CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA PHẠM NHÂN QUA CÔNG TÁC KIỂM SÁT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM 1. Khái quát về quyền con người của phạm nhân qua công tác kiểm sát thi hành án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân ở Việt Nam 1. Khái niệm về quyền con người của phạm nhân qua công tác kiểm sát thi hành án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân ở Việt Nam 1. Khái niệm quyền con người Dưới góc độ nghiên cứu pháp lý, xác định quyền con người được hiểu là những nhu cầu, quyền lợi, lợi ích cá nhân gắn liền với quyền công dân (là quyền tự nhiên, vốn có, gắn với một cá nhân từ khi sinh ra, chấm dứt khi cá nhân đó chết, được Nhà nước mỗi quốc gia công nhận, bảo vệ, quy định).
Đây có thể là cách hiểu đơn giản, khái quát và cơ bản nhất về quyền con người. Tuy nhiên, khó có thể đưa ra được một khái niệm cụ thể, chính xác, chi tiết, thống nhất về quyền con người, nhưng có thể xác định quyền con người có một số thuộc tính cơ bản như sau: Thứ nhất, quyền con người là quyền mang tính chất, thuộc tính cá nhân và mang tính chủ thể. Thứ hai, quyền con người do Nhà nước công nhận, quy định, bảo vệ trong hệ thống pháp luật từng quốc gia do đó, pháp luật quy định về quyền con người phản ảnh các nhu cầu và khả năng khách quan phù hợp với chế độ chính trị, kinh tế, dân trí, tình hình xã hội hiện tại của quốc gia đó. Và chỉ khi quyền con người được xác định, quy định trong hệ thống pháp luật quốc gia thì mới được công nhận, đảm bảo trở thành hiện thực trong thực tiễn.
Theo đó, quyền con người được hiểu là những quyền cơ bản, mang thuộc tính cá nhân và được 7 pháp luật quốc gia thừa nhận hoặc quy định trong hệ thống pháp luật, nó phù hợp với các tiêu chuẩn, các nguyên tắc của pháp luật quốc tế và có cơ chế bảo đảm thực hiện trong xã hội. Khái niệm quyền con người của phạm nhân Theo quy định của Luật thi hành án hình sự năm 2019, phạm nhân là người bị Tòa án kết án phạt tù bằng bản án có hiệu lực pháp luật, phải chấp hành án tại cơ sở giam giữ (theo đó, cơ sở giam giữ là nơi tổ chức quản lý, giam giữ và giáo dục cải tạo phạm nhân, bao gồm trại giam, trại tạm giam, nhà tạm giữ [11]). Như vậy, phạm nhân trước hết họ là con người, nhưng được hưởng quyền con người trên phương diện bị hạn chế một số quyền lợi nhất định và kèm theo đó là họ phải thực hiện những nghĩa vụ nhất định đối với Nhà nước, do Nhà nước quy định và ghi nhận trong hệ thống pháp luật của quốc gia. Một số đặc điểm cơ bản của QCN của phạm nhân: Thứ nhất, bị hạn chế một số quyền được hưởng, nghĩa là phạm nhân khi đang chấp hành án tại Trại giam thì chỉ được hưởng một số QCN nhất định theo pháp luật quy định, như bị hạn chế quyền đi lại, quyền cư trú, quyền bầu cử, quyền lao động, học tập.
Thứ hai, bị thụ động trong việc thực hiện QCN và tính bị phụ thuộc vào nghĩa vụ bảo đảm của Nhà nước, được hiểu là do phạm nhân là đối tượng đang chấp hành án tại cơ sở giam giữ, cụ thể là trại giam nên sẽ chịu sự giám sát giáo dục, quản lý của Trại giam, các cán bộ thực thi nhiệm vụ,.theo quy định pháp luật của từng quốc gia. Do đó, việc thực hiện các quyền của phạm nhân đều dưới sự giám sát, quản lý của Nhà nước, cụ thể ở đây là Trại giam. Như vậy, có thể đưa ra khái niệm về QCN của phạm nhân trong thi hành án hình sự là những quyền lợi mà pháp luật mỗi quốc gia quy định đối với người thi hành án phạt tù được hưởng trong thời gian chấp hành án tại cơ sở giam giữ, cụ thể ở đây là trại giam. Họ sẽ được hưởng những quyền lợi nhất 8 định, bị hạn chế một phần so với người công dân bình thường, đồng thời, cũng phải thực hiện những nghĩa vụ đối với Nhà nước.
