Luận văn Thạc sĩ Kinh tế: các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân

Nghiên cứu phân tích các yếu tố tác động đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Việt Nam. Luận văn thạc sĩ cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn.

• Tác giả: Trần Xuân Thọ
• Người hướng dẫn: Pgs. Lê Phan Thị Diệu Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Lợi Nhuận Biên Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Tp Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• 1. CHƯƠNG 1: PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LỢI NHUẬN BIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ LỢI NHUẬN BIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1.1. Lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại
• 2.1.2. Yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại
• 2.2. CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM CÓ LIÊN QUAN
• 2.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Các nghiên cứu trong nước
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.2. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.3. ĐO LƯỜNG CÁC BIẾN TRONG MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Thu nhập lãi cận biên của ngân hàng
• 3.3.2. Biến thể hiện đặc điểm ngân hàng
• 3.3.3. Biến thể hiện đặc điểm ngành ngân hàng
• 3.3.4. Biến thể hiện môi trường kinh tế vĩ mô
• 3.4. TRÌNH TỰ NGHIÊN CỨU
• 3.4.1. Các mô hình hồi quy dữ liệu bảng
• 3.4.2. Phương pháp xử lý số liệu
• 3.4.3. Các bước kiểm định mô hình nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN NGHIÊN CỨU
• 4.2. PHÂN TÍCH MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA CÁC BIẾN
• 4.3. KẾT QUẢ HỒI QUY VÀ CÁC KIỂM ĐỊNH
• 4.3.1. Kiểm định việc lựa chọn mô hình
• 4.3.2. Kiểm định các vi phạm giả thiết của phương pháp OLS
• 4.4. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ
• 5.2. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giải mã Lợi nhuận biên Ngân hàng Thương mại Việt Nam NIM

Lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại, thường được đo lường qua tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (Net Interest Margin - NIM), là một chỉ số tài chính cốt lõi phản ánh hiệu quả hoạt động kinh doanh chính. Chỉ số này thể hiện mức độ thành công của ban lãnh đạo trong việc quản lý tài sản và nguồn vốn nhằm tạo ra lợi nhuận tối ưu. Cụ thể, NIM ngân hàng được tính bằng chênh lệch giữa tổng thu nhập từ lãi và tổng chi phí trả lãi, sau đó chia cho tổng tài sản sinh lời bình quân. Một tỷ lệ NIM cao cho thấy ngân hàng đang quản lý tốt chênh lệch lãi suất giữa hoạt động cho vay và huy động, tối ưu hóa được danh mục tài sản sinh lời. Trong bối cảnh kinh tế hội nhập, việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Việt Nam trở thành một đề tài nghiên cứu khoa học ngân hàng cấp thiết. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa ở cấp độ vi mô, giúp các nhà quản trị đưa ra quyết định chiến lược để tồn tại và phát triển, mà còn có tầm quan trọng vĩ mô. Một hệ thống ngân hàng hoạt động hiệu quả với tỷ lệ NIM hợp lý sẽ góp phần ổn định hệ thống tài chính quốc gia, đồng thời là công cụ để Nhà nước thực thi các chính sách tiền tệ hiệu quả. Các luận văn tài chính ngân hàng thường tập trung vào việc xác định các nhân tố tác động đến chỉ số này, cung cấp cơ sở khoa học cho cả nhà quản trị và nhà hoạch định chính sách.

1.1. Khái niệm và cách tính tỷ lệ thu nhập lãi cận biên NIM

Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên, hay NIM ngân hàng, là thước đo khả năng sinh lời từ hoạt động cốt lõi của một ngân hàng. Nó đo lường sự khác biệt giữa doanh thu lãi suất mà một ngân hàng tạo ra từ các tài sản sinh lãi (như các khoản cho vay và chứng khoán) và chi phí lãi suất mà ngân hàng phải trả cho các chủ nợ (như người gửi tiền). Công thức tính NIM như sau: NIM = (Thu nhập lãi thuần) / (Tổng tài sản sinh lời bình quân). Trong đó, thu nhập lãi thuần là hiệu số giữa thu nhập từ lãi và chi phí trả lãi. Chỉ số này rất quan trọng vì hoạt động tín dụng thường chiếm từ 70-80% tổng thu nhập của ngân hàng tại Việt Nam. Một NIM cao có thể là dấu hiệu của lợi nhuận tốt, nhưng nếu quá cao có thể cho thấy một hệ thống trung gian tài chính kém hiệu quả, theo Sensarma & Gosh (2004).

1.2. Tầm quan trọng của NIM đối với hiệu quả hoạt động ngân hàng

Chỉ số NIM là một trong những tiêu chí quan trọng nhất để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại. Ở cấp độ vi mô, lợi nhuận là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại và phát triển của ngân hàng. NIM cao giúp ngân hàng gia tăng vốn chủ sở hữu, tạo nguồn lực để bù đắp rủi ro và đầu tư mở rộng. Ở cấp độ vĩ mô, một hệ thống ngân hàng có NIM ổn định và hợp lý đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế xã hội. Nó đảm bảo dòng vốn được luân chuyển hiệu quả giữa các chủ thể trong nền kinh tế. Do đó, việc duy trì một mức NIM phù hợp là mục tiêu chung của cả nhà quản trị ngân hàng và các cơ quan quản lý nhà nước. Việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến NIM giúp xác định những điểm mạnh, điểm yếu trong hoạt động của từng ngân hàng và toàn hệ thống.

