Luận văn Thạc sĩ Kinh tế: các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Tăng Ngọc Phương Linh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Hồ An Châu
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Top yếu tố cốt lõi ảnh hưởng hiệu quả ngân hàng VN

Hiệu quả hoạt động là yếu tố sống còn, quyết định sự phát triển bền vững của bất kỳ tổ chức kinh tế nào, đặc biệt là các ngân hàng thương mại (NHTM). Trong bối cảnh kinh tế hội nhập và đầy biến động, việc xác định và phân tích các yếu tố ảnh hưởng hiệu quả hoạt động ngân hàng Việt Nam trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Một hệ thống ngân hàng hoạt động hiệu quả không chỉ đảm bảo lợi nhuận cho chính tổ chức mà còn là huyết mạch, tạo nền tảng vững chắc cho sự ổn định và tăng trưởng của kinh tế quốc gia. Nghiên cứu của Tăng Ngọc Phương Linh (2016) đã chỉ ra rằng, giai đoạn 2008-2015 chứng kiến nhiều thách thức đối với hệ thống NHTM Việt Nam, bộc lộ sự kém hiệu quả qua tỷ lệ nợ xấu (NPL) tăng cao và thanh khoản yếu kém. Do đó, việc hiểu rõ các nhân tố tác động, từ năng lực tài chính nội tại đến các yếu tố vĩ mô, là chìa khóa để các nhà quản trị đưa ra chiến lược phù hợp. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích các nhóm yếu tố chính, dựa trên cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm, nhằm cung cấp một cái nhìn toàn diện về thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu suất kinh doanh ngân hàng tại Việt Nam, giúp các ngân hàng tối ưu hóa nguồn lực để đạt được kết quả tốt nhất.

1.1. Hiểu đúng về hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại

Về bản chất, hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực đầu vào (như vốn, lao động, công nghệ) để đạt được kết quả đầu ra tối đa (lợi nhuận, thu nhập lãi, thu nhập ngoài lãi). Theo nhà kinh tế học M. Farrell (1957), hiệu quả được phân thành hai thành phần chính: hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency - TE) và hiệu quả phân bổ (Allocative Efficiency - AE). Hiệu quả kỹ thuật đo lường khả năng một ngân hàng tạo ra sản lượng tối đa từ một tập hợp các yếu tố đầu vào cho trước. Trong khi đó, hiệu quả phân bổ liên quan đến việc lựa chọn sự kết hợp tối ưu các yếu tố đầu vào với mức giá nhất định. Trong khuôn khổ nghiên cứu này, trọng tâm được đặt vào việc phân tích hiệu quả kỹ thuật, bao gồm hiệu quả kỹ thuật thuần (khả năng quản trị) và hiệu quả quy mô. Đánh giá khả năng sinh lời của ngân hàng luôn phải đi đôi với quản trị rủi ro ngân hàng, bởi hiệu quả chỉ thực sự bền vững khi mức độ rủi ro được kiểm soát chặt chẽ.

1.2. Tầm quan trọng của việc đo lường hiệu suất kinh doanh

Việc đo lường hiệu suất kinh doanh ngân hàng một cách chính xác đóng vai trò vô cùng quan trọng. Nó không chỉ giúp các nhà quản lý ngân hàng nhận diện thực trạng hoạt động, đánh giá trình độ khai thác và sử dụng nguồn lực, mà còn là cơ sở để xác định những điểm yếu kém cần khắc phục. Một khi các nguyên nhân gây phi hiệu quả được xác định, ngân hàng có thể xây dựng các chiến lược và giải pháp cụ thể để nâng cao năng lực cạnh tranh. Đối với các cơ quan quản lý như Ngân hàng Nhà nước, kết quả đánh giá hiệu quả giúp có cái nhìn tổng quan về sự ổn định và lành mạnh của toàn hệ thống. Từ đó, các chính sách tiền tệ và quy định giám sát phù hợp sẽ được ban hành nhằm thúc đẩy một môi trường kinh tế vĩ mô thuận lợi, góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế.

II. Thách thức trong việc đo lường hiệu quả ngân hàng

Đo lường hiệu quả hoạt động của một ngân hàng là một công việc phức tạp, đối mặt với nhiều thách thức. Phương pháp truyền thống dựa trên các chỉ số tài chính tuy phổ biến nhưng bộc lộ nhiều hạn chế. Mỗi chỉ số như ROA và ROE của ngân hàng chỉ phản ánh một khía cạnh cụ thể, không thể hiện bức tranh toàn cảnh về hoạt động của tổ chức. Ví dụ, một ngân hàng có thể có ROE cao do đòn bẩy tài chính lớn, nhưng điều này cũng tiềm ẩn rủi ro cao. Việc sử dụng một hệ thống nhiều chỉ tiêu phức tạp có thể gây nhầm lẫn cho các nhà quản trị khi ra quyết định. Để khắc phục những nhược điểm này, các phương pháp phân tích hiệu quả biên (frontier approaches) như Phân tích bao dữ liệu (DEA) và Phân tích biên ngẫu nhiên (SFA) đã được ứng dụng. Các phương pháp này cho phép xem xét đồng thời nhiều yếu tố đầu vào và đầu ra, đưa ra một chỉ số đo lường hiệu quả ngân hàng tương đối bằng cách so sánh một ngân hàng với các ngân hàng hoạt động tốt nhất trong ngành. Tuy nhiên, việc lựa chọn các biến đầu vào và đầu ra phù hợp (ví dụ, xem tiền gửi là đầu vào hay đầu ra) vẫn là một thách thức học thuật, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về bản chất hoạt động ngân hàng.

2.1. Phân tích các chỉ số tài chính truyền thống ROA ROE CAR

Các chỉ số tài chính truyền thống là công cụ cơ bản nhất để đánh giá sơ bộ hiệu quả ngân hàng. ROA và ROE của ngân hàng (Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản và Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu) là hai chỉ số phổ biến nhất đo lường khả năng sinh lời. Tuy nhiên, chúng không phản ánh yếu tố rủi ro và quy mô. Tỷ lệ an toàn vốn (CAR) là một chỉ số quan trọng thể hiện sức khỏe tài chính và khả năng chống đỡ rủi ro, nhưng lại không trực tiếp đo lường hiệu quả hoạt động. Tỷ lệ nợ xấu (NPL) phản ánh chất lượng tài sản, một yếu tố ảnh hưởng gián tiếp đến lợi nhuận. Chi phí hoạt động (CIR) đo lường hiệu quả quản lý chi phí. Mặc dù hữu ích, việc chỉ dựa vào các chỉ số này là chưa đủ vì chúng mang tính thời điểm và không thể tách bạch giữa hiệu quả quản trị và ảnh hưởng của quy mô.

