Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Người chưa thành niên phạm tội và thủ tục giải quyết vụ án đối với người chưa thành niên. Người chưa thành niên phạm tội 1. Người chưa thành niên Người chưa thành niên là thuật ngữ phổ biến được sử dụng trong đời sống cũng như trong các ngành khoa học nghiên cứu.
Dưới nhiều góc độ nghiên cứu cũng như mục đích nghiên cứu khác nhau mà ở mỗi ngành khoa học lại có cách hiểu riêng về thuật ngữ này. Theo Từ điển Tiếng Việt: “Vị thành niên là người chưa đến tuổi được pháp luật công nhận là công dân với đầy đủ các quyền và nghĩa vụ hay nói cách khác là người chưa đủ 18 tuổi”. Định nghĩa này phù hợp với tinh thần của Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em thông qua ngày 20/11/1989: “Trong phạm vi của Công ước này, trẻ em có nghĩa là những người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn” [4, Điều 1, tr. Theo cách hiểu thông thường, từ “trẻ em” nghĩa là người chưa thành niên, hay vị thành niên.
Thế nhưng trong Công ước này trẻ em lại bao gồm tất cả những người chưa phải người lớn. Công ước nhấn mạnh rằng tất cả những ai dưới 18 tuổi thì được hưởng mọi quyền lợi đã được ghi nhận trong Công ước. Tuy nhiên, những quy định khác nhau về khái niệm người chưa thành niên lại nằm trong các văn bản pháp luật truyền thống của các quốc gia trên thế giới. Sở dĩ có sự quy định khác nhau như vậy là do xuất phát từ truyền thống lịch sử văn hóa cũng như các quan niệm về đạo đức, phong tục tập quán 7 của các quốc gia khác nhau.
Mặt khác, còn do điều kiện kinh tế - xã hội, sự phát triển về sinh học của con người, đặc biệt là chính sách pháp luật và yêu cầu của thực tiễn công tác đấu tranh phòng chống tội phạm của mỗi quốc gia cũng có sự khác nhau. Trong phạm vi một quốc gia, thì tùy vào từng ngành khoa học mà người ta cũng có khái niệm khác nhau về người chưa thành niên. Ở Việt Nam, Điều 1 Luật giáo dục, chăm sóc và bảo vệ trẻ em Việt Nam quy định rõ: “Trẻ em quy định trong luật này là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi” [23]. Bộ luật dân sự năm 2005 cũng có quy định tương tự: “Người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành niên” [28, Điều 18].
Như vậy, theo nghĩa chung nhất thì người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi. Ở độ tuổi này, người chưa thành niên có những đặc điểm tâm sinh lý đặc trưng và chính vì thế mà bất cứ ngành luật nào cũng dành những quy định đặc biệt để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho họ. Bất kể một công dân nào sinh ra cũng có sẵn một cơ sở vật chất giống nhau đó là bộ não. Đây là điều kiện cần, nhưng chưa đủ.
Trong qua trình lớn lên, trưởng thành, bộ não của con người tiếp nhận, chọn lọc những kỹ năng sống, tri thức để phát triển qua gia đình, nhà trường, xã hội xung quanh. Ăngghen đã từng nói: Ý thức từ ban đầu đã là sản phẩm của xã hội và vẫn là sản phẩm của xã hội chừng nào xã hội còn tồn tại và chỉ trong tự ý thức con người mới tách mình độc lập với thế giới xung quanh, xác định vị trí của mình trong những quan hệ tự nhiên và xã hội. Đây là điều kiện đủ để một người đạt đến ngưỡng gọi là “trưởng thành” hay “đã thành niên”. Dưới ngưỡng này đồng nghĩa với việc chưa phát triển đầy đủ, khả năng thích ứng với xã hội còn kém và rất dễ bị thương tổn tâm lý, nếu không khéo léo “chạy chữa” thì người đó sẽ không thể trở thành một người trưởng thành thật sự.
Người chưa thành niên chính là những người đang ở vị thế như vậy. Người chưa thành niên phạm tội Như đã phân tích ở trên, năng lực trách nhiệm hình sự chỉ hình thành khi con người đạt đến một độ tuổi nhất định và năng lực đó sẽ được hoàn thiện ở một độ tuổi tiếp theo. Người chưa thành niên, hay vị thành niên hoặc có nơi coi là trẻ em về thể chất và tâm sinh lý đã có sự phát triển đáng kể, có khả năng hiểu biết nhất định để có những xử sự phù hợp với quy định của pháp luật. Theo nguyên tắc công bằng của pháp luật, họ phải chịu trách nhiệm về hành vi do chính mình thực hiện.
“Người chưa thành niên phạm tội” là thuật ngữ sử dụng trong khoa học PLHS, PLTTHS và các khoa học gần gũi khác. Mặc dù BLTTHS và BLHS đều có dành một chương riêng để quy định về người chưa thành niên phạm tội, nhưng lại đều không có khái niệm lập pháp chính thức thế nào là người chưa thành niên phạm tội. BLHS 1985 cũng như BLHS 1999 khi nói tới người chưa thành niên phạm tội chỉ đưa ra một khái niệm gián tiếp thông qua việc quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Điều 12 BLHS năm 1999 thì người từ đủ 16 tuổi trở lên mới phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, còn người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi thì chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.
