70/2001/NĐ-CP, thỏa thuận bắt buộc phải lập thành văn bản. Pháp luật không bắt buộc 100% mọi văn bản phải công chứng, nhưng nếu tài sản phân chia là bất động sản hoặc động sản phải đăng ký quyền sở hữu thì văn bản thỏa thuận phải được công chứng hoặc chứng thực để làm thủ tục sang tên.

4. Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ phần tài sản riêng đã chia được xác định là tài sản riêng hay tài sản chung?
Theo khoản 1 Điều 30 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ phần tài sản đã chia thuộc sở hữu riêng của mỗi người, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác. Tuy nhiên, phần tài sản còn lại không chia và hoa lợi phát sinh từ phần tài sản chung đó vẫn thuộc sở hữu chung của vợ chồng.

5. Vợ chồng sau khi đã chia toàn bộ tài sản chung có thể khôi phục lại chế độ tài sản chung được không?
Hoàn toàn được. Căn cứ khoản 3 Điều 29 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, vợ chồng có quyền thỏa thuận bằng văn bản về việc khôi phục lại chế độ tài sản chung. Thỏa thuận này có hiệu lực từ thời điểm do hai bên xác định trong văn bản hoặc từ ngày được công chứng, chứng thực theo luật định.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn về cơ chế phân chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân tại Việt Nam.
• Đánh giá sâu sắc tính ưu việt của Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 trong việc tôn trọng quyền tự do định đoạt tài sản, đồng thời chỉ rõ các lỗ hổng về bảo vệ quyền lợi người thứ ba.
• Đóng góp những đề xuất lập pháp đột phá dựa trên sự tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm pháp luật của Cộng hòa Pháp và Thái Lan.
• Thiết lập lộ trình cụ thể nhằm chuẩn hóa quy trình công chứng, xét xử và đăng ký biến động tài sản trong giai đoạn cải cách tư pháp tiếp theo.
• Hãy tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu để nắm vững khung lý luận và các giải pháp pháp lý chuyên sâu về chế độ tài sản hôn nhân gia đình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHIA TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG TRONG THỜI KỲ HÔN NHÂN 1.1 Cơ sở lý luận về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân 1.1 Khái niệm chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân Chế độ tài sản của vợ chồng là một trong những chế độ pháp lý quan trọng của luật HN&GĐ. Trải qua quá trình phát triển, chế độ tài sản của vợ chồng đã có những thay đổi đáng kể. Từ việc chỉ quy định chế độ tài sản của vợ chồng là chế độ tài sản chung, đến nay với sự tác động của nền kinh tế thị trường đã thay đổi căn bản các quan hệ xã hội trong đó có quan hệ HN&GĐ, vì vậy Luật HN&GĐ năm 2000 đã quy định chế độ tài sản của vợ chồng bao gồm chế độ tài sản chung và tài sản riêng. Điều này sẽ đảm bảo được nhu cầu thiết yếu của gia đình, thỏa mãn những nhu cầu vật chất và tinh thần của vợ chồng để thực hiện các nghĩa vụ chăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau; chăm sóc và giáo dục con cái,… đều cần sử dụng đến tài sản chung của vợ chồng.

Mặt khác, sự phát triển của nền kinh tế thị trường đã tạo điều kiện cho mọi người có thể có thể tăng thu nhập cho bản thân và gia đình, vì vậy nhu cầu tài sản riêng của vợ chồng lúc này trở nên cần thiết để họ có thể chủ động trong việc quan hệ giao dịch với người khác trong xã hội mà không ảnh hưởng đến sinh hoạt bình thường của gia đình. Do đó, chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân là một trong những giải pháp có hiệu quả để giải quyết nhu cầu chính đáng của vợ chồng. Sự ảnh hưởng của phong tục, tập quán cũng như những tư tưởng phong kiến tồn tại trong thời gian dài trong đời sống gia đình của người Việt Nam nên tài sản chung của vợ chồng vẫn được hiểu theo nghĩa “của chồng công 8 vợ”, chưa hề có sự phân định rạch ròi tài sản của mỗi bên vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân. Luật HN&GĐ năm 1959 không đề cập đến nội dung này.