2.2. Hạn chế của phương pháp đánh giá hiệu quả đơn lẻ

Nhược điểm lớn nhất của phương pháp đánh giá hiệu quả đơn lẻ là không cung cấp một cái nhìn tổng thể và đa chiều. Hoạt động ngân hàng là một quy trình phức tạp, chuyển đổi nhiều loại đầu vào (tiền gửi, lao động, vốn chủ sở hữu) thành nhiều loại đầu ra (cho vay, thu nhập dịch vụ). Việc chỉ tập trung vào một tỷ số duy nhất sẽ bỏ qua sự tương tác và đánh đổi giữa các mục tiêu khác nhau. Chẳng hạn, một ngân hàng có thể hy sinh lợi nhuận ngắn hạn để đầu tư vào chuyển đổi số trong ngân hàng, một quyết định có thể làm giảm ROA tạm thời nhưng lại nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh trong dài hạn. Do đó, các phương pháp hiện đại như DEA được ưa chuộng hơn vì khả năng tổng hợp nhiều biến số, cho phép đánh giá hiệu quả một cách toàn diện hơn, xác định các ngân hàng hoạt động hiệu quả nhất làm hình mẫu (benchmark) để các ngân hàng khác học hỏi.

III. Bí quyết tối ưu yếu tố nội tại nâng cao hiệu quả NH

Các yếu tố nội tại là những nhân tố xuất phát từ bên trong, mà ban lãnh đạo ngân hàng có thể trực tiếp kiểm soát và điều chỉnh để cải thiện hiệu quả hoạt động. Nhóm yếu tố này đóng vai trò quyết định đến năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của mỗi ngân hàng. Trong đó, năng lực tài chính là nền tảng cốt lõi, được thể hiện qua quy mô ngân hàng, cơ cấu vốn và khả năng huy động vốn. Một ngân hàng có quy mô lớn và vốn chủ sở hữu mạnh thường có lợi thế về chi phí và khả năng tiếp cận các cơ hội kinh doanh lớn hơn. Bên cạnh đó, năng lực quản trị điều hành có ảnh hưởng sâu sắc đến việc sử dụng các nguồn lực một cách tối ưu. Điều này bao gồm khả năng quản trị rủi ro ngân hàng, đặc biệt là rủi ro tín dụng, quản lý chi phí hiệu quả và đưa ra các quyết định đầu tư chiến lược. Chất lượng tài sản cũng là một chỉ báo quan trọng; một danh mục cho vay lành mạnh với tỷ lệ nợ xấu (NPL) thấp sẽ giảm thiểu chi phí trích lập dự phòng và gia tăng lợi nhuận. Cuối cùng, việc đầu tư vào công nghệ và chuyển đổi số trong ngân hàng đang trở thành yếu tố sống còn, giúp tự động hóa quy trình, giảm chi phí hoạt động (CIR) và nâng cao trải nghiệm khách hàng.

3.1. Tầm quan trọng của năng lực tài chính và quy mô ngân hàng

Quy mô ngân hàng, thường được đo bằng tổng tài sản, là một yếu tố quan trọng. Các ngân hàng lớn hơn có thể tận dụng lợi thế kinh tế nhờ quy mô (economies of scale), giúp giảm chi phí hoạt động trên mỗi đơn vị sản phẩm. Đồng thời, quy mô ngân hàng lớn cũng tạo ra uy tín, giúp thu hút tiền gửi với chi phí thấp hơn và có khả năng tham gia vào các dự án tín dụng quy mô lớn. Tuy nhiên, nghiên cứu của Miller và Noulas (1996) cho thấy một số ngân hàng lớn có thể rơi vào vùng hiệu quả giảm dần theo quy mô. Do đó, quy mô tối ưu mới là mục tiêu. Bên cạnh đó, năng lực tài chính còn được thể hiện qua tỷ lệ an toàn vốn (CAR) và cơ cấu vốn chủ sở hữu. Một nền tảng vốn vững chắc không chỉ giúp ngân hàng chống chịu các cú sốc mà còn tạo điều kiện để mở rộng tăng trưởng tín dụng một cách an toàn.

3.2. Ảnh hưởng từ năng lực quản trị và chất lượng tài sản

Năng lực quản trị điều hành là yếu tố then chốt, phản ánh khả năng của ban lãnh đạo trong việc hoạch định chiến lược và vận hành ngân hàng. Một ban điều hành giỏi sẽ biết cách cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận và quản trị rủi ro ngân hàng. Chất lượng tài sản là hệ quả trực tiếp của năng lực quản trị, đặc biệt là trong khâu thẩm định và giám sát tín dụng. Tỷ lệ nợ xấu (NPL) cao không chỉ làm xói mòn lợi nhuận do phải trích lập dự phòng mà còn làm giảm uy tín và khả năng huy động vốn của ngân hàng. Do đó, việc duy trì một danh mục tài sản lành mạnh thông qua các chính sách tín dụng thận trọng và quy trình thu hồi nợ hiệu quả là ưu tiên hàng đầu để đảm bảo hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại một cách bền vững.

IV. Cách môi trường vĩ mô tác động hiệu quả ngân hàng

Hiệu quả hoạt động của các ngân hàng không chỉ phụ thuộc vào các yếu tố nội tại mà còn chịu sự tác động mạnh mẽ từ môi trường bên ngoài. Các yếu tố vĩ mô tạo ra bối cảnh, cơ hội và cả thách thức cho toàn bộ ngành. Môi trường kinh tế vĩ mô là yếu tố bao trùm nhất. Khi kinh tế tăng trưởng ổn định (GDP cao), nhu cầu tín dụng của doanh nghiệp và cá nhân tăng lên, tạo điều kiện cho các ngân hàng mở rộng hoạt động và gia tăng thu nhập. Ngược lại, một nền kinh tế suy thoái sẽ làm tăng rủi ro tín dụng và giảm khả năng sinh lời của ngân hàng. Lạm phát và lãi suất là hai biến số vĩ mô có ảnh hưởng trực tiếp. Lạm phát cao có thể làm xói mòn giá trị tài sản và buộc ngân hàng trung ương phải thắt chặt chính sách tiền tệ, dẫn đến lãi suất tăng. Lãi suất cao có thể cải thiện biên lãi ròng (NIM) trong ngắn hạn nhưng cũng làm tăng chi phí huy động vốn và giảm nhu cầu vay của khách hàng. Cuối cùng, mức độ cạnh tranh ngành ngân hàng cũng là một yếu tố quan trọng. Sự cạnh tranh gay gắt có thể làm giảm lợi nhuận, buộc các ngân hàng phải liên tục đổi mới, cải tiến sản phẩm và đầu tư vào công nghệ để giữ chân khách hàng.