BLHS năm 1999 cũng quy định: “Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự theo những quy định của chương này” [25, Điều 68]. Với quy định trong các điều khoản trên có thể hiểu người chưa thành niên phạm tội bao gồm những người từ đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi. Nhưng cũng cần phải lưu ý rằng: Người chưa thành niên trong pháp luật hình sự Việt Nam phải được nhìn nhận chính xác từ hai góc độ, không nên đồng nhất thuật ngữ “người chưa thành niên” trong pháp luật hình sự với thuật ngữ “người chưa thành niên phạm tội”. Ở góc độ thứ nhất, người chưa thành niên 9 là người bị hại, người xúi giục, “người chưa thành niên” sẽ bao gồm tất cả những người ở độ tuổi dưới 18 tuổi.
Nhìn từ góc độ thứ hai, “người chưa thành niên” bằng năng lực, nhận thức của mình thực hiện hành vi bị pháp luật cấm, tức là người chưa thành niên phạm tội. Tại thời điểm họ thực hiện hành vi phạm tội, pháp luật quy định họ phải đang ở độ tuổi 14 tuổi đến dưới 18 tuổi mà không ở trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự (tình trạng bị mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hoạt động của mình do bị mắc bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác). Một câu hỏi mà bất cứ một người nào mới tiếp xúc với pháp luật hình sự cũng sẽ đặt ra trong trường hợp này là: tại sao pháp luật hình sự lại quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự là 14 tuổi? Ở một số quốc gia trên thế giới quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự rất khác nhau; ví dụ: Singapo: 7 tuổi; Anh: 10 tuổi; Canada: 12 tuổi; Nhật Bản, Nga: 14 tuổi; Thụy Điển: 15 tuổi; Cuba: 16 tuổi… Sở dĩ, pháp luật hình sự của các nước quy định khác nhau như vậy là do phụ thuộc vào điều kiện phát triển của từng nước. Ở nước ta, pháp luật hình sự quy định 14 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự là phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội.
Trong độ tuổi này, người chưa thành niên đã bắt đầu phát triển nhanh về tâm sinh lý. Họ đã tự ý thức được những hành vi của mình, tự ý thức được đâu là đúng, đâu là sai, ý thức được phần nào những việc gì là đúng pháp luật, việc gì là sai trái, bị pháp luật cấm. Vì lẽ đó, họ cũng đã có sự cân nhắc, dù cẩn thận hay không trước khi thực hiện hành vi của mình. Từ đó, họ có nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm về chính hành vi do mình thực hiện ấy.
Như vậy, khái niệm về người chưa thành niên phạm tội do BLHS quy định có ý nghĩa pháp lý sâu sắc. Đó là cơ sở xác định tính chất tội phạm đối với những hành vi do người chưa thành niên thực hiện và tạo điều kiện cho việc áp dụng hình phạt phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội 10 của hành vi trên cơ sở những đặc điểm tâm sinh lý vào thời điểm họ phạm tội. Không những thế, khái niệm trên còn mang ý nghĩa chính trị - xã hội bởi nó phù hợp với nội dung điều ước quốc tế, tiến bộ của nhân loại mà chúng ta đã gia nhập vừa phù hợp với đặc điểm kinh tế xã hội, sự phát triển về thể chất, tinh thần con người Việt Nam và kinh nghiệm đấu tranh phòng chống tội phạm ở nước ta. Thuật ngữ “người chưa thành niên phạm tội” vốn đã phức tạp lại càng phức tạp thêm vì vấn đề này không chỉ có ý nghĩa về phương diện đạo đức, pháp lý mà còn có ý nghĩa về phương diện thực tế hoặc thống kê.
Trong thực tế, còn tồn tại nhiều vướng mắc gây tranh cãi khi xác định một cá nhân có phải là người chưa thành niên phạm tội hay không. Trước hết, phải kể đến khó khăn vướng mắc trong việc xác định độ tuổi của một người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong những trường hợp không rõ ràng về ngày, tháng, năm sinh. Thứ hai là khó khăn trong việc xác định hành vi nguy hiểm cho xã hội mà người chưa thành niên thực hiện có phải là tội phạm hay không phải tội phạm vì rất khó phân biệt tội phạm với các loại vi phạm khác. Chẳng hạn, hành vi trộm cắp một chiếc xe đạp của người khác chỉ trở thành tội phạm khi xác định chính xác giá trị của chiếc xe từ hai triệu đồng trở lên, nếu không, hành vi đó chỉ là một vi phạm hành chính.
Cuối cùng là khó khăn, vướng mắc trong việc xác định một cách chính xác, phù hợp với thực tế tổng số vụ và người chưa thành niên phạm tội hàng năm. Con số người chưa thành niên phạm tội phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trước hết là mức độ kiểm soát tội phạm, hiệu quả của công tác phát hiện, xử lý tội phạm. Các tội phạm do người chưa thành niên thực hiện được phát hiện chỉ là một phần mà chúng ta biết được trong số rất nhiều vụ phạm pháp hình sự đã và đang xảy ra.