II. Thách thức nào ảnh hưởng lợi nhuận biên ngân hàng Việt Nam

Hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008-2014 phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, tác động trực tiếp đến lợi nhuận biên. Thứ nhất, quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, điển hình là việc tham gia các hiệp định thương mại tự do, đã tạo ra một môi trường cạnh tranh khốc liệt. Các ngân hàng trong nước không chỉ cạnh tranh lẫn nhau mà còn phải đối mặt với các ngân hàng nước ngoài có tiềm lực tài chính và kinh nghiệm quản trị vượt trội. Áp lực này buộc các ngân hàng phải tối ưu hóa hoạt động, nếu không muốn bị đào thải. Thứ hai, bối cảnh kinh tế vĩ mô trong giai đoạn này có nhiều biến động phức tạp, từ ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến những giai đoạn lạm phát cao và tăng trưởng GDP không ổn định. Những biến động này làm gia tăng rủi ro trong hoạt động kinh doanh, đặc biệt là quản trị rủi ro tín dụng, một trong những yếu tố then chốt quyết định thu nhập lãi thuần. Việc xác định và đo lường các nhân tố ảnh hưởng NIM trong bối cảnh này là một bài toán phức tạp, đòi hỏi các phương pháp phân tích định lượng khoa học và dữ liệu đáng tin cậy. Nghiên cứu của Trần Xuân Thọ (2016) đã tập trung vào giai đoạn đầy biến động này để cung cấp một cái nhìn sâu sắc về khả năng thích ứng và các điểm yếu của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

2.1. Áp lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

Việc Việt Nam tham gia vào các tổ chức kinh tế như Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và ký kết các hiệp định thương mại đã mở cửa thị trường tài chính, tạo ra sức ép cạnh tranh chưa từng có. Các ngân hàng thương mại trong nước phải cạnh tranh trực tiếp với các tổ chức tài chính phi ngân hàng và đặc biệt là các ngân hàng nước ngoài có lợi thế về vốn, công nghệ và trình độ quản lý. Sức ép này ảnh hưởng đến chênh lệch lãi suất, buộc các ngân hàng phải điều chỉnh lãi suất huy động và cho vay để giữ chân khách hàng. Điều này trực tiếp tác động đến tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) và đòi hỏi các ngân hàng phải nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại để tồn tại.

2.2. Biến động kinh tế vĩ mô và các loại rủi ro tiềm ẩn

Giai đoạn 2008-2014 chứng kiến nhiều biến động của các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng lợi nhuận ngân hàng. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, tỷ lệ lạm phát cao trong một số năm và tốc độ tăng trưởng GDP không đồng đều đã tạo ra một môi trường kinh doanh đầy rủi ro. Các ngân hàng phải đối mặt với rủi ro tín dụng gia tăng khi các doanh nghiệp gặp khó khăn, dẫn đến nguy cơ nợ xấu (tỷ lệ nợ xấu (NPL)) tăng cao. Rủi ro lãi suất và rủi ro thanh khoản cũng là những thách thức thường trực. Những yếu tố này buộc các nhà quản trị ngân hàng phải thận trọng hơn trong các quyết định, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng mở rộng tín dụng và tối ưu hóa lợi nhuận biên.

III. Top yếu tố nội tại ảnh hưởng lợi nhuận ngân hàng mạnh nhất

Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Việt Nam đã chỉ ra rằng các yếu tố nội tại, tức các đặc điểm riêng của mỗi ngân hàng, đóng vai trò quyết định. Những yếu tố này nằm trong tầm kiểm soát của nhà quản trị và phản ánh chiến lược, chính sách của ngân hàng. Dựa trên việc tổng hợp các luận văn tài chính ngân hàng trước đây, có thể xác định bốn yếu tố nội tại ảnh hưởng lợi nhuận ngân hàng quan trọng nhất: mức ngại rủi ro, quy mô cho vay, chi phí hoạt động và chất lượng quản lý. Mức ngại rủi ro, thường được đo bằng tỷ lệ an toàn vốn (CAR) hoặc tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản, cho thấy mức độ thận trọng của ngân hàng. Các ngân hàng ngại rủi ro hơn có xu hướng yêu cầu NIM cao hơn để bù đắp chi phí vốn. Quy mô cho vay lớn nếu được quản lý tốt sẽ giúp giảm chi phí đơn vị và tăng lợi nhuận. Tuy nhiên, yếu tố có tác động rõ rệt nhất là chi phí hoạt động (CIR) và chất lượng quản lý. Một ngân hàng quản lý chi phí hiệu quả và có chất lượng điều hành tốt sẽ có khả năng tạo ra thu nhập lãi thuần cao hơn tại một mức chi phí thấp hơn, từ đó cải thiện đáng kể NIM ngân hàng.

3.1. Phân tích ảnh hưởng của mức ngại rủi ro và quy mô ngân hàng

Mức ngại rủi ro (risk aversion), được đo bằng tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (ETA), là một yếu tố quan trọng. Theo nghiên cứu của Mc Shane & Sharpe (1985), ngân hàng có tỷ lệ ETA cao được xem là ngại rủi ro. Để đối phó với các rủi ro tài chính, họ cần nguồn vốn chủ sở hữu lớn và do đó yêu cầu một NIM ngân hàng cao hơn để bù đắp chi phí sử dụng vốn này. Bên cạnh đó, quy mô ngân hàng và quy mô cho vay cũng có tác động. Một ngân hàng có danh mục cho vay lớn và hợp lý sẽ tối ưu hóa được chi phí hoạt động, từ đó tạo ra lợi nhuận nhiều hơn. Hoạt động cho vay là nguồn thu chính, chiếm phần lớn tổng tài sản và tạo ra 70-80% doanh thu cho hầu hết các ngân hàng Việt Nam.

3.2. Vai trò của chi phí hoạt động CIR và chất lượng quản lý

Chi phí hoạt động (CIR), được đo bằng tỷ lệ tổng chi phí hoạt động trên tổng tài sản (OETA), có mối tương quan dương với NIM. Các nghiên cứu như của Maudos & Solis (2009) chỉ ra rằng khi chi phí tăng, ngân hàng có xu hướng chuyển gánh nặng này sang cho khách hàng bằng cách tăng lãi suất cho vay, dẫn đến NIM cao hơn. Chất lượng quản lý, đo bằng tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng thu nhập hoạt động (CTI), cũng là một yếu tố then chốt. Chất lượng quản lý tốt hơn (CTI thấp hơn) đồng nghĩa với việc ngân hàng tạo ra lợi nhuận với chi phí thấp hơn. Một ngân hàng quản lý hiệu quả sẽ có nhiều tài sản tốt, tỷ suất lợi nhuận cao với rủi ro thấp, từ đó cải thiện tỷ lệ thu nhập lãi cận biên.