4.1. Tác động từ chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước

Chính sách tiền tệ do Ngân hàng Nhà nước điều hành có tác động trực tiếp và sâu rộng đến hệ thống NHTM. Các công cụ như lãi suất điều hành, tỷ lệ dự trữ bắt buộc, và hạn mức tăng trưởng tín dụng đều ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn, chi phí vốn và khả năng cho vay của các ngân hàng. Một chính sách tiền tệ nới lỏng thường thúc đẩy hoạt động tín dụng và tăng trưởng kinh tế, nhưng cũng có thể làm gia tăng rủi ro lạm phát và lãi suất. Ngược lại, chính sách thắt chặt giúp kiểm soát lạm phát nhưng có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng và ảnh hưởng đến lợi nhuận của ngân hàng. Do đó, khả năng dự báo và thích ứng với những thay đổi trong chính sách tiền tệ là một phần quan trọng của năng lực quản trị điều hành.

4.2. Mức độ cạnh tranh và xu hướng chuyển đổi số ngành ngân hàng

Mức độ cạnh tranh ngành ngân hàng tại Việt Nam ngày càng gia tăng, không chỉ giữa các NHTM trong nước mà còn với các ngân hàng nước ngoài và các công ty fintech. Sự cạnh tranh này buộc các ngân hàng phải giảm phí dịch vụ, tăng lãi suất huy động và giảm lãi suất cho vay, từ đó có thể làm mỏng biên lợi nhuận. Để duy trì và nâng cao hiệu suất kinh doanh ngân hàng, các tổ chức phải tìm kiếm lợi thế cạnh tranh thông qua việc khác biệt hóa sản phẩm và dịch vụ. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trong ngân hàng nổi lên như một xu hướng tất yếu. Việc đầu tư vào công nghệ số, ngân hàng trực tuyến, và ứng dụng di động không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình, cắt giảm chi phí mà còn nâng cao trải nghiệm khách hàng, tạo ra nguồn doanh thu mới và củng cố vị thế trên thị trường.

V. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm hiệu quả ngân hàng VN

Các nghiên cứu thực nghiệm cung cấp những bằng chứng khoa học quý giá về thực trạng hiệu quả hoạt động của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Luận văn của Tăng Ngọc Phương Linh (2016), sử dụng phương pháp Phân tích bao dữ liệu (DEA) và mô hình hồi quy Tobit cho giai đoạn 2008-2015, đã đưa ra những kết luận quan trọng. Kết quả cho thấy hiệu quả kỹ thuật (TE) trung bình của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn này chỉ ở mức trung bình và có xu hướng giảm dần, cho thấy sự lãng phí nguồn lực đầu vào còn tồn tại. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguyên nhân chính của sự sụt giảm này là do suy giảm hiệu quả quy mô và hiệu quả kỹ thuật thuần. Cụ thể, khả năng quản trị (hiệu quả kỹ thuật thuần) của các ngân hàng còn thấp, là yếu tố chính gây ra phi hiệu quả. Đồng thời, hiệu quả quy mô suy giảm cho thấy các ngân hàng chưa đầu tư đúng mức vào các hoạt động dịch vụ và tối ưu hóa quy mô. Phân tích chỉ số Malmquist cũng cho thấy thay đổi tiến bộ công nghệ là nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), nhấn mạnh vai trò của việc ứng dụng công nghệ mới trong việc cải thiện hiệu suất kinh doanh ngân hàng.

5.1. Phân tích hiệu quả qua mô hình DEA và hồi quy Tobit

Nghiên cứu áp dụng phương pháp hai bước: đầu tiên, sử dụng DEA để đo lường hiệu quả kỹ thuật (TE), hiệu quả kỹ thuật thuần (PE), và hiệu quả quy mô (SE) của 28 NHTM. Kết quả từ DEA cho thấy một bức tranh chi tiết về hiệu quả tương đối của từng ngân hàng so với nhóm ngân hàng hoạt động tốt nhất. Bước thứ hai, mô hình hồi quy Tobit được sử dụng để xác định các yếu tố ảnh hưởng hiệu quả hoạt động ngân hàng. Biến phụ thuộc trong mô hình này chính là điểm hiệu quả kỹ thuật (TE) đã tính toán từ DEA. Các biến độc lập bao gồm các chỉ số đại diện cho quy mô ngân hàng, chất lượng tài sản (thông qua tỷ lệ dự phòng rủi ro), cơ cấu vốn (tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản), và khả năng sinh lời. Phương pháp này cho phép lượng hóa tác động của từng yếu tố, cung cấp cơ sở vững chắc cho các hàm ý chính sách.

5.2. Đánh giá thay đổi năng suất dựa trên chỉ số Malmquist

Chỉ số Malmquist được sử dụng để phân tích sự thay đổi năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) theo thời gian. Chỉ số này được phân tách thành hai thành phần: thay đổi hiệu quả kỹ thuật (bắt kịp - catching up) và thay đổi tiến bộ công nghệ (dịch chuyển đường biên - frontier shift). Kết quả nghiên cứu của Tăng Ngọc Phương Linh (2016) cho thấy “thay đổi tiến bộ công nghệ là nguyên nhân chủ yếu ảnh hưởng đến thay đổi năng suất nhân tố tổng hợp TFP”. Điều này ngụ ý rằng, trong giai đoạn 2008-2015, sự cải thiện về năng suất của ngành ngân hàng Việt Nam chủ yếu đến từ việc áp dụng công nghệ mới, quy trình mới làm dịch chuyển đường biên hiệu quả ra xa hơn, hơn là từ nỗ lực cải thiện hiệu quả quản trị nội tại của các ngân hàng yếu kém để bắt kịp các ngân hàng dẫn đầu. Đây là một phát hiện quan trọng, nhấn mạnh sự cần thiết phải đầu tư mạnh mẽ hơn vào đổi mới công nghệ.