Quyền con người của phạm nhân và nghĩa vụ của phạm nhân, được quy định cụ thể trong hệ thống pháp luật quốc gia và được đảm bảo thi hành bằng cơ chế hệ thống pháp luật quốc gia quy định. Thời điểm nảy sinh quyền và nghĩa vụ của phạm nhân là khi bản án có hiệu lực pháp luật và họ được đưa vào sở sở giam giữ phạm nhân để chấp hành án phạt tù, chấm dứt khi họ chấp hành xong hình phạt tù và được đưa ra khỏi cơ sở giam giữ. Khái niệm về quyền con người của phạm nhân qua công tác kiểm sát thi hành án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân Quyền con người của phạm nhân trong công tác kiểm sát thi hành án hình sự có những dấu hiệu sau: Một là, quyền được bảo đảm về “an ninh cá nhân”, an toàn tính mạng, sức khỏe của phạm nhân Phạm nhân khi chấp hành án phạt tù thì sẽ giam giữ chung buồng (phân loại phạm nhân theo quy định cụ thể: dựa trên độ tuổi, giới tính, bệnh tật,.), nhưng chủ yếu phải tiến hành giam giữ chung phòng giam, do đó, các hoạt động sinh hoạt của phạm nhân mang tính cộng đồng. Cơ sở giam giữ có trách nhiệm trước hết là bảo đảm tính mạng, sức khỏe của phạm nhân mà nơi dễ phát sinh nhất những mâu thuẫn, xâm hại đến an toàn tính mạng của phạm nhân là khu vực trong buồng giam, đó đó, để bảo đảm “an ninh cá nhân”, bảo đảm quyền con người cho phạm nhân, Cán bộ, chiến sỹ chuyên trách trực tiếp quản lý, giám sát giáo dục phạm nhân phải thường xuyên kiểm buồng phạm nhân để kiểm tra có hay không việc mang, cất giấu những vật cấm, vật nguy hiểm trong buồng giam.
Đồng thời, VKS khi tiến hành hoạt động kiểm tra theo tháng cũng phải kiểm tra kỹ nội dung này. Như vậy, việc đảm bảo an ninh tính mạng, an 9 toàn sức khỏe cho phạm nhân, góp phần bảo đảm các QCN khác của phạm nhân được thực hiện, bảo vệ. Hai là, QCN của phạm nhân được hệ thống các quy định của Nhà nước về các cơ chế thực hiện QCN của phạm nhân bảo vệ, tôn trọng, thực hiện. Phạm nhân là đối tượng theo quy định của mỗi quốc gia thì họ là chủ thể bị hạn chế một số quyền lợi nhất định trong quá trình chấp hành án phạt tù bởi bản án hình sự có hiệu lực pháp luật, nhưng xét về phương diện nhân đạo thì họ vẫn là con người, vẫn là công dân của nước mang quốc tịch, do đó họ vẫn được Nhà nước bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người, nhưng trên phương diện bị hạn chế một số quyền lợi nhất định.
Để QCN của phạm nhân được thực hiện thì Nhà nước cần có những quy định cụ thể, chi tiết về QCN của phạm nhân bằng việc nội luật hóa trong hệ thống pháp luật quốc gia, đồng thời, cần xây dựng cơ chế, nguồn nhân lực, cơ sở vật chất để QCN của phạm nhân được bảo đảm thực hiện có hiệu quả, hạn chế thấp nhất việc bị xâm phạm về quyền lợi. Như vậy, xác định quyền con người của phạm nhân được hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia xây dựng, thiết lập và đảm bảo thực hiện nghiêm túc trên thực tế, nhằm bảo đảm những quyền con người cho họ. Ở Việt Nam, Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan duy nhất có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, theo đó, chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp trong thi hành án hình sự là VKSND kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các chủ thể có thẩm quyền liên quan đến thi hành án hình sự. Từ đó có thể đưa ra khái niệm: “Quyền con người của phạm nhân qua công tác kiểm sát thi hành án hình sự, là việc tuân thủ hệ thống pháp luật và thực hiện các cơ chế bảo đảm thực thi pháp luật của nhà nước về quyền con người cho phạm nhân.
VKSND thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo luật định để kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong công tác thi hành 10 án hình sự, qua đó quyền con người của phạm nhân, được thực hiện, tôn trọng và bảo vệ”. Sự cần thiết bảo đảm quyền con người của phạm nhân qua công tác kiểm sát thi hành án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân Khoản 3 Điều 107 Hiến pháp 2013, cụ thể hóa, tại khoản 2 Điều 2 Luật tổ chức VKSND năm 2014 thì Viện Kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ sau: - Nhóm nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bao gồm bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. - Nhóm nhiệm vụ bảo bảo vệ quyền con người, quyền công dân. - Nhóm nhiệm vụ bảo vệ chính trị, xã hội, bao gồm bảo vệ chế độ bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân [5][8].
Có thể thấy, với chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKSND có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ pháp luật, pháp chế, bảo vệ quyền con người. Qua kiểm sát hoạt động tư pháp trong thi hành án hình sự, cụ thể kiểm sát đối với Tòa án, Cơ quan thi hành án, tổ chức, đơn vị, cá nhân có liên quan đến thi hành án, để phát hiện vi phạm trong quá trình thực hiện, nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của phạm nhân, trong đó có quyền con người được nghiêm túc thực hiện, tôn trọng và bảo vệ. Khi VKS phát hiện vi phạm thì có quyền kiến nghị, yêu cầu cơ quan, cá nhân khắc phục vi phạm, qua đó góp phần đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của nhà nước, tổ chức, cá nhân. Từ đó, QCN của phạm nhân được thực hiện nghiêm túc, đúng quy định pháp luật, hạn chế thấp nhất việc xâm phạm đến QCN của phạm nhân.
Việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân của VKSND còn được thể hiện trong việc phát hiện kịp thời để đưa ra xử lý nghiêm minh trước pháp luật đối với người có hành vi xâm phạm đến các quyền và lợi ích hợp pháp của 11 cơ quan, tổ chức, cá nhân, trong đó có các quyền con người của phạm nhân được tôn trọng khi không bị pháp luật tước bỏ.