IV. Cách xác định yếu tố vĩ mô ảnh hưởng lợi nhuận ngân hàng

Bên cạnh các yếu tố nội tại, lợi nhuận biên của ngân hàng còn chịu tác động mạnh mẽ từ các yếu tố bên ngoài, bao gồm đặc điểm ngành và môi trường kinh tế vĩ mô. Việc xác định các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng lợi nhuận ngân hàng là rất quan trọng để có cái nhìn toàn cảnh. Luận văn của Trần Xuân Thọ (2016) đã kế thừa các mô hình nghiên cứu quốc tế để lựa chọn các biến phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Các yếu tố chính được xem xét bao gồm mức độ tập trung thị trường ngành, tốc độ tăng trưởng GDP và tỷ lệ lạm phát. Mức độ tập trung thị trường phản ánh mức độ cạnh tranh trong ngành, có thể ảnh hưởng đến khả năng thiết lập chênh lệch lãi suất của các ngân hàng. Trong khi đó, các biến số kinh tế vĩ mô như GDP và lạm phát tác động trực tiếp đến nhu cầu tín dụng, rủi ro vỡ nợ và mặt bằng lãi suất danh nghĩa. Việc sử dụng các phương pháp phân tích định lượng, đặc biệt là mô hình hồi quy dữ liệu bảng, cho phép các nhà nghiên cứu đo lường chính xác mức độ và chiều hướng tác động của những yếu tố này lên NIM ngân hàng, cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị cho việc hoạch định chính sách.

4.1. Tác động của tăng trưởng GDP và tỷ lệ lạm phát đến NIM

Tốc độ tăng trưởng GDP được kỳ vọng có mối tương quan âm với NIM. Khi kinh tế tăng trưởng tốt, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thuận lợi hơn, làm giảm rủi ro tín dụng. Do đó, ngân hàng có thể giảm lãi suất cho vay để tăng tính cạnh tranh, dẫn đến NIM giảm. Ngược lại, tỷ lệ lạm phát thường có tương quan dương với NIM. Để bù đắp cho sự mất giá của đồng tiền, các ngân hàng có xu hướng điều chỉnh tăng lãi suất cho vay danh nghĩa, từ đó làm tăng thu nhập lãi thuần và NIM. Đây là những yếu tố vĩ mô ảnh hưởng lợi nhuận ngân hàng một cách trực tiếp và thường xuyên.

4.2. Mức độ tập trung thị trường và chính sách tiền tệ của NHNN

Mức độ tập trung thị trường, đo bằng thị phần của nhóm các ngân hàng lớn nhất, phản ánh cấu trúc cạnh tranh của ngành. Một thị trường tập trung cao (ít cạnh tranh) theo lý thuyết có thể cho phép các ngân hàng duy trì NIM cao. Tuy nhiên, nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam cho thấy kết quả ngược lại. Điều này có thể do sự can thiệp và điều tiết của Ngân hàng Nhà nước thông qua các chính sách tiền tệ. Khi thị trường quá tập trung, cơ quan quản lý có thể giám sát chặt chẽ hơn và đưa ra các quy định về trần lãi suất để bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp, qua đó làm giảm chênh lệch lãi suất và NIM của toàn hệ thống.

V. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm các yếu tố ảnh hưởng NIM

Một trong những đóng góp quan trọng của các đề tài nghiên cứu khoa học ngân hàng là cung cấp kết quả thực nghiệm cụ thể. Nghiên cứu của Trần Xuân Thọ (2016) về các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Việt Nam đã sử dụng phương pháp phân tích định lượng trên dữ liệu của 25 ngân hàng giai đoạn 2008-2014. Kết quả từ mô hình hồi quy dữ liệu bảng đã chỉ ra những tác động rõ rệt và có ý nghĩa thống kê. Cụ thể, nghiên cứu khẳng định rằng chi phí hoạt động, chất lượng quản lý và tỷ lệ lạm phát có tác động cùng chiều đến tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM). Điều này có nghĩa là khi các yếu tố này tăng, NIM của ngân hàng cũng có xu hướng tăng theo. Ngược lại, mức độ tập trung thị trường và tốc độ tăng trưởng GDP lại có tác động ngược chiều. Khi kinh tế tăng trưởng mạnh hơn hoặc thị trường trở nên tập trung hơn, NIM có xu hướng giảm. Những phát hiện này không chỉ xác nhận một số lý thuyết kinh tế mà còn cung cấp những hiểu biết sâu sắc, đặc thù về thị trường ngân hàng Việt Nam trong một giai đoạn đầy biến động, làm cơ sở cho các khuyến nghị chính sách.

5.1. Mô hình hồi quy dữ liệu bảng và phương pháp phân tích

Để phân tích các nhân tố ảnh hưởng NIM, nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật hồi quy trên dữ liệu bảng (panel data). Phương pháp này cho phép kết hợp cả dữ liệu chuỗi thời gian (2008-2014) và dữ liệu chéo (25 ngân hàng), giúp tăng cường độ tin cậy của kết quả. Các mô hình cụ thể được xem xét bao gồm Pooled OLS, mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Sau khi thực hiện các kiểm định thống kê cần thiết như kiểm định F, Hausman và Breusch-Pagan, mô hình phù hợp nhất được lựa chọn để diễn giải kết quả. Phương pháp phân tích định lượng này đảm bảo tính khách quan và khoa học cho các kết luận của luận văn.

5.2. Các nhân tố tác động cùng chiều và ngược chiều đến NIM

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam chỉ ra rằng: (1) Chi phí hoạt động (OETA) có tác động cùng chiều, cho thấy các ngân hàng có xu hướng chuyển chi phí gia tăng cho khách hàng. (2) Chất lượng quản lý (CTI) có hệ số âm, đồng nghĩa quản lý càng tốt (CTI càng thấp) thì NIM càng cao. (3) Tỷ lệ lạm phát (INF) có tác động cùng chiều, phù hợp với lý thuyết về việc điều chỉnh lãi suất danh nghĩa. (4) Mức độ tập trung thị trường (CONC) và tăng trưởng GDP có tác động ngược chiều, cho thấy ảnh hưởng của sự điều tiết chính sách và môi trường kinh doanh thuận lợi hơn làm giảm áp lực lợi nhuận biên.

VI. Hướng dẫn ứng dụng kết quả và định hướng nghiên cứu mới

Kết quả từ việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Việt Nam mang lại nhiều giá trị ứng dụng thực tiễn. Dựa trên các phát hiện thực nghiệm, có thể đưa ra các khuyến nghị chính sách cụ thể cho cả Ngân hàng Nhà nước và các nhà quản trị ngân hàng thương mại. Đối với các ngân hàng, trọng tâm nên đặt vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại thông qua việc kiểm soát chi phí hoạt động và cải thiện chất lượng quản lý. Đối với Ngân hàng Nhà nước, việc hoạch định chính sách tiền tệ cần cân nhắc đến tác động của lạm phát và tăng trưởng GDP lên khả năng sinh lời của hệ thống ngân hàng, từ đó đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững. Tuy nhiên, mỗi nghiên cứu đều có những hạn chế nhất định. Luận văn tài chính ngân hàng này cũng không ngoại lệ, với các giới hạn về phạm vi mẫu và giai đoạn nghiên cứu. Do đó, việc mở ra các hướng nghiên cứu tiếp theo là cần thiết để có được những hiểu biết toàn diện và cập nhật hơn, chẳng hạn như phân tích tác động của các yếu tố mới như số hóa, tỷ lệ nợ xấu (NPL) hay các quy định về tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo tiêu chuẩn quốc tế.

6.1. Khuyến nghị chính sách cho Ngân hàng Nhà nước và NHTM

Từ kết quả nghiên cứu, khuyến nghị cho các ngân hàng thương mại là cần tập trung vào việc tối ưu hóa chi phí và nâng cao chất lượng quản trị để cải thiện NIM một cách bền vững. Đối với Ngân hàng Nhà nước, cần có chính sách điều hành lãi suất linh hoạt, cân bằng giữa mục tiêu kiểm soát lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng GDP, đồng thời đảm bảo một mức NIM ngân hàng hợp lý để hệ thống hoạt động lành mạnh. Việc giám sát và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh cũng cần được chú trọng để nâng cao hiệu quả chung của toàn ngành.

6.2. Hạn chế của đề tài và các hướng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu hiện tại có một số hạn chế như mẫu dữ liệu chưa bao gồm tất cả các ngân hàng (ví dụ Agribank) và chỉ giới hạn trong giai đoạn 2008-2014. Các hướng nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng khung thời gian để xem xét các chu kỳ kinh tế khác nhau, bổ sung thêm các biến số như chất lượng tài sản (đo bằng tỷ lệ nợ xấu), mức độ đa dạng hóa thu nhập, hay tác động của cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đến hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại. Việc thực hiện các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam một cách liên tục sẽ cung cấp những bằng chứng cập nhật và giá trị.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong cấu trúc nguồn thu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam, hoạt động tín dụng truyền thống luôn đóng vai trò huyết mạch khi đóng góp từ 70% đến 80% tổng thu nhập thuần. Bước vào giai đoạn 2008 - 2014, nền kinh tế chứng kiến nhiều biến động phức tạp từ hệ lụy của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và làn sóng tái cơ cấu tổ chức tín dụng trong nước. Trong bối cảnh đó, tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) trở thành thước đo then chốt phản ánh năng lực sinh lời cốt lõi, khả năng kiểm soát chi phí huy động và mức độ hiệu quả của chức năng trung gian tài chính.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là việc xác định các nhân tố vi mô thuộc nội tại ngân hàng, các đặc trưng của cấu trúc ngành và các biến số kinh tế vĩ mô đang tác động như thế nào đến biên lợi nhuận lãi thuần. Mục tiêu cụ thể của luận văn là lượng hóa chiều hướng cùng mức độ ảnh hưởng của 7 yếu tố quyết định đến NIM, bao gồm mức ngại rủi ro, quy mô cho vay, chi phí hoạt động, chất lượng quản lý, mức độ tập trung thị trường, tăng trưởng GDP và tỷ lệ lạm phát.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 25 ngân hàng thương mại cổ phần và ngân hàng thương mại nhà nước tại Việt Nam trong khung thời gian 7 năm từ 2008 đến 2014, với tập dữ liệu bảng cân đối gồm 175 quan sát. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống bằng chứng định lượng giúp các nhà điều hành ngân hàng tối ưu hóa chi phí hoạt động đang ở mức bình quân 1,75% tổng tài sản, kiểm soát tỷ lệ chi phí trên thu nhập bình quân 51,05%, đồng thời hỗ trợ Ngân hàng Nhà nước hoàn thiện các chính sách điều tiết tiền tệ và giám sát an toàn vĩ mô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của luận văn được xây dựng dựa trên mô hình đặt giá biên đại lý của Ho và Saunders (1981) – công trình kinh điển mở đường cho các nghiên cứu hiện đại về biên độ lãi suất của các tổ chức tài chính trung gian. Mô hình này giả định ngân hàng hoạt động như một đại lý trung gian chấp nhận rủi ro giữa người gửi tiền và người vay vốn, trong đó mức chênh lệch lãi suất phụ thuộc vào tính ngại rủi ro, quy mô giao dịch, cấu trúc thị trường và biến động lãi suất. Khung phân tích tiếp tục được củng cố bởi các mô hình mở rộng của McShane và Sharpe (1985), Angbazo (1997), cũng như nghiên cứu của Maudos và Guevara (2004) khi tích hợp thêm các yếu tố về chi phí vận hành và chất lượng quản lý.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng khung đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng CAMELS để chuẩn hóa các biến số nội tại. Ba khái niệm then chốt được lượng hóa bao gồm:

• Thu nhập lãi cận biên (NIM): Đo lường bằng tỷ lệ chênh lệch giữa thu nhập từ lãi và chi phí trả lãi trên tổng tài sản bình quân.
• Mức ngại rủi ro (ETA): Đại diện bởi tỷ số vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản có.
• Chất lượng quản lý (CTI): Phản ánh qua tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng thu nhập hoạt động.
• Mức độ tập trung ngành (CR3): Được xác định bằng tổng tài sản của 3 ngân hàng lớn nhất gồm Vietcombank, VietinBank, BIDV so với toàn hệ thống.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ báo cáo tài chính đã được kiểm toán độc lập của các ngân hàng thương mại giai đoạn 2008 - 2014, kết hợp với các báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước và số liệu thống kê kinh tế vĩ mô do Tổng cục Thống kê công bố.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 25 ngân hàng thương mại được chọn lọc theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích từ tổng số 38 ngân hàng thương mại nội địa (chiếm 65,7% về số lượng nhưng nắm giữ trên 86,4% dư nợ cho vay và 91,1% tổng vốn huy động toàn ngành). Tiêu chí chọn mẫu loại trừ các ngân hàng tham gia hợp nhất, sáp nhập trong giai đoạn nghiên cứu (như Habubank sáp nhập vào SHB năm 2012, Westernbank và PVFC năm 2013, Southern Bank vào Sacombank năm 2014) và các đơn vị không công bố đầy đủ báo cáo tài chính kiểm toán nhằm hình thành một bộ dữ liệu bảng cân đối hoàn chỉnh với 175 quan sát.