VI. Hướng đi tương lai nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng

Dựa trên các phân tích lý thuyết và kết quả nghiên cứu thực nghiệm, hướng đi trong tương lai để nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng Việt Nam cần tập trung vào cả hai phía: từ nỗ lực tự thân của các NHTM và từ các chính sách hỗ trợ của cơ quan quản lý. Về phía các NHTM, việc cải thiện năng lực quản trị điều hành là yêu cầu tiên quyết. Điều này bao gồm việc xây dựng một hệ thống quản trị rủi ro ngân hàng toàn diện, đặc biệt là rủi ro tín dụng để kiểm soát tỷ lệ nợ xấu (NPL). Các ngân hàng cần chú trọng tối ưu hóa quy mô, không chạy theo tăng trưởng tín dụng bằng mọi giá mà cần tập trung vào chất lượng và hiệu quả. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong ngân hàng không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc để nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm chi phí và tạo ra các sản phẩm, dịch vụ mới. Về phía Ngân hàng Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tạo ra một môi trường kinh tế vĩ mô ổn định và một sân chơi cạnh tranh lành mạnh. Các chính sách cần khuyến khích các ngân hàng đầu tư vào công nghệ, tái cơ cấu và nâng cao năng lực tài chính, hướng tới các chuẩn mực quốc tế như Basel.

6.1. Hàm ý chính sách cho NHTM và Ngân hàng Nhà nước

Đối với các NHTM, kết quả nghiên cứu gợi ý rằng cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả kỹ thuật thuần, tức là cải thiện năng lực quản lý và điều hành. Các ngân hàng cần rà soát lại quy trình nội bộ, đào tạo nhân lực và áp dụng các công cụ quản trị hiện đại. Việc đa dạng hóa nguồn thu, đặc biệt là thu từ dịch vụ, sẽ giúp giảm sự phụ thuộc vào hoạt động tín dụng và tối ưu hóa hiệu quả quy mô. Đối với Ngân hàng Nhà nước, cần có chính sách giám sát chặt chẽ hơn đối với chất lượng tài sản và tỷ lệ an toàn vốn (CAR) của hệ thống. Việc khuyến khích các hoạt động sáp nhập và mua lại (M&A) một cách có chọn lọc có thể giúp tái cơ cấu các ngân hàng yếu kém, tạo ra những định chế tài chính lớn mạnh và hoạt động hiệu quả hơn.

6.2. Triển vọng và thách thức từ xu hướng chuyển đổi số

Triển vọng từ chuyển đổi số trong ngân hàng là rất lớn. Công nghệ AI, Big Data, Blockchain có thể giúp ngân hàng tự động hóa quy trình thẩm định tín dụng, cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng, và tăng cường an ninh bảo mật. Điều này không chỉ giúp cải thiện khả năng sinh lời của ngân hàng mà còn nâng cao hiệu suất kinh doanh tổng thể. Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ. Chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ là rất lớn. Rủi ro về an ninh mạng và bảo mật dữ liệu khách hàng ngày càng gia tăng. Hơn nữa, sự thay đổi này đòi hỏi một cuộc cách mạng về văn hóa tổ chức và kỹ năng của nguồn nhân lực. Do đó, các ngân hàng cần có một lộ trình chuyển đổi số bài bản và toàn diện để có thể tận dụng tối đa cơ hội và vượt qua thách thức trong kỷ nguyên số.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2008 – 2015, hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam trải qua nhiều biến động sâu sắc do tác động lan tỏa từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và sự tích tụ nợ xấu nội tại. Trước áp lực suy giảm thanh khoản và nợ xấu gia tăng, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012 phê duyệt Đề án cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011 – 2015. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đánh giá chính xác hiệu quả hoạt động kinh doanh và khả năng tối ưu hóa nguồn lực của các ngân hàng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là đo lường mức độ hiệu quả kỹ thuật và phân tích các yếu tố nội tại tác động đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Nghiên cứu xác định hai mục tiêu cụ thể: thứ nhất, đo lường điểm số hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả kỹ thuật thuần và hiệu quả quy mô của hệ thống ngân hàng; thứ hai, xác định chiều hướng và mức độ tác động của các nhân tố tài chính đến hiệu quả kỹ thuật.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm 28 ngân hàng thương mại tại Việt Nam, gồm 03 ngân hàng thương mại nhà nước, 24 ngân hàng thương mại cổ phần và 01 ngân hàng liên doanh trong chuỗi thời gian 8 năm từ 2008 đến 2015. Kết quả đo lường cho thấy hiệu quả kỹ thuật trung bình của toàn hệ thống trong giai đoạn này đạt mức 85.1%, đồng nghĩa với việc các ngân hàng lãng phí khoảng 14.9% nguồn lực đầu vào. Doanh thu từ lãi bình quân toàn hệ thống đã tăng từ 4,458 tỷ đồng năm 2008 lên 10,743 tỷ đồng năm 2015, cho thấy quy mô hoạt động mở rộng nhanh nhưng hiệu quả khai thác chi phí chưa tương xứng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng giá trị phục vụ công tác tái cơ cấu ngân hàng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết đường giới hạn khả năng sản xuất (PPF) và lý thuyết hiệu quả kinh tế của nhà kinh tế học M. Farrell (1957). Theo Farrell, hiệu quả kinh tế tổng thể được cấu thành từ hai yếu tố: hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency - TE) và hiệu quả phân bổ (Allocative Efficiency - AE). Trong đó, hiệu quả kỹ thuật phản ánh năng lực tạo ra mức đầu ra tối đa từ một tập hợp đầu vào xác định, hoặc sử dụng mức đầu vào tối thiểu để đạt được sản lượng đầu ra định trước.

Dựa trên mở rộng của Banker, Charnes và Cooper (1984), hiệu quả kỹ thuật tiếp tục được phân rã thành hai thành phần độc lập: hiệu quả kỹ thuật thuần (Pure Technical Efficiency - PE) phản ánh trình độ quản trị điều hành và hiệu quả quy mô (Scale Efficiency - SE) phản ánh mức độ tối ưu về quy mô hoạt động. Mối quan hệ này được biểu diễn qua công thức TE = PE x SE. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng lý thuyết chỉ số năng suất nhân tố tổng hợp Malmquist (TFP) của Fare và cộng sự (1994) để bóc tách sự thay đổi hiệu quả thành thay đổi tiến bộ công nghệ và thay đổi hiệu quả kỹ thuật.