Điều này xuất phát từ điều kiện kinh tế xã hội chi phối, quan hệ hôn nhân chịu ảnh hưởng bởi phong tập, tập quán nên trong Luật HN&GĐ năm 1959 xác định sở hữu chung của vợ chồng là chế độ cộng đồng toàn sản. Việc quy định chế độ tài sản này là hoàn toàn phù hợp với điều kiện xã hội lúc bấy giờ, phù hợp với tập quán gia đình truyền thống ở Việt Nam. Tuy nhiên, Luật HN&GĐ năm 1959 còn quá cô đọng, khái quát, chưa có quy định về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân. Luật HN&GĐ năm 1986 ra đời trong điều kiện kinh tế - xã hội đã phát triển hơn, do đó đã làm thay đổi căn bản nền kinh tế xã hội, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống gia đình.

Luật HN&GĐ đã có sự thay đổi lớn khi xác lập tài sản chung của vợ chồng dựa trên chế độ cộng đồng tạo sản. Quan hệ tài sản của vợ chồng tồn tại dưới hình thức tài sản chung của vợ chồng và tài sản riêng của mỗi bên vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân. Bên cạnh đó, Luật HN&GĐ năm 1986 đã có một quy định mới khi mở rộng phạm vi chia tài sản chung của vợ chồng. Theo đó, luật này đã dự liệu ba trường hợp chia tài sản chung của vợ chồng bao gồm: khi một bên vợ chồng chết trước (Điều 17); khi vợ, chồng ly hôn (Điều 42) và trường hợp khi hôn nhân đang tồn tại nếu có lý do chính đáng (Điều 18).

Trên cơ sở kế thừa và phát triển Luật HN&GĐ năm 1986, Luật HN&GĐ năm 2000 tiếp tục ghi nhận quy định chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân tại Điều 29 và Điều 30. Tuy nhiên, so với Luật HN&GĐ năm 1986, Luật HN&GĐ năm 2000 đã quy định cụ thể hơn về điều kiện, quyền yêu cầu và hậu quả pháp lý sau khi chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. 9 Việc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân đã được quy định trong Luật HN&GĐ năm 1986 và Luật HN&GĐ năm 2000, nhưng vẫn còn có nhiều cách hiểu khác nhau về chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. Tác giả Phạm Thị Tươi đã đưa ra khái niệm về chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân như sau: “Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân là việc chuyển một phần hoặc toàn bộ tài sản vốn là tài sản chung của vợ chồng thành tài sản riêng của mỗi bên vợ, chồng theo sự thỏa thuận của vợ chồng hoặc do Tòa án quyết định theo yêu cầu của vợ, chồng khi có những lý do nhất định nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi bên vợ, chồng và người thứ ba có liên quan mà không làm chấm dứt quan hệ giữa vợ và chồng trước pháp luật” [46].

Khái niệm này đã chứa đựng đầy đủ bản chất của việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. Ngoài nghiên cứu trên, qua quá trình tìm hiểu hiện nay chưa có bất kỳ văn bản quy phạm pháp luật nào đưa ra khái niệm về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân. Chính vì vậy, chúng tôi mạnh dạn đưa ra khái niệm về chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân như sau: “Chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân là việc thay đổi một phần hoặc toàn bộ tài sản chung của vợ chồng thành tài sản riêng của mỗi bên vợ chồng theo thỏa thuận hoặc do Tòa án quyết định trong trường hợp vợ chồng đầu tư kinh doanh riêng, thực hiện nghĩa vụ dân sự riêng hoặc có lý do chính đáng khác. Việc chia tài sản chung của vợ chồng được thực hiện trong thời kỳ hôn nhân và hậu quả của việc này không làm chấm dứt quan hệ nhân thân giữa vợ và chồng trước pháp luật”.