Phương pháp phân tích định lượng dựa trên kỹ thuật hồi quy dữ liệu bảng với sự hỗ trợ của phần mềm thống kê Stata 11. Tác giả tiến hành ước lượng tuần tự qua ba mô hình: Mô hình hồi quy gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Kiểm định F được sử dụng để so sánh giữa Pooled OLS và FEM, trong khi kiểm định Hausman được thực hiện nhằm lựa chọn giữa FEM và REM. Lý do lựa chọn mô hình FEM là khả năng kiểm soát triệt để các đặc tính riêng biệt không quan sát được của từng ngân hàng không đổi theo thời gian. Các kiểm định về hiện tượng đa cộng tuyến (VIF), phương sai sai số thay đổi (Modified Wald test) và tự tương quan (Wooldridge test) được thực hiện nghiêm ngặt để khắc phục sai số, đảm bảo kết quả ước lượng đạt tính vững và hiệu quả cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thống kê mô tả cho thấy tỷ lệ NIM bình quân của 25 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2008 - 2014 đạt 3,02%, dao động trong biên độ rất rộng từ mức thấp nhất 0,85% tại SeaBank năm 2011 đến mức cao nhất 9,61% tại MDB năm 2013. Tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng tài sản (OETA) ghi nhận mức trung bình 1,75%, trong khi tỷ số chi phí trên thu nhập hoạt động (CTI) đạt bình quân 51,05%. Về mặt vĩ mô, tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt 5,75% (thấp nhất 5,20% năm 2012, cao nhất 6,40% năm 2010) và tỷ lệ lạm phát biến động mạnh từ 4,09% năm 2014 lên mức đỉnh điểm 19,89% năm 2008.

Kết quả hồi quy mô hình FEM sau khi đã khắc phục hiện tượng phương sai sai số thay đổi giải thích được 73,00% sự biến thiên của NIM (với mức ý nghĩa thống kê Prob > F = 0,0000). Bốn phát hiện trọng tâm bao gồm:

• Chi phí hoạt động (OETA) có tương quan dương mạnh nhất với NIM ở mức ý nghĩa 1%. Khi tỷ lệ chi phí hoạt động tăng thêm 1%, biên lợi nhuận lãi thuần của ngân hàng tăng tương ứng để bù đắp gánh nặng chi phí.
• Tỷ lệ lạm phát (INF) tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê ở mức 5% đến NIM. Khi lạm phát tăng cao, lãi suất danh nghĩa trên thị trường tăng, nới rộng khoảng cách lãi suất cho vay và huy động.
• Chất lượng quản lý (CTI) có hệ số tương quan dương có ý nghĩa thống kê ở mức 1%, chứng minh rằng các ngân hàng có tỷ lệ chi phí trên thu nhập cao (quản lý kém hiệu quả) thường phải neo biên lãi suất cao hơn.
• Mức độ tập trung thị trường (CONC) và Tăng trưởng kinh tế (GDP) có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến NIM. Sự tái cấu trúc và mở rộng kiểm soát của các ngân hàng quy mô lớn góp phần thu hẹp mức chênh lệch lãi suất bất hợp lý trên thị trường.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét dữ liệu qua biểu đồ phân tán và ma trận tương quan đa biến, có thể nhận thấy xu hướng phân hóa rõ nét: các ngân hàng thương mại cổ phần quy mô vừa và nhỏ thường duy trì NIM ở mức cao hơn so với nhóm ngân hàng thương mại nhà nước. Điều này phản ánh thực tế các ngân hàng nhỏ phải đối mặt với chi phí huy động vốn đắt đỏ hơn, buộc họ phải đẩy lãi suất cho vay lên cao và chấp nhận rủi ro tín dụng lớn hơn.

Kết quả nghiên cứu về mối quan hệ cùng chiều giữa chi phí hoạt động và NIM hoàn toàn tương đồng với các kết luận thực nghiệm của Maudos và Solís (2009) tại Mexico, Ugur và Erkus (2010) tại Thổ Nhĩ Kỳ, cũng như Tarus cùng các cộng sự (2012) tại Kenya. Điều này khẳng định hiện tượng chuyển giao chi phí (cost-shifting behavior) diễn ra phổ biến: các tổ chức tín dụng có xu hướng chuyển phần chi phí vận hành tăng thêm sang khách hàng thông qua việc nâng lãi suất cho vay hoặc hạ thấp lãi suất huy động.

Mặt khác, tác động ngược chiều của tăng trưởng GDP đối với NIM phù hợp với nhận định của Hamadi và Awdeh (2012). Trong giai đoạn nền kinh tế tăng trưởng thuận lợi, khả năng tài chính của các doanh nghiệp được cải thiện, rủi ro nợ xấu giảm xuống, cho phép các ngân hàng chủ động cắt giảm biên lãi suất để tăng sức cạnh tranh giành thị phần. Ngược lại, khi kinh tế khó khăn, rủi ro tín dụng gia tăng buộc các ngân hàng phải nới rộng biên độ lãi suất để dự phòng tổn thất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cụ thể nhằm kiểm soát và duy trì biên lợi nhuận lãi thuần hợp lý cho hệ thống ngân hàng Việt Nam:

• Cắt giảm chi phí hoạt động thông qua chuyển đổi số và tự động hóa: Hội đồng quản trị và Ban điều hành các ngân hàng thương mại cần đẩy mạnh tái cấu trúc mạng lưới chi nhánh, ứng dụng ngân hàng số nhằm hạ tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng tài sản (OETA) từ mức trung bình 1,75% hiện nay xuống dưới 1,30% trong lộ trình 3 năm (2017 - 2020), giảm áp lực chuyển giao chi phí sang lãi suất cho vay.
• Nâng cao năng lực quản trị chi phí và năng suất lao động: Khối Quản trị rủi ro và Kế hoạch tài chính cần thiết lập cơ chế kiểm soát ngân sách nghiêm ngặt, hướng tới mục tiêu kéo giảm tỷ lệ CTI từ mức bình quân 51,05% về ngưỡng an toàn dưới 40% trong vòng 24 tháng, chuẩn hóa quy trình phê duyệt tín dụng để hạ giá thành xử lý hồ sơ vay.
• Tăng cường tái cơ cấu ngành và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh: Ngân hàng Nhà nước cần tiếp tục theo dõi sát sao chỉ số tập trung thị trường CR3, hoàn thiện khung khổ pháp lý về mua bán và sáp nhập (M&A) các tổ chức tín dụng yếu kém trong giai đoạn 2016 - 2020, tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng nhằm thu hẹp biên độ chênh lệch lãi suất từ 1,5% đến 2,0% để hỗ trợ khu vực kinh tế thực.
• Chủ động phòng ngừa rủi ro lạm phát và chu kỳ kinh tế: Bộ phận Quản lý tài sản Nợ - Có (ALCO) tại các ngân hàng thương mại cần xây dựng kịch bản dự báo vĩ mô hàng quý, đa dạng hóa các công cụ phái sinh lãi suất nhằm duy trì tỷ lệ NIM ổn định quanh ngưỡng mục tiêu 2,8% - 3,2%, ngăn ngừa các cú sốc thanh khoản khi lạm phát biến động vượt ngưỡng 5%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban lãnh đạo và nhà quản trị ngân hàng thương mại: Ứng dụng mô hình để đánh giá chính xác các yếu tố cấu thành biên lãi thuần, tối ưu hóa bảng cân đối tài sản và xây dựng chiến lược định giá lãi suất tín dụng cạnh tranh.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách tiền tệ (Ngân hàng Nhà nước): Sử dụng các phát hiện thực nghiệm về tác động của chỉ số tập trung CR3 và biến số lạm phát để điều hành lãi suất tái cấp vốn, lãi suất trần và định hướng tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng.
• Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực về việc ứng dụng mô hình Ho - Saunders và kỹ thuật hồi quy dữ liệu bảng (Pooled OLS, FEM, REM) trong nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng.
• Chuyên viên phân tích tài chính và nhà đầu tư thị trường chứng khoán: Khai thác phương pháp phân tích chỉ tiêu NIM và các biến số CAMELS để dự báo biên lợi nhuận lãi thuần, từ đó định giá cổ phiếu ngành ngân hàng một cách chuẩn xác.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) trung bình của các ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2008 - 2014 là bao nhiêu? Dựa trên kết quả phân tích 175 quan sát từ 25 ngân hàng thương mại, tỷ lệ NIM trung bình toàn hệ thống đạt 3,02%. Chỉ số này có sự phân hóa mạnh mẽ, ghi nhận mức thấp nhất là 0,85% tại SeaBank vào năm 2011 và đạt mức cao nhất lên tới 9,61% tại MDB vào năm 2013.

Tại sao chi phí hoạt động lại có mối quan hệ cùng chiều với thu nhập lãi cận biên? Khi chi phí hoạt động tăng cao (trung bình chiếm 1,75% tổng tài sản trong mẫu nghiên cứu), các ngân hàng thương mại có xu hướng chuyển phần chi phí phát sinh này sang người đi vay bằng cách nới rộng khoảng cách giữa lãi suất cho vay và lãi suất tiền gửi, từ đó làm tăng tỷ lệ NIM danh nghĩa.

Mô hình kinh tế lượng nào được chứng minh là phù hợp nhất trong nghiên cứu này? Thông qua các kiểm định thống kê chuyên sâu như kiểm định F và kiểm định Hausman, mô hình tác động cố định (FEM) được lựa chọn là tối ưu nhất. Sau khi khắc phục hiện tượng phương sai sai số thay đổi, mô hình FEM giải thích được 73,00% sự biến động của tỷ lệ NIM với độ tin cậy thống kê cao.

Tăng trưởng kinh tế GDP tác động như thế nào đến tỷ lệ NIM của các ngân hàng? Tốc độ tăng trưởng GDP (đạt mức bình quân 5,75% trong giai đoạn nghiên cứu) có tác động ngược chiều đối với NIM. Khi nền kinh tế tăng trưởng thuận lợi, hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp khởi sắc, rủi ro tín dụng giảm bớt, tạo điều kiện để các ngân hàng cắt giảm biên lãi suất nhằm tăng sức cạnh tranh.

Vì sao nghiên cứu chỉ chọn mẫu 25 ngân hàng trong tổng số 38 ngân hàng thương mại nội địa? Nghiên cứu áp dụng tiêu chuẩn chọn mẫu khắt khe nhằm loại bỏ các ngân hàng có sự kiện sáp nhập, hợp nhất (như Habubank, Ficom Bank, Southern Bank) và các ngân hàng không công bố đầy đủ dữ liệu kiểm toán, đảm bảo hình thành bộ dữ liệu bảng cân đối 175 quan sát chuẩn xác và khách quan.

Kết luận

• Xác lập hệ thống bằng chứng thực nghiệm về 7 yếu tố quyết định đến tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) tại 25 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008 - 2014.
• Khẳng định mô hình tác động cố định (FEM) là mô hình tối ưu, giải thích được 73,00% sự biến thiên của biên lợi nhuận lãi thuần.
• Chứng minh chi phí hoạt động (bình quân 1,75%), chất lượng quản lý (CTI bình quân 51,05%) và tỷ lệ lạm phát có tác động cùng chiều mạnh mẽ đến NIM.
• Lượng hóa tác động ngược chiều của mức độ tập trung thị trường CR3 và tốc độ tăng trưởng GDP đối với biên lãi thuần của hệ thống ngân hàng.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện kết hợp giữa quản trị ngân hàng nội bộ và điều hành chính sách tiền tệ vĩ mô.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là đã kiểm định thành công mô hình Ho - Saunders trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam giai đoạn hậu khủng hoảng, chỉ ra cơ chế chuyển giao chi phí vận hành sang lãi suất cho vay. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng chu kỳ thời gian sau năm 2015, tích hợp các tiêu chuẩn an toàn vốn Basel II, Basel III và đánh giá tác động của xu hướng số hóa ngân hàng. Các nhà quản trị ngân hàng và cơ quan hoạch định chính sách cần nhanh chóng triển khai các giải pháp kiểm soát chi phí vận hành, hướng tới xây dựng một hệ thống ngân hàng thương mại minh bạch, hiệu quả và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu giới thiệu về lý do chọn đề tài, trình bày mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, phạm vi, đối tượng, phương pháp nghiên cứu cũng như ý nghĩa của đề tài. Chương 2- Cơ sở lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm về các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại trình bày cơ sở lý luận về lợi nhuận của ngân hàng cũng như khảo lược các nghiên cứu thực nghiệm đã thực hiện. Chương 3 – Phương pháp nghiên cứu trình bày cách lấy dữ liệu nghiên cứu, cách chọn mô hình, đo lường các biến sử dụng đồng thời đưa ra trình tự nghiên cứu. Chương 4–Kết quả nghiên cứu trình bày kết quả chạy mô hình hồi quy, kiểm định lựa chọn mô hình phù hợp và thảo luận kết quả nghiên cứu; Chương 5 - Kết luận và khuyến nghị đưa ra kết luận của nghiên cứu và đề xuất một số khuyến nghị về chính sách dựa trên kết quả nghiên cứu.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN LỢI NHUẬN BIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Đã có nhiều nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của ngân hàng. Chương 2 sẽ hệ thống cơ sở lý thuyết cũng như các yếu tố ảnh hưởng lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại đồng thời lược khảo một số nghiên cứu đã thực hiện. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ LỢI NHUẬN BIÊN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 2. Lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Lợi nhuận biên hay tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (NIM) được đo bằng chênh lệch giữa thu từ lãi và chi từ lãi trên tổng tài sản.

Nó thể hiện năng lực điều hành của hội đồng quản trị và nhân viên ngân hàng trong việc duy trì sự tăng trưởng của các nguồn thu (chủ yếu là thu từ các khoản cho vay, đầu tư và phí dịch vụ) so với mức tăng của chi phí (chủ yếu là chi phí trả lãi cho tiền gửi, những khoản vay trên thị trường tiền tệ, tiền lương nhân viên và phúc lợi). NIM đo lường mức chênh lệch giữa thu từ lãi và chi phí trả lãi mà ngân hàng có thể đạt được thông qua hoạt động kiểm soát chặt chẽ tài sản sinh lời và theo đuổi các nguồn vốn có chi phí thấp nhất. NIM rất hữu ích trong việc đo lường những thay đổi và xu hướng trong biên độ lãi suất và so sánh thu nhập lãi giữa các ngân hàng. Yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng thương mại Đã có nhiều nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam nhằm xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lợi nhuận biên của ngân hàng.

Tuy nhiên, do đặc điểm kinh tế, xã hội tại các quốc gia hay khu vực mà mỗi nghiên cứu thực hiện là khác nhau, thời gian nghiên cứu là khác nhau, do đó các kết quả nghiên cứu là không thống nhất. 11 Nghiên cứu của Ho và Saunder (1981) được coi là nghiên cứu đầu tiên về các yếu tố ảnh hưởng đến NIM của ngân hàng thương mại. Kết quả thực nghiệm của nghiên cứu chỉ ra rằng, tỷ lệ thu nhập biên phụ thuộc vào bốn yếu tố: mức ngại rủi ro, cấu trúc thị trường, quy mô trung bình của giao dịch và chênh lệch giữa lãi suất cho vay - huy động. Mô hình của Ho và Saunder (1981) đã tạo tiền đề rất lớn cho các nghiên cứu sau này phát triển thêm.

Các học giả sau này đưa thêm rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến NIM vào nghiên cứu của mình. Các yếu tố này có thể chia thành hai nhóm : yếu tố bên trong (internal determinants) và yếu tố bên ngoài (external determinants). Yếu tố bên trong liên quan đến đặc điểm ngân hàng (bank specific) và chịu ảnh hưởng của nhà quản trị cũng như chính sách mục tiêu của ngân hàng. Một số yếu tố bên trong như là tính thanh khoản, chất lượng tài sản, mức độ an toàn vốn, quy mô tài sản, quản trị rủi ro….

Ngược lại yếu tố bên ngoài không liên quan trực tiếp đến hoạt động quản trị nhưng phản ánh đặc điểm của nền kinh tế và môi trường pháp lý tác động lên hoạt động và hiệu quả của ngân hàng. Một số nhà nghiên cứu còn chia các yếu tố bên ngoài thành hai nhóm nhỏ hơn trong nghiên cứu của mình, đó là nhóm yếu tố thể hiện đặc điểm ngành (industry specific) và nhóm yếu tố thể hiện đặc điểm của nền kinh tế vĩ mô (macroecnomic determinants). Các yếu tố thuộc đặc điểm ngành được đề cập đến như là quyền sở hữu, thị phần hay mức độ tập trung thị trường, còn các yếu tố thuộc kinh tế vĩ mô như tỷ lệ lạm phát, tốc độ tăng tưởng kinh tế, hay thuế suất….2 dưới đây sẽ lược khảo một số nghiên cứu có liên quan. CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM CÓ LIÊN QUAN Như đã phân tích ở mục 2.1, sau đây là một số nghiên cứu có liên quan đến NIM trên thế giới và trong nước.