Về bản chất hoạt động ngân hàng, nghiên cứu áp dụng cách tiếp cận trung gian tài chính (Intermediation Approach). Theo quan điểm này, ngân hàng đóng vai trò trung gian huy động các nguồn vốn nhàn rỗi để tạo ra tài sản sinh lời. Ba biến số đầu vào được lựa chọn bao gồm: tổng vốn tiền gửi huy động từ khách hàng, tổng chi phí lao động và vốn chủ sở hữu. Hai biến số đầu ra đại diện cho kết quả kinh doanh gồm: thu nhập thuần từ lãi và thu nhập ngoài lãi.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu bảng gồm 28 ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2015, tạo nên bộ dữ liệu với 223 quan sát hợp lệ. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích dựa trên tiêu chí các ngân hàng phải công bố báo cáo tài chính kiểm toán liên tục trong suốt 8 năm nghiên cứu, đại diện cho hơn 85% tổng tài sản của toàn hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Nghiên cứu áp dụng quy trình phân tích định lượng kết hợp hai bước:

Bước 1: Áp dụng phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA) phi tham số thông qua phần mềm DEAP 2.1 dưới cả hai giả định hiệu suất không đổi theo quy mô (CRS) và hiệu suất thay đổi theo quy mô (VRS). Lý do lựa chọn DEA là vì phương pháp này cho phép xử lý đồng thời nhiều biến đầu vào và đầu ra mà không đòi hỏi phải giả định trước dạng hàm sản xuất toán học cụ thể, tránh được sai lệch do chỉ định sai hàm như các phương pháp tham số truyền thống.

Bước 2: Sử dụng mô hình hồi quy Tobit kiểm duyệt (Censored Regression Model) trên phần mềm STATA. Lý do lựa chọn mô hình Tobit xuất phát từ đặc tính biến phụ thuộc là điểm hiệu quả kỹ thuật (TE) thu được từ bước 1 bị chặn trong khoảng giá trị từ 0 đến 1. Khi biến phụ thuộc bị giới hạn, việc áp dụng mô hình bình phương bé nhất thông thường (OLS) sẽ dẫn đến các ước lượng chệch và không vững, trong khi mô hình Tobit giải quyết triệt để hiện tượng cắt cụt dữ liệu này.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả ước lượng DEA cho thấy điểm hiệu quả kỹ thuật (TE) bình quân của 28 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2008 – 2015 đạt 0.851 (85.1%). Điều này chứng minh hệ thống ngân hàng mới chỉ vận hành ở mức hiệu quả trung bình, tồn tại khoảng 14.9% sự lãng phí các yếu tố đầu vào như chi phí nhân công và vốn tiền gửi.

Diễn biến hiệu quả kỹ thuật theo thời gian ghi nhận mức tăng trưởng liên tục từ năm 2008 (đạt 83.2%) lên đỉnh điểm 93.4% vào năm 2011. Tuy nhiên, sau năm 2011, TE suy giảm mạnh và chạm mức 77.4% vào năm 2015, tương ứng mức giảm 16.0 điểm phần trăm so với giai đoạn đỉnh cao.

Khi phân rã TE, giá trị hiệu quả kỹ thuật thuần (PE) trung bình đạt 0.932 (93.2%), cao hơn đáng kể so với hiệu quả quy mô (SE) trung bình đạt 0.913 (91.3%). Điều này khẳng định sự phi hiệu quả kỹ thuật toàn bộ bắt nguồn chủ yếu từ sự suy giảm của hiệu quả quy mô.

Kết quả ước lượng từ mô hình hồi quy Tobit chỉ ra rằng: tỷ lệ dư nợ tín dụng trên tổng tài sản (LTA), tỷ lệ tiền gửi trên tổng tài sản (DTA), tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (ETA) và quy mô tổng tài sản (SIZE) có tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đến hiệu quả kỹ thuật. Ngược lại, tỷ lệ dự phòng rủi ro nợ xấu trên tổng dư nợ (RTL) tác động tiêu cực mạnh mẽ đến hiệu quả hoạt động, với hệ số hồi quy âm và có ý nghĩa thống kê ở mức 1%.

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng hiệu quả kỹ thuật trong giai đoạn 2008 – 2011 chủ yếu được thúc đẩy bởi sự mở rộng quy mô tín dụng ồ ạt, khi doanh thu lãi bình quân tăng gấp 2.7 lần từ 4,458 tỷ đồng năm 2008 lên 12,123 tỷ đồng năm 2011. Tuy nhiên, tăng trưởng nóng đã để lại hệ lụy nợ xấu nghiêm trọng sau năm 2011. Việc tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng (RTL) tăng vọt khiến các ngân hàng phải trích lập chi phí dự phòng lớn, làm xói mòn lợi nhuận và kéo giảm hiệu quả kỹ thuật xuống 77.4% vào năm 2015.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ đường xu hướng thể hiện sự phân kỳ giữa PE và SE trong giai đoạn 2011 – 2015, kết hợp với bảng ma trận so sánh điểm số TE giữa nhóm ngân hàng thương mại nhà nước và nhóm ngân hàng thương mại cổ phần. Bảng số liệu cho thấy nhóm ngân hàng nhà nước có lợi thế quy mô nhưng khả năng linh hoạt quản trị chi phí còn hạn chế.

Kết quả nghiên cứu này tương đồng với các công bố của Miller và Noulas tại thị trường Mỹ, cũng như nghiên cứu của Nguyễn Việt Hùng (2008) và Nguyễn Minh Sáng (2015) tại Việt Nam. Điểm đồng thuận lớn nhất là sự suy giảm tiến bộ công nghệ và quy mô hoạt động dịch vụ ngoài lãi chưa được đầu tư đúng mức chính là nguyên nhân làm kìm hãm năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của ngành ngân hàng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng và kiểm soát nợ xấu. Ban điều hành các ngân hàng thương mại cần thiết lập hệ thống cảnh báo sớm rủi ro tín dụng, chuẩn hóa quy trình thẩm định tài sản bảo đảm và chủ động phân loại nợ theo chuẩn mực quốc tế. Mục tiêu đặt ra là kiểm soát tỷ lệ nợ xấu thực tế dưới mức 2.5% và tối ưu hóa tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro (RTL) trong lộ trình 2016 – 2018.

Thứ hai, tái cấu trúc quy mô hoạt động và tối ưu hóa chi phí vận hành. Hội đồng quản trị các ngân hàng thương mại cổ phần cần rà soát lại mạng lưới chi nhánh, cắt giảm từ 10% đến 15% các khoản chi phí quản lý hành chính và chi phí lao động kém hiệu quả. Đơn vị thực hiện cần điều chỉnh cấu trúc tài sản để đưa chỉ số hiệu quả quy mô (SE) đạt trên 0.950 trong giai đoạn 2016 – 2020.

Thứ ba, đẩy mạnh hiện đại hóa công nghệ ngân hàng và đa dạng hóa nguồn thu ngoài lãi. Khối công nghệ thông tin và phát triển sản phẩm tại các ngân hàng cần dành tối thiểu 15% đến 20% ngân sách hoạt động hàng năm để đầu tư nâng cấp hệ thống ngân hàng lõi (Core Banking) và phát triển dịch vụ ngân hàng số. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ trọng thu nhập ngoài lãi (Y2) lên mức 25% đến 30% trong tổng cơ cấu doanh thu trước năm 2022.

Thứ tư, hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường thanh tra giám sát hệ thống. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều hành thị trường tiền tệ, giám sát chặt chẽ việc tuân thủ tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR > 8%) theo định hướng chuẩn mực Basel II. Cơ quan quản lý cần đẩy mạnh việc xử lý các ngân hàng yếu kém thông qua hoạt động sáp nhập, hợp nhất bắt buộc trong giai đoạn 2016 – 2019 nhằm nâng cao sức mạnh tổng thể của toàn hệ thống.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Ban lãnh đạo và cán bộ quản trị chiến lược tại các ngân hàng thương mại. Luận văn cung cấp khung đo lường DEA định lượng giúp các nhà quản trị nhận diện chính xác mức độ lãng phí của từng yếu tố đầu vào (vốn, chi phí nhân sự), từ đó tối ưu hóa danh mục tài sản và tái định hình quy mô chi nhánh phù hợp với điều kiện thị trường.

Nhóm 2: Cơ quan quản lý nhà nước và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của đề án tái cơ cấu 2011 – 2015, hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách xây dựng lộ trình thanh tra giám sát chất lượng tài sản và hoàn thiện các quy định an toàn vĩ mô cho hệ thống tổ chức tín dụng.

Nhóm 3: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng và Kinh tế học. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình nghiên cứu hai bước kết hợp phân tích bao dữ liệu (DEA) với mô hình hồi quy Tobit cho dữ liệu bảng, hỗ trợ xây dựng phương pháp luận cho các đề tài nghiên cứu thực nghiệm tiếp theo.

Nhóm 4: Các chuyên viên phân tích tài chính, công ty chứng khoán và các quỹ đầu tư. Công trình cung cấp phương pháp đánh giá hiệu quả toàn diện thay thế cho các chỉ số tài chính truyền thống (ROA, ROE), giúp nhà đầu tư định giá chính xác năng lực nội tại và tiềm năng tăng trưởng của các cổ phiếu ngân hàng niêm yết.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA) có ưu điểm gì vượt trội so với phân tích chỉ số tài chính thông thường? Phương pháp DEA đánh giá hiệu quả tổng hợp thông qua việc kết hợp đồng thời 3 biến đầu vào và 2 biến đầu ra mà không cần áp đặt hàm sản xuất cố định. Khác với chỉ số ROA hay ROE chỉ phản ánh cục bộ từng khía cạnh, DEA xác định rõ khoảng cách giữa ngân hàng với đường biên hiệu quả tối ưu, chỉ ra tỷ lệ lãng phí 14.9% nguồn lực của hệ thống.

Tại sao nghiên cứu phải sử dụng mô hình hồi quy Tobit ở bước thứ hai thay vì mô hình OLS? Điểm số hiệu quả kỹ thuật (TE) thu được từ mô hình DEA mang đặc tính biến bị chặn trong khoảng từ 0 đến 1. Nếu sử dụng mô hình hồi quy bình phương bé nhất (OLS), các ước lượng thu được sẽ bị chệch và thiếu tính nhất quán. Mô hình hồi quy kiểm duyệt Tobit xử lý triệt để hiện tượng phân phối dữ liệu bị cắt cụt này.

Quy mô tổng tài sản (SIZE) ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại? Theo kết quả hồi quy Tobit trên 223 quan sát, biến quy mô (SIZE) có hệ số tương quan dương với hiệu quả kỹ thuật ở mức ý nghĩa thống kê cao. Các ngân hàng có quy mô tài sản lớn tận dụng được lợi thế kinh tế nhờ quy mô, tiết giảm chi phí vận hành trên mỗi đơn vị tài sản và dễ dàng đầu tư nâng cấp hạ tầng công nghệ.

Hiệu quả kỹ thuật thuần (PE) và hiệu quả quy mô (SE) khác nhau như thế nào? Hiệu quả kỹ thuật thuần (PE) đo lường năng lực quản trị và điều hành nội bộ của ngân hàng mà không bị phụ thuộc vào quy mô tài sản, đạt mức bình quân 0.932. Trong khi đó, hiệu quả quy mô (SE) phản ánh việc ngân hàng có đang hoạt động ở mức sản lượng tối ưu hay không, đạt mức bình quân 0.913 trong giai đoạn 2008 – 2015.

Tại sao tỷ lệ dự phòng rủi ro nợ xấu (RTL) lại kéo giảm hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng? Khi tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro nợ xấu (RTL) tăng lên, ngân hàng buộc phải phân bổ một phần lớn doanh thu để bù đắp các khoản tổn thất tín dụng tiềm ẩn. Điều này làm sụt giảm thu nhập ròng và gia tăng chi phí vốn, trực tiếp làm suy giảm điểm số hiệu quả kỹ thuật đầu ra của ngân hàng.