Kể từ khi Luật HN&GĐ năm 2000 ra đời và có hiệu lực cho đến nay, các quy định về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân đã phát huy được hiệu quả, góp phần củng cố chế độ HN&GĐ Việt Nam; bảo vệ được quyền và lợi ích chính đáng của vợ chồng, các thành viên trong gia đình và lợi ích của bên thứ ba.2 Nguyên tắc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân Nguyên tắc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân được xác định là tư tưởng chỉ đạo mang tính chi phối, định hướng cho mọi hoạt động và hành vi của các chủ thể tham gia vào việc giải quyết các vụ việc có liên quan đến yêu cầu chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân. Pháp luật hiện hành không có quy định gì về nguyên tắc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân nên đã ít nhiều gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Trước đây Luật HN&GĐ năm 1986 quy định việc chia tài sản chung khi hôn nhân còn tồn tại được chia Điều 42 - Luật HN&GĐ năm 1986, tức là chia như khi ly hôn. Tuy nhiên Luật HN&GĐ năm 2000 không quy định gì về nguyên tắc chia.

Căn cứ từ lý luận và thực tế cho thấy việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân cần tuân thủ một số nguyên tắc nhất định. Theo chúng tôi, việc chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân được thực hiện theo những nguyên tắc cụ thể sau: * Nguyên tắc tôn trọng sự thỏa thuận của vợ chồng BLDS năm 2005 và Luật HN&GĐ năm 2000 cũng như các văn bản quy phạm pháp luật khác đều tôn trọng quyền tự định đoạt của vợ chồng đối với tài sản chung. So với Luật HN&GĐ năm 1986, Luật HN&GĐ năm 2000 đã có quy định mới cho phép vợ chồng có thể tự thỏa thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân. Đây là điểm khác so với BLDS Pháp và BLDS thương mại Thái Lan khi chỉ quy định việc chia tài sản chung phải được thực hiện qua con đường tư pháp, do Tòa án quyết định.

“Thỏa thuận” có nghĩa là “đi tới sự đồng ý sau khi cân nhắc, thảo luận” [51]. Theo đó, vợ chồng đã bàn bạc, thảo luận trước đó rồi mới đi đến sự đồng ý chia tài sản chung. Trong đó họ đã cân nhắc đến vấn đề như hậu quả sau khi chia, nghĩa vụ của mỗi người đối với con cái và các thành viên trong gia đình. Người thứ ba hoặc các chủ 11 thể khác có liên quan đến tài sản chung của vợ chồng đều không thể can thiệp đến thỏa thuận chia này.

Luật HN&GĐ hiện hành quy định việc thỏa thuận chia tài sản chung phải lập thành văn bản và ghi rõ các nội dung như: lý do chia tài sản, phần tài sản chia, phần tài sản còn lại không chia (nếu có), thời điểm có hiệu lực của việc chia tài sản chung và những nội dung khác (nếu có). Điều này nhằm tránh việc vợ chồng thỏa thuận với mục đích tẩu tán tài sản, trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ dân sự với người khác. Ngoài ra, văn bản thỏa thuận chia tài sản chung có thể có người làm chứng hoặc được công chứng theo yêu cầu của vợ, chồng hoặc theo quy định của pháp luật [4]. Bên cạnh đó, thực tế cho thấy khi có tranh chấp về tài sản xảy ra, pháp luật cho phép vợ chồng có thể thỏa thuận được với nhau về những vấn đề đang tranh chấp.

Đây là biện pháp hữu hiệu nhất để vợ chồng tránh được những bất đồng khi chia tài sản chung khi hôn nhân đang tồn tại hơn là việc yêu cầu tòa án giải quyết. Vợ chồng có thể thỏa thuận về hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản đã chia là sở hữu riêng của mỗi người hay là tài sản chung hoặc có thể thỏa thuận về thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh và những thu nhập hợp pháp khác của một bên sau khi chia tài sản chung là tài sản riêng của vợ, chồng hay vẫn là tài sản chung. Với quy định này đã cho thấy sự tự do thỏa thuận của vợ chồng là hoàn toàn tuyệt đối về việc định đoạt tài sản chung của vợ chồng. Như vậy Luật HN&GĐ năm 2000 rất đề cao nguyên tắc tự thỏa thuận khi chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân.