Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHẤT LƯỢNG CÔNG CHỨC 1. Tổng quan về công chức 1. Khái niệm về công chức Theo Khoản 2 Điều 4 Luật cán bộ, công chức quy định công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập, trong biên chế, hưởng lương từ ngân sách nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thì lương được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật. Theo quy định này thì tiêu chí để xác định công chức gắn với cơ chế tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh.
Những người đủ các tiêu chí chung của cán bộ, công chức mà được tuyển dụng vào làm việc trong các cơ quan, đơn vị của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội và bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thông qua quy chế tuyển dụng (thi tuyển, xét tuyển), bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh thì được xác định là công chức. Việc quy định công chức trong phạm vi như vậy xuất phát từ mối quan hệ liên thông giữa các cơ quan của Đảng, Nhà nước và tổ chức chính trị xã hội trong hệ thống chính trị. Đây là điểm đặc thù của Việt Nam rất khác so với một số nước trên thế giới nhưng lại hoàn toàn phù hợp với điều kiện cụ 8 thể và thể chế chính trị ở Việt Nam. Bên cạnh đó, việc quy định công chức có trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của các đơn vị sự nghiệp công lập là phù hợp với Hiến pháp của Việt Nam, thể hiện và khẳng định được trách nhiệm của Nhà nước trong việc tổ chức cung cấp các dịch vụ công thiết yếu và cơ bản cho người dân, bảo đảm sự phát triển cân đối giữa các vùng, lãnh thổ có mức sống chênh lệch, thực hiện mục tiêu dân chủ và công bằng xã hội.
Tóm lại: Công chức được xác định theo các tiêu chí: là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh, trong biên chế, hưởng lương từ ngân sách nhà nước hoặc được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật, làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị- xã hội và bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập. Những đặc trưng của công chức Hoạt động quản lý nhà nước chủ yếu được vận hành thông qua nền công vụ và đội ngũ công chức. Công chức có những đặc trưng sau: - Là chủ thể của nền công vụ, có trách nhiệm thực thi công vụ và được nhà nước đảm bảo các điều kiện cần thiết, quyền lợi chính đáng để có khả năng và yên tâm thực thi công vụ Công chức nhà nước là hạt nhân cơ bản của nền công vụ, là chủ thể thực sự tiến hành các hoạt động công vụ cụ thể và là yếu tố đảm bảo cho nền công vụ hoạt động, vận hành có hiệu quả mà không thể chuyển giao cho bất kỳ tổ chức, cá nhân nào bên ngoài. Họ là những người trực tiếp thi hành quyền lực nhà nước, lao động của họ thực chất là lao động quyền lực, lao động trí óc khác với lao động sản xuất, kinh doanh và các dạng lao động xã hội khác; được trao quyền để thực thi công vụ, đồng thời có bổn phận phục vụ xã hội, công dân và chịu những ràng buộc nhất định do liên quan đến chức trách nhiệm vụ được giao.
9 Để thực hiện công vụ, người công chức nhà nước được cung cấp những điều kiện cần thiết để tiến hành các hoạt động công vụ như trụ sở làm việc, phương tiện, các điều kiện để thực thi công việc; được đảm bảo các quyền lợi vật chất và tinh thần như hưởng lương từ ngân sách nhà nước tương xứng với chức trách nhiệm vụ được giao, sự đảm bảo này có tính ổn định, lâu dài, thực tế là suốt đời nếu như họ không vi phạm kỷ luật buộc thôi việc hoặc bị truy tố trước pháp luật. - Là lực lượng lao động chuyên nghiệp, có tính chuyên môn hóa cao với các hoạt động diễn ra thường xuyên, liên tục trên phạm vi rộng và mang tính phức tạp Các cơ quan hành chính nhà nước từ trung ương đến địa phương đều được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc nhất định nhằm quản lý, điều hành xã hội theo pháp luật và bằng pháp luật, trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội,. với các mặt hoạt động hết sức phong phú và phức tạp vì lợi ích của nhà nước và toàn xã hội, đảm bảo cho xã hội ổn định và phát triển. Tất cả các hoạt động đó đều diễn ra hàng ngày, trực tiếp hoặc gián tiếp liên quan đến cuộc sống của tất cả mọi người dân.
Chính vì vậy, ngay từ khi tuyển dụng, các cơ quan nhà nước đã yêu cầu người dự tuyển phải có chuyên môn, có đủ tiêu chuẩn về độ tuổi, phẩm chất chính trị, đạo đức lối sống,. Do vậy, công chức là lực lượng lao động mang tính chuyên nghiệp, thực hiện công vụ thường xuyên, liên tục, có trình độ chuyên môn hóa cao để giải quyết các công việc được giao kịp thời và có hiệu quả. - Công chức nhà nước tương đối ổn định, luôn mang tính kế thừa và không ngừng nâng cao về chất lượng Khác với công chức của các nước theo chế độ công vụ việc làm, công chức nước ta hoạt động ổn định và được đảm bảo bằng biên chế nhà nước giao. Công chức không ngừng được đào tạo, bồi dưỡng nâng cao về trình độ 10 chuyên môn, nghiệp vụ nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội.
Việc tuyển dụng nguồn nhân lực chất lượng cao, thu hút, khuyến khích nhân tài không ngừng được chú trọng nhằm đảm bảo đội ngũ kế cận và hạn chế đến mức thấp nhất những sai sót có thể xảy ra trong tuyển dụng công chức. - Luôn trung thành với Đảng, Chính phủ, với Tổ quốc và nhân dân Đây là đặc trưng cơ bản của công chức xuất phát từ truyền thống tốt đẹp của nhân dân ta và từ đặc điểm lịch sử, quá trình đấu tranh cách mạng ở Việt Nam. Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam ra đời từ thắng lợi của cuộc cách mạng Tháng Tám năm 1945 do nhân dân thực hiện dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Về phương diện pháp lý, Nhà nước ta là thiết chế quyền lực do nhân dân bầu ra theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu nhằm phục vụ lợi ích của nhân dân, đảm bảo các quyền tự do dân chủ của nhân dân.
Do vậy, ngoài việc thực hiện các đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, trong hoạt động, các cơ quan nhà nước, công chức phải luôn tôn trọng nhân dân, tận tụy phục vụ nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe và chịu sự giám sát của nhân dân. Phân loại công chức Phân loại công chức là yêu cầu tất yếu của công tác quản lý nguồn nhân lực. Phân loại công chức giúp cho việc xây dựng quy hoạch, đào tạo công chức theo đúng đối tượng, theo yêu cầu nội dung công tác và đưa ra những căn cứ cho việc xác định biên chế công chức một cách hợp lý. Phân loại công chức hợp lý giúp cho đặt ra những tiêu chuẩn khách quan đối với việc tuyển dụng nhân sự vào làm việc trong cơ quan nhà nước và là cơ sở để xác định cơ cấu tiền lương một cách khoa học.
Qua việc phân loại công chức còn giúp cho việc tiêu chuẩn hóa, cụ thể hóa việc sát hạch, kiểm tra, giám sát, đánh giá năng lực công chức. 11 Công chức có thể được phân loại thành nhiều cách khác nhau tùy thuộc vào mục đích phân loại. Ở Việt Nam có một số cách phân loại cơ bản sau: a) Căn cứ vào ngạch được bổ nhiệm, công chức được phân loại thành loại A, B, C và D, cụ thể như sau: - Loại A gồm công chức ngạch chuyên viên cao cấp hoặc tương đương; - Loại B gồm công chức ngạch chuyên viên chính hoặc tương đương; - Loại C gồm công chức ngạch chuyên viên hoặc tương đương; - Loại D gồm công chức ngạch cán sự hoặc tương đương và nhân viên; b) Căn cứ vào vị trí công tác, công chức được phân loại như sau: - Công chức giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý; - Công chức không giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý; c) Phân loại theo ngành, lĩnh vực Ngành hành chính; ngành xây dựng; ngành thanh tra; ngành giáo dục đào tạo; ngành hải quan; ngành du lịch, ngành nông nghiệp.; Ngoài ra, công chức còn có thể phân loại theo trình độ đào tạo: sau đại học, đại học, cao đẳng, trung cấp. hoặc theo hệ thống cơ cấu tổ chức: công chức làm việc ở các cơ quan, tổ chức ở trung ương, tỉnh, huyện, xã.
Vị trí, vai trò của công chức Nền hành chính theo nghĩa rộng là hoạt động quản lý, điều hành công việc của mọi tổ chức Nhà nước cũng như của các doanh nghiệp, các tổ chức chính trị, xã hội…theo chức năng, nhiệm vụ, điều lệ của từng tổ chức. Hành chính nhà nước là hoạt động chính của của các cơ quan thực thi quyền lực Nhà nước để quản lý, điều hành các hoạt động trong các lĩnh vực đời sống xã hội theo pháp luật. Nền hành chính nhà nước có 3 yếu tố cấu thành đó là: Thứ nhất, hệ thống thể chế để quản lý xã hội theo pháp luật, bao gồm hệ thống các văn bản pháp luật là cơ sở để quản lý Nhà nước. 12 Thứ hai, cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành của bộ máy hành chính các cấp, các ngành từ chính phủ đến chính quyền cơ sở.
Thứ ba, đội ngũ công chức hành chính bao gồm những người thực thi công vụ trong bộ máy hành chính công quyền, không kể những người lâu nay gọi là viên chức nhà nước nhưng làm việc ở các doanh nghiệp Nhà nước hoặc các đơn vị sự nghiệp, dịch vụ không thuộc bộ máy công quyền.