Luận văn Thạc sĩ: Quản lý rủi ro tín dụng tại Ngân hàng TMCP ở Thái Nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng quản lý rủi ro tín dụng tại các ngân hàng TMCP ở Thái Nguyên, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện hiệu quả.

• Tác giả: Trần Quý Tùng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Phương Hảo
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế & Quản trị kinh doanh, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý rủi ro tín dụng tại Thái Nguyên 2024

Quản lý rủi ro tín dụng là một trong những hoạt động trọng yếu, quyết định sự an toàn và hiệu quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Tại Thái Nguyên, một trung tâm kinh tế năng động của vùng trung du miền núi phía Bắc, hoạt động tín dụng ngày càng mở rộng, đi kèm với những thách thức không nhỏ. Rủi ro tín dụng (RRTD), theo định nghĩa của Ngân hàng Nhà nước, là khả năng xảy ra tổn thất do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ theo cam kết. Luận văn “Quản lý rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn thành phố Thái Nguyên” của tác giả Trần Quý Tùng (2020) đã cung cấp một cái nhìn sâu sắc về thực trạng này. Hoạt động này không chỉ là việc phòng ngừa nợ xấu ngân hàng mà còn là một quy trình toàn diện, bao gồm việc xây dựng chiến lược, nhận diện, đo lường, kiểm soát và tài trợ rủi ro. Mục tiêu cuối cùng là tối ưu hóa lợi nhuận trên cơ sở mức rủi ro có thể chấp nhận được, đảm bảo an toàn vốn và phát triển bền vững. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt giữa các ngân hàng thương mại Thái Nguyên, việc xây dựng một hệ thống quản trị rủi ro tín dụng hiện đại, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế như Basel II và Basel III, trở thành yếu tố sống còn. Hiệu quả của công tác này ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín, thị phần và khả năng cạnh tranh của mỗi ngân hàng.

1.1. Vai trò cốt lõi của quản trị rủi ro tín dụng

Trong hoạt động ngân hàng, tín dụng là nguồn thu chủ yếu nhưng cũng là nơi tiềm ẩn rủi ro lớn nhất. Quản trị rủi ro tín dụng hiệu quả giúp ngân hàng bảo toàn vốn, giảm chi phí trích lập dự phòng, và nâng cao lợi nhuận. Nó tạo niềm tin cho khách hàng gửi tiền và nhà đầu tư, là nền tảng để mở rộng thị trường và tăng uy tín. Một hệ thống quản lý tốt sẽ ngăn chặn các khoản vay kém chất lượng ngay từ khâu thẩm định tín dụng, giảm thiểu tỷ lệ nợ xấu (NPL) và đảm bảo sự ổn định cho toàn bộ hệ thống tài chính.

1.2. Các khái niệm cơ bản Nợ xấu và nợ quá hạn

Hiểu rõ các khái niệm là bước đầu tiên trong việc kiểm soát rủi ro tín dụng. Nợ quá hạn là khoản nợ gốc và/hoặc lãi đã quá hạn thanh toán theo hợp đồng. Trong khi đó, nợ xấu ngân hàng (NPL) là các khoản nợ được phân loại vào nhóm 3, 4, và 5 theo quy định của NHNN (nợ dưới tiêu chuẩn, nợ nghi ngờ, nợ có khả năng mất vốn). Đây là chỉ số quan trọng phản ánh chất lượng tài sản và sức khỏe tài chính của ngân hàng. Việc phân loại nợ chính xác là cơ sở để trích lập dự phòng và đưa ra các biện pháp xử lý kịp thời.