Kết luận

Năm kết luận trọng tâm từ công trình nghiên cứu:

• Hiệu quả kỹ thuật (TE) bình quân của 28 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2008 – 2015 đạt 85.1%, duy trì ở mức trung bình và có xu hướng suy giảm rõ rệt sau năm 2011.
• Năng lực quản trị nội bộ (PE đạt 93.2%) đóng góp tích cực hơn vào hiệu quả hoạt động so với hiệu quả quy mô (SE đạt 91.3%).
• Sự sụt giảm của tiến bộ công nghệ và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) là nguyên nhân cốt lõi gây phi hiệu quả dài hạn trong toàn hệ thống.
• Tỷ lệ dư nợ tín dụng, tỷ lệ tiền gửi, vốn chủ sở hữu và quy mô tài sản thúc đẩy hiệu quả kỹ thuật, trong khi trích lập dự phòng nợ xấu gây tác động tiêu cực mạnh.
• Giai đoạn tái cơ cấu 2011 – 2015 đã bước đầu thanh lọc các ngân hàng yếu kém nhưng cần thêm thời gian để nâng cao hiệu quả kỹ thuật tổng thể.

Đóng góp chính của luận văn là bổ sung bộ bằng chứng thực nghiệm giá trị về hiệu quả hoạt động ngân hàng thông qua mô hình tích hợp DEA - Tobit. Về lộ trình triển khai tiếp theo, hệ thống ngân hàng cần hoàn tất áp dụng chuẩn mực an toàn vốn Basel II trong giai đoạn 2016 – 2020 và chuyển đổi số toàn diện trước năm 2025. Các ngân hàng thương mại và cơ quan quản lý cần chủ động khai thác các phát hiện định lượng từ luận văn để hoạch định chính sách kinh doanh và điều hành tiền tệ an toàn, bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 sẽ hệ thống hoá các cơ sở lý thuyết về hiệu quả hoạt động và các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động của NHTM. Cơ sở lý thuyết về hiệu quả và hiệu quả hoạt động của NHTM 2. Khái niệm hiệu quả Hiệu quả là một phạm trù được sử dụng rộng rãi trong tất cả các lĩnh vực kinh tế, kỹ thuật, xã hội và ở mỗi lĩnh vực khác nhau, xét trên góc độ khác nhau thì có những cách nhìn nhận, quan điểm khác nhau về vấn đề hiệu quả. Nhà kinh tế học Adam Smith cho rằng "Hiệu quả là kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế, là doanh thu tiêu thụ hàng hóa".

Theo nhà kinh tế học M. Theo Hollingsworth và Parkin (1998) xác định hiệu quả là "sự phân bổ các nguồn lực khan hiếm nhằm tối đa hóa việc đạt được mục tiêu" (trích dẫn ở Bdour và Al- khoury, 2008, trang 167). Theo Cooper (2004) một DMU (Decision Making Unit – đơn vị ra quyết định - có thể là doanh nghiệp, ngân hàng hay bất cứ đơn vị sản xuất, kinh doanh nào…) được đánh giá là hiệu quả hoàn toàn 100% trên cơ sở chứng cứ rõ ràng nếu và chỉ nếu hiệu quả của những DMU khác không cho thấy rằng một số yếu tố đầu vào hay đầu ra của nó có thể được cải thiện mà không làm xấu đi một số yếu tố đầu vào hoặc đầu ra khác. Theo Coelli (2005) hiệu quả là mối quan hệ giữa nguồn lực đầu vào (như lao động, vốn, máy móc…) với kết quả trung gian hay kết quả cuối cùng.

Từ các quan điểm trên có thể thấy cho đến hiện nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về vấn đề hiệu quả. Thông thường khi nhắc đến hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, người ta thường để cập đến hai phạm trù hiệu quả là hiệu quả kinh tế và hiệu quả kinh tế xã hội. Theo Ngô Đình Giao (1997) (i) “Hiệu quả kinh tế của một 7 hiện tượng (hoặc quá trình) kinh tế là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực (nhân lực, tài lực, vật lực, tiền vốn) để đạt được mục tiêu xác định”. (ii) Hiệu quả kinh tế - xã hội là hiệu quả mà doanh nghiệp đem lại cho xã hội và nền kinh tế quốc dân.

Nó thể hiện qua việc tăng thu ngân sách cho Nhà nước, tạo thêm công ăn việc làm cho người lao động, nâng cao mức sống của người lao động và tái phân phối lợi tức xã hội. Do vậy, để làm rõ và thống nhất về thuật ngữ “hiệu quả hoạt động” (hay hiệu quả hoạt động kinh doanh) trong luận văn sẽ được hiểu và xem xét trên khía cạnh hiệu quả kinh tế của hoạt động kinh doanh. Tóm lại, từ các định nghĩa trên về hiệu quả và hiệu quả kinh tế, có thể đúc kết hiệu quả hoạt động là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực hay các biến số đầu vào (các yếu tố sản xuất như vốn, nhân lực, khoa học công nghệ, tài nguyên thiên nhiên,.) để đạt được các kết quả đầu ra hay mục tiêu mà doanh nghiệp đã xác định. Mối tương quan này có thể được thể hiện: Hiệu quả = Đầu ra /Đầu vào Khái niệm về hiệu quả hoạt động kinh doanh đã cho thấy bản chất của hiệu quả hoạt động kinh doanh là phản ánh mặt chất lượng của các hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực để đạt được các mục tiêu của doanh nghiệp.

Hay nói cách khác nó phản ánh những lợi ích đạt được từ hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trên cơ sở so sánh kết quả thu được (doanh thu, lợi nhuận,.) với chi phí bỏ ra trong suốt quá trình kinh doanh của doanh nghiệp. Hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại Theo giáo sư kinh tế học và tài chính Peter S.Rose thì về bản chất ngân hàng thương mại cũng có thể được coi như một tập đoàn kinh doanh và hoạt động với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận với mức độ rủi ro cho phép. Tuy nhiên, khả năng sinh lời là mục tiêu được các ngân hàng quan tâm hơn cả vì thu nhập cao sẽ giúp các ngân hàng có thể bảo toàn vốn, tăng khả năng mở rộng thị phần, thu hút vốn đầu tư. Do vậy, khái niệm hiệu quả hoạt động kinh doanh trên cũng phù hợp với ngân hàng.