Các nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến NIM của ngân hàng. Trong khi một vài nghiên cứu tập trung vào việc tìm hiểu NIM của các ngân hàng ở một khu vực, một nhóm các quốc gia (như nghiên cứu của Doliente (2005) ở các nước Đông Nam Á, Hawtrey & Liang (2008) ở các nước OECD1, Maudos & Guevara (2004) ở Châu Âu…) thì các nghiên cứu khác lại tập trung vào một quốc gia cụ thể (như nghiên cứu của Hamadi & Awdeh (2012) ở Lebanon, Ugur & Erkus (2010) ở Thổ Nhĩ Kỳ …). Trước hết là nghiên cứu của Maudos & Guevara (2004). Các tác giả này phân tích NIM trong lĩnh vực ngân hàng ở châu Âu (Đức, Pháp, Anh, Ý và Tây Ban Nha) trong giai đoạn 1993-2000, sử dụng dữ liệu bảng của 1.826 ngân hàng để xác định các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến lợi nhuận này.

Kết quả cho thấy chỉ số Lerner, chi phí hoạt động trung bình, mức độ e ngại rủi ro, rủi ro lãi suất, rủi ro tín dụng, thanh toán lãi suất ngầm, chi phí cơ hội của dự trữ bắt buộc và chất lượng quản lý tất cả có mối quan hệ cùng chiều đến tỷ lệ NIM. Doliente (2005) phân tích các yếu tố quyết định đến NIM của các ngân hàng trong bốn quốc gia Đông Nam Á (Indonesia, Malaysia, Philippines, Thailand) trong giai đoạn từ năm 1994 đến 2001, sử dụng mô hình của Ho & Saunders (1981) và chạy hồi quy hai bước. Kết quả hồi quy đầu tiên chỉ ra rằng tỷ lệ NIM của khu vực được giải thích một phần bởi các yếu tố thuộc đặc điểm ngân hàng cụ thể là chi phí hoạt động, vốn, chất lượng tín dụng, tài sản thế chấp và tài sản thanh khoản. Kết quả hồi quy bước thứ hai cho thấy trong khi tỷ lệ NIM biểu hiện nhạy cảm với những thay đổi về lãi suất ngắn hạn, thì nó vẫn chủ yếu được giải thích bởi cấu trúc không cạnh tranh của hệ thống ngân hàng của khu vực.

Cuối cùng, tác giả tìm thấy bằng chứng cho thấy tỷ lệ NIM giảm sau năm 1997 do đó phản ánh sức ép lợi 1 OECD (Organization for Economic Co-operation and Development): Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế 13 nhuận mong đợi của các ngân hàng trong khu vực do cho vay tiền rộng rãi trong những hậu quả của cuộc khủng hoảng tiền tệ và ngân hàng châu Á. Hawtrey & Liang (2008) nghiên cứu các yếu tố quyết định NIM cho một nhóm các nước OECD trong giai đoạn 1987-2001. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng gồm mô hình hồi quy kết hợp (PRM), mô hình các ảnh hưởng cố định (FEM), mô hình ảnh hưởng ngẫu nhiên (REM) với phương pháp bình phương bé nhất tổng quát (GLS). Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng tỷ suất lợi nhuận ngân hàng có tương quan dương với sức mạnh thị trường, chi phí hoạt động, độ e ngại rủi ro, biến động lãi suất, rủi ro tín dụng, các khoản thanh toán lãi suất ngầm và có tương quan âm với quy mô của các khoản vay, chất lượng quản lý.

Maudos & Solís (2009) phân tích NIM trong hệ thống ngân hàng Mexico, sử dụng dữ liệu bảng với 289 quan sát của 43 ngân hàng trong giai đoạn 1993-2005, các tác giả sử dụng hai phương pháp nghiên cứu khác nhau: phương pháp moment tổng quát (GMM) và mô hình FEM. Các kết quả thu được chỉ ra rằng, tác động kinh tế lớn nhất lên thu nhập lãi cận biên được xác định bởi chi phí hoạt động và sức mạnh thị trường. Họ cũng kết luận các biện pháp theo định hướng chính sách nên nhằm mục đích gia tăng cạnh tranh ngân hàng, thúc đẩy hiệu quả trong ngành ngân hàng và tạo điều kiện kinh tế ổn định. Ugur & Erkus (2010) nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ NIM của 22 ngân hàng được chọn làm mẫu trong số 30 ngân hàng ở Thổ Nhĩ Kỳ từ năm 1988 - 2007.

Việc phân tích được chia làm hai bước: bước đầu tiên, NIM là biến phụ thuộc còn các biến thể hiện đặc điểm bên trong (internal determinants) là các biến độc lập gồm: quy mô ngân hàng, độ e ngại rủi ro, rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, thị phần ngân hàng, chi phí hoạt động, chi phí nhân viên, chất lượng quản lý. Bước thứ hai, NIM là biến phụ thuộc còn các biến thể hiện đặc điểm bên ngoài (external determinants) là các biến độc lập gồm: biến động lãi suất, tỷ lệ thâm hụt ngân sách so với GDP, tốc độ tăng trưởng GDP, tỷ lệ lạm phát. Ngoài các biến trên, 2 biến giả 14 thời gian được sử dụng để đo lường ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính ở Thổ Nhĩ Kỳ trong năm 1994 và 2001. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích hồi quy bảng với mô hình FEM và mô hình REM, sử dụng kiểm định Hausman để xác định xem mô hình FEM hay REM là phù hợp.

Kết quả nghiên cứu cho thấy: Có mối tương quan âm giữa thị phần ngân hàng, chất lượng quản lý với NIM. Tuy nhiên NIM có tương quan dương với quy mô ngân hàng, độ e ngại rủi ro, chi phí hoạt động. Tỷ lệ thanh khoản, chất lượng tín dụng và chi phí nhân viên không có ý nghĩa thống kê. Và một yếu tố cũng ảnh hưởng đến NIM của ngân hàng ở Thổ Nhĩ Kỳ là sở hữu ngân hàng, kết quả nghiên cứu đã tìm thấy ngân hàng nước ngoài có NIM cao hơn ngân hàng trong nước.

Garza-García (2010) đã thực hiện nghiên cứu nhằm xác định các yếu tố chính quyết định đến NIM cho một nhóm các nước phát triển và đang phát triển (bao gồm: Australia, Brazil, Canada, Colombia, Slovakia, Spain, Hungary, Mexico, New Zealand, Peru, Poland, Czech Republic, UK, và USA), với 3.