II. Thách thức chính trong quản lý rủi ro tín dụng ngân hàng

Công tác quản lý rủi ro tín dụng tại các ngân hàng ở Thái Nguyên đối mặt với nhiều thách thức từ cả yếu tố chủ quan và khách quan. Về mặt khách quan, sự biến động của môi trường kinh tế vĩ mô, những thay đổi trong chính sách tiền tệ, và sự bất ổn của một số ngành kinh tế có thể tác động tiêu cực đến khả năng trả nợ của khách hàng. Môi trường pháp lý chưa hoàn thiện, còn chồng chéo cũng gây khó khăn cho việc xử lý tài sản đảm bảo và thu hồi nợ. Về mặt chủ quan, nguyên nhân rủi ro thường xuất phát từ chính nội tại ngân hàng. Luận văn của Trần Quý Tùng chỉ ra rằng năng lực và phẩm chất của cán bộ tín dụng là yếu tố quyết định. Một cán bộ thiếu kinh nghiệm có thể dẫn đến sai sót trong quá trình phân tích tín dụng và thẩm định tín dụng. Bên cạnh đó, việc chạy theo chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng mà bỏ qua các nguyên tắc an toàn, hay sự giám sát lỏng lẻo của cấp quản lý cũng là nguyên nhân làm gia tăng nợ quá hạn. Một danh mục cho vay thiếu đa dạng, tập trung quá nhiều vào một ngành hoặc một nhóm khách hàng cũng tiềm ẩn nguy cơ rủi ro tập trung rất lớn. Việc thiếu một hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ khoa học và chính xác cũng làm hạn chế khả năng nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro.

2.1. Nguyên nhân rủi ro từ yếu tố khách quan và thị trường

Môi trường kinh tế bất ổn, lạm phát, hay suy thoái có thể khiến doanh nghiệp và cá nhân gặp khó khăn tài chính, dẫn đến không thể trả nợ đúng hạn. Sự cạnh tranh gay gắt giữa các ngân hàng đôi khi dẫn đến việc nới lỏng điều kiện cho vay để thu hút khách hàng, vô hình trung làm tăng rủi ro. Ngoài ra, các yếu tố bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh cũng là nguyên nhân khách quan gây tổn thất cho cả người vay và ngân hàng, đòi hỏi phải có chính sách ứng phó linh hoạt.

2.2. Hạn chế chủ quan trong quy trình cấp tín dụng nội bộ

Những yếu kém trong quy trình cấp tín dụng là một trong những nguyên nhân chính gây ra nợ xấu. Các hạn chế có thể bao gồm: thẩm định hồ sơ sơ sài, đánh giá tài sản đảm bảo không chính xác, thiếu giám sát sau khi giải ngân. Đôi khi, áp lực về chỉ tiêu kinh doanh khiến cán bộ tín dụng bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo rủi ro. Vấn đề đạo đức nghề nghiệp, khi cán bộ thông đồng với khách hàng, cũng gây ra những thiệt hại nghiêm trọng. Do đó, việc hoàn thiện quy trình và nâng cao chất lượng nhân sự là yêu cầu cấp bách.

III. 5 Phương pháp nhận diện và đo lường rủi ro tín dụng

Để hạn chế rủi ro tín dụng, việc nhận diện và đo lường chính xác là bước đi nền tảng. Các ngân hàng hiện đại không chỉ dựa vào kinh nghiệm mà còn áp dụng các công cụ và mô hình định lượng tiên tiến. Quá trình nhận diện bắt đầu từ việc thu thập thông tin đầy đủ về khách hàng, bao gồm tình hình tài chính, lịch sử tín dụng, năng lực quản lý và môi trường kinh doanh. Sau khi nhận diện, bước tiếp theo là đo lường mức độ rủi ro. Một trong những công cụ phổ biến là xây dựng hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ. Hệ thống này chấm điểm khách hàng dựa trên các tiêu chí tài chính và phi tài chính, từ đó phân loại họ vào các nhóm rủi ro khác nhau. Kết quả xếp hạng là cơ sở để quyết định cho vay, xác định lãi suất và hạn mức tín dụng phù hợp. Ngoài ra, các mô hình đo lường rủi ro tín dụng như mô hình Z-Score của Altman, mặc dù có những hạn chế, vẫn được sử dụng để dự báo khả năng phá sản của doanh nghiệp. Việc phân loại nợ theo 5 nhóm theo quy định của NHNN cũng là một công cụ đo lường quan trọng, giúp ngân hàng xác định tỷ lệ nợ xấu và trích lập dự phòng tương ứng. Tất cả những phương pháp này giúp lượng hóa rủi ro, chuyển những đánh giá định tính thành các con số cụ thể, hỗ trợ ra quyết định một cách khách quan.