8 Do đó, đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại (hay hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng) trong bài nghiên cứu này chính là đánh giá khả năng sử dụng các nguồn lực của ngân hàng (nguồn vốn, nhân lực, công nghệ), khả năng quản lý để đạt được kết quả đầu ra tốt nhất, hay khả năng tạo ra lợi nhuận của ngân hàng. Tuy nhiên, ngân hàng thương mại với vai trò quan trọng là tổ chức trung gian tài chính giúp lưu chuyển vốn trong nền kinh tế, sự lành mạnh của hệ thống ngân hàng thương mại có quan hệ chặt chẽ với sự ổn định và phát triển của nền kinh tế. Vì vậy, trong đánh giá hoạt động ngân hàng thì hiệu quả hoạt động kinh doanh cần được đánh giá trong mối quan hệ chặt chẽ với rủi ro. Hiệu quả hoạt động kinh doanh được coi là tốt hơn khi mức độ rủi ro không đổi nhưng hiệu quả cao hơn, hoặc với hiệu quả không đổi nhưng mức độ rủi ro thấp hơn.

Phân loại hiệu quả hoạt động Theo nhà kinh tế học M. Cụ thể: Hiệu quả kỹ thuật (TE) đạt được khi doanh nghiệp có thể sản xuất ở mức tối đa các kết quả đầu ra với các yếu tố đầu vào nhất định hoặc mức tối thiểu các yếu tố đầu vào với các đầu ra nhất định. Cụ thể, theo Koopmans "một doanh nghiệp đạt hiệu quả kỹ thuật nếu nó không thể sản xuất hơn một đầu ra mà không sản xuất ít hơn một số đầu ra khác hoặc sử dụng nhiều hơn một số yếu tố đầu vào" (trích dẫn trong Mokhtar, AlHabshi, và Abdullah, 2006 trang 2). Nói cách khác, không có lãng phí phát sinh trong hoạt động sản xuất của doanh nghiệp.

Hiệu quả kỹ thuật gồm có Hiệu quả kỹ thuật thuần túy (Pure Technical Efficiency – PE) và hiệu quả quy mô (Scale Efficiency – SE). Hiệu quả phân bổ (AE) đề cập đến sự kết hợp tối ưu đầu vào và đầu ra tại một mức giá nhất định. Mục đích của doanh nghiệp bao gồm: sản xuất các đầu ra cho 9 trước tại chi phí tối thiểu (cost efficiency); sử dụng các yếu tố đầu vào cho trước để tối đa hóa doanh thu (revenue efficiency); và phân bổ các đầu vào và đầu ra để tối đa hóa lợi nhuận (profit efficiency) (Mokhtar và các tác giả khác, 2006). Do đó theo Farrell, sự kết hợp của hai thành phần hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ sẽ tạo ra hiệu quả kinh tế tổng thể (overall economic efficiency – OE).

Khái niệm này được minh họa như sau: Hình 2.1: Hiệu quả kinh tế tổng thể (OE), hiệu quả kỹ thuật (TE) và hiệu quả phân bổ (AE) Nguồn: Coelli, Prasada Rao & Battese (1998, p. 135) Biểu đồ trên minh họa một doanh nghiệp sử dụng hai yếu tố đầu vào (X1 và X2) để sản xuất ra kết quả đầu ra (y) tại điểm P. Đường cong SS' cho thấy khả năng kết hợp các yếu tố đầu vào mà doanh nghiệp có thể sản xuất một cách hoàn toàn hiệu quả. Đường AA' là đường tỷ lệ giá của các yếu tố đầu vào, nó thể hiện sự kết hợp đa dạng các yếu tố đầu vào tại cùng mức chi tiêu như nhau.

Nếu sản xuất của công ty hiệu quả, nó sẽ đạt tại điểm Q' là điểm có chi phí tối thiểu. Đó là điểm giao nhau giữa đường SS' và AA', nơi mà chỉ rõ sự kết hợp các yếu tố đầu vào tại Q' là hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ. Vì doanh nghiệp đang sử dụng kết hợp các đầu vào tại điểm P nên xảy ra hai dạng phi hiệu quả. Đầu tiên, là phi hiệu quả kỹ thuật, bằng cách di chuyển đến điểm Q, nó có thể sản xuất cùng một lượng đầu ra 10 với đầu vào ít hơn.

Vì vậy, để đo lường độ lớn hiệu quả kỹ thuật của một doanh nghiệp (TE), tỷ lệ được tính toán là OQ/OP hoặc bằng 1 - QP/OP. Thứ hai, đó là phi hiệu quả phân bổ. Sản xuất tại điểm P chứng tỏ rằng doanh nghiệp đã thực hiện một lựa chọn sai lầm khi kết hợp các yếu tố đầu vào ở mức giá nhất định, do đó gia tăng chi phí nhiều hơn nếu nó sản xuất tại điểm Q'. Để đo lường hiệu quả phân bổ (AE), tỷ lệ này được tính bằng OR/OQ.

Do đó, dựa trên khái niệm của Farrell, hiệu quả tổng thể (OE) được tính bằng hiệu quả kỹ thuật (TE) nhân với hiệu quả phân bổ (AE), có thể được viết thành: OE = TE X AE = (OQ/OP) X (OR/OQ). Tuy nhiên, do hạn chế về vấn đề thời gian cũng như khó khăn trong việc xác định giá của các yếu tố đầu vào (cụ thể là yếu tố nguồn vốn chủ sở hữu ngân hàng), nên luận văn chỉ tập trung phân tích, đánh giá về mặt hiệu quả kỹ thuật (technical efficiency) dựa trên quan điểm của nhà kinh tế học M.Farrell (1957) là khả năng đơn vị kinh doanh sản xuất tối đa hóa đầu ra với số lượng đầu vào cho trước hoặc tối thiểu hóa yếu tố đầu vào để sản xuất ra được một lượng đầu ra. Các phương pháp đo lường hiệu quả hoạt động Theo lý thuyết, có hai phương pháp để đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng: Thứ nhất, phương pháp kinh điển được các nhà phân tích sử dụng khá phổ biến trong đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng là phương pháp phân tích các chỉ số tài chính, chằng hạn như các chỉ số ROA, ROE, NIM, NNIM, EVA, EPS… Trong đó, lợi nhuận được xem là chỉ tiêu đánh giá hiệu quả hoạt động thích hợp và được sử dụng rộng rãi nhất, đặc biệt là ROA và ROE (hay ROAA và ROEA). Theo Ngân hàng dự trữ liên bang thành phố Kansas (Forest E.Myers, Division of Supervision and Risk Management Federal Reserve Bank of Kansas City, 2005 trang 69) “ROA là một trong những cách đo lường thường được sử dụng nhất để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng”.

ROA hay ROAA cung cấp một bức tranh đơn giản về khả năng quản lý để tạo ra lợi nhuận từ tài sản đã đầu tư.