3.1. Xây dựng hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ hiệu quả

Một hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ mạnh mẽ là công cụ cốt lõi để phân tích tín dụng. Hệ thống này cần được xây dựng dựa trên dữ liệu lịch sử và đặc thù của từng phân khúc khách hàng (doanh nghiệp, cá nhân). Các tiêu chí đánh giá phải rõ ràng, bao gồm cả các yếu tố định lượng (chỉ số tài chính) và định tính (uy tín, kinh nghiệm quản lý). Việc cập nhật và kiểm định mô hình xếp hạng định kỳ là cần thiết để đảm bảo tính chính xác và phù hợp với sự thay đổi của thị trường.

3.2. Ứng dụng các mô hình đo lường rủi ro tín dụng tiên tiến

Bên cạnh hệ thống xếp hạng, việc áp dụng các mô hình đo lường rủi ro tín dụng khác giúp cung cấp cái nhìn đa chiều. Các mô hình thống kê và kinh tế lượng giúp ước tính xác suất vỡ nợ (PD), tổn thất khi vỡ nợ (LGD) và tổng dư nợ tại thời điểm vỡ nợ (EAD). Những tham số này là đầu vào quan trọng cho việc tính toán vốn yêu cầu theo chuẩn Basel II, giúp ngân hàng quản lý vốn và rủi ro một cách khoa học hơn.

IV. Cách hoàn thiện chính sách và quy trình tín dụng hiệu quả

Nền tảng của hoạt động kiểm soát rủi ro tín dụng là một chính sách tín dụng rõ ràng và một quy trình cấp tín dụng chặt chẽ. Chính sách tín dụng phải được xây dựng phù hợp với chiến lược kinh doanh tổng thể của ngân hàng, trong đó xác định rõ khẩu vị rủi ro, các ngành nghề ưu tiên hoặc hạn chế cho vay, và các giới hạn tín dụng cho từng khách hàng, từng ngành. Đây là kim chỉ nam cho mọi hoạt động cấp tín dụng trong toàn hệ thống. Dựa trên chính sách đó, quy trình cấp tín dụng cần được chuẩn hóa với sự phân định rạch ròi về chức năng và trách nhiệm giữa các bộ phận: quan hệ khách hàng, thẩm định tín dụng, và phê duyệt. Nguyên tắc “bốn mắt” (tách biệt giữa người đề xuất và người phê duyệt) phải được tuân thủ nghiêm ngặt để đảm bảo tính khách quan. Việc nâng cao chất lượng thẩm định tín dụng là khâu then chốt, đòi hỏi cán bộ phải có đủ năng lực phân tích báo cáo tài chính, đánh giá phương án kinh doanh và thẩm định giá trị tài sản đảm bảo. Cuối cùng, công tác giám sát sau cho vay và quản lý thu hồi nợ cũng cần được chú trọng để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và có biện pháp xử lý kịp thời, tránh để các khoản nợ quá hạn leo thang thành nợ xấu.

4.1. Tối ưu hóa chính sách tín dụng theo khẩu vị rủi ro

Một chính sách tín dụng hiệu quả phải linh hoạt và được rà soát định kỳ. Ngân hàng cần xác định rõ "khẩu vị rủi ro" - mức độ rủi ro sẵn sàng chấp nhận để đạt được mục tiêu lợi nhuận. Chính sách cần quy định cụ thể về các giới hạn tín dụng, ví dụ như tỷ lệ cho vay tối đa trên tài sản đảm bảo, giới hạn tập trung cho một ngành hoặc một nhóm khách hàng liên quan. Điều này giúp ngăn ngừa rủi ro tập trung và đảm bảo danh mục tín dụng được đa dạng hóa.

4.2. Chuẩn hóa quy trình thẩm định và phê duyệt tín dụng

Chuẩn hóa quy trình cấp tín dụng giúp giảm thiểu sai sót do con người và đảm bảo tính nhất quán. Quy trình cần bao gồm các bước: tiếp nhận hồ sơ, thẩm định khách hàng và phương án vay, định giá tài sản đảm bảo, trình duyệt cấp tín dụng, và giải ngân. Việc ứng dụng công nghệ thông tin để tự động hóa một số khâu và lưu trữ hồ sơ sẽ giúp tăng tốc độ xử lý và nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời tăng cường khả năng kiểm soát rủi ro tín dụng.

V. Thực trạng quản lý rủi ro tín dụng tại các NHTM Thái Nguyên

Nghiên cứu của Trần Quý Tùng (2020) đã khảo sát thực trạng quản lý rủi ro tín dụng tại ba ngân hàng tiêu biểu ở Thái Nguyên: Vietcombank Thái Nguyên, VPBank và VIB. Kết quả cho thấy có sự chênh lệch đáng kể về hiệu quả quản lý rủi ro tín dụng giữa các ngân hàng. Vietcombank Thái Nguyên thể hiện sự vượt trội với tỷ lệ nợ xấu chỉ ở mức 0,67% (năm 2019), thấp hơn nhiều so với mức trung bình ngành. Điều này cho thấy ngân hàng đã có một chính sách tín dụng thận trọng và quy trình thẩm định chặt chẽ. Ngược lại, một số ngân hàng khác có tỷ lệ nợ xấu cao hơn, ví dụ VPBank là 3,3%, phản ánh những thách thức trong việc kiểm soát chất lượng tín dụng, đặc biệt ở phân khúc cho vay tiêu dùng rủi ro cao. Về cơ cấu tổ chức, các ngân hàng đều đã thiết lập mô hình quản lý rủi ro theo các cấp, tuy nhiên mức độ độc lập và hiệu quả hoạt động của bộ phận quản lý rủi ro còn khác biệt. Công tác nhận diện và đo lường rủi ro đã được chú trọng hơn thông qua việc xây dựng các hệ thống chấm điểm tín dụng sơ bộ. Tuy nhiên, việc áp dụng các mô hình đo lường rủi ro tín dụng phức tạp theo chuẩn quốc tế vẫn còn hạn chế. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các ngân hàng thương mại Thái Nguyên trong việc đầu tư mạnh mẽ hơn vào công nghệ, nhân sự và hoàn thiện hệ thống quản trị rủi ro tín dụng.

5.1. Phân tích hiệu quả quản lý tại Vietcombank VPBank VIB

Luận văn đã chỉ ra, Vietcombank Thái Nguyên có mô hình quản lý rủi ro tương đối bài bản, chú trọng vào phân khúc khách hàng doanh nghiệp có tài chính lành mạnh. Trong khi đó, VPBank và VIB tập trung mạnh vào bán lẻ và cho vay tiêu dùng, một lĩnh vực có lợi nhuận cao nhưng rủi ro cũng lớn hơn. Sự khác biệt trong chiến lược kinh doanh này lý giải phần nào sự chênh lệch về tỷ lệ nợ xấu (NPL). Bài học rút ra là cần có sự cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng và công tác kiểm soát rủi ro tín dụng.

5.2. Đánh giá công tác phân loại nợ và trích lập dự phòng

Công tác phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro tại các ngân hàng đã tuân thủ theo quy định của NHNN. Tuy nhiên, việc đánh giá khả năng trả nợ của khách hàng để phân loại nợ đôi khi vẫn còn mang tính chủ quan. Các ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu cao phải trích lập quỹ dự phòng lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận. Do đó, hạn chế rủi ro tín dụng từ gốc, tức là nâng cao chất lượng thẩm định, là giải pháp bền vững hơn cả.

VI. Hướng đi mới trong quản lý rủi ro tín dụng theo Basel III

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng theo các chuẩn mực tiên tiến là xu thế tất yếu. Sau Basel II, Hiệp ước vốn Basel III ra đời với những yêu cầu chặt chẽ hơn về vốn, thanh khoản và đòn bẩy nhằm tăng cường sức chống chịu của hệ thống ngân hàng trước các cú sốc. Đối với các ngân hàng thương mại Thái Nguyên, việc tiệm cận các chuẩn mực này là một mục tiêu chiến lược dài hạn. Điều này đòi hỏi các ngân hàng phải nâng cao chất lượng vốn tự có, đảm bảo tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo yêu cầu. Quan trọng hơn, các ngân hàng cần đầu tư xây dựng hệ thống dữ liệu và các mô hình đo lường rủi ro tín dụng tinh vi hơn, như phương pháp xếp hạng nội bộ (IRB) được đề cập trong Basel II. Việc áp dụng các chuẩn mực này không chỉ giúp hạn chế rủi ro tín dụng hiệu quả hơn mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh và uy tín của ngân hàng trên thị trường. Đây là một lộ trình đầy thách thức, đòi hỏi sự quyết tâm của ban lãnh đạo, sự đầu tư lớn về công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao, nhưng là hướng đi bắt buộc để phát triển bền vững trong tương lai.

6.1. Lộ trình áp dụng chuẩn mực Basel II và Basel III tại Việt Nam

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã và đang triển khai lộ trình áp dụng Basel II cho các ngân hàng thương mại. Việc áp dụng thành công chuẩn mực này là tiền đề để hướng tới Basel III. Quá trình này yêu cầu ngân hàng phải cải thiện toàn diện trên cả 3 trụ cột: yêu cầu vốn tối thiểu, quy trình rà soát giám sát nội bộ, và nguyên tắc minh bạch thị trường. Đây là cơ hội để các ngân hàng tái cấu trúc và hiện đại hóa hệ thống quản trị rủi ro.

6.2. Giải pháp nâng cao năng lực quản trị hướng tới chuẩn quốc tế

Để tiệm cận chuẩn quốc tế, các ngân hàng cần tập trung vào một số giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống công nghệ thông tin và quản lý dữ liệu. Thứ hai, xây dựng và phát triển đội ngũ nhân sự chuyên trách về quản lý rủi ro có trình độ cao. Thứ ba, hoàn thiện khung pháp lý nội bộ, bao gồm chính sách tín dụng và các quy trình liên quan, để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả. Cuối cùng, cần nâng cao văn hóa rủi ro trong toàn tổ chức, để mỗi nhân viên đều nhận thức được tầm quan trọng của việc quản lý rủi ro tín dụng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Một số vấn đề lý luận về quản lý rủi ro tín dụng tại ngân hàng thương mại 1.1 Ngân hàng thương mại và rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại 1. Ngân hàng thương mại a) Khái niệm ngân hàng thương mại Khi đề cập đến khái niệm Ngân hàng thương mại (NHTM), có rất nhiều phát biểu khác nhau tuỳ vào từng quốc gia. Tại Việt Nam, theo Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ 7 Khóa XII ngày 16 tháng 6 năm 2010, tại Điều 4 có ghi: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này.

Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã ” và “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Trong đó quy định: “Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau đây: nhận tiền gửi; cấp tín dụng; cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản”. Như vậy, NHTM là tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán vì mục tiêu lợi nhuận. NHTM là loại hình hoạt động mạnh nhất và đóng vai trò chủ đạo trong hoạt động kinh doanh tiền tệ hiện nay, nó giữ một vị trí quan trọng trong nền kinh tế.

Nhờ NHTM mà các nguồn tiền nhàn rỗi nằm rải rác trong xã hội sẽ được huy động tập trung lại, đồng thời sử dụng số vốn đó để cấp tín dụng cho các chủ thể trong nền kinh tế nhằm phát triển kinh tế xã hội b) Khái niệm tín dụng Tín dụng được định nghĩa là sự thể hiện cho mối quan hệ vay và cho vay. Trong đó, người vay có thể là cá nhân hoặc tổ chức, còn người cho vay là tổ chức tài chính tín dụng nào đó. Ngày nay, cùng với sự phát triển của nền kinh tế xã hội, hình thức biểu hiện của tín dụng ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp. Theo Luật Tổ 6 chức tín dụng của Việt Nam năm 2010, “Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác”.

Dù được biểu hiện dưới hình thức nào thì quan hệ tín dụng cũng bộc lộ chung một bản chất đó là một giao dịch về tài sản trên cơ sở hoàn trả, cụ thể: Tài sản giao dịch trong quan hệ tín dụng bao gồm hai hình thức là tiền hay hiện vật. Tín dụng phải tuân thủ theo nguyên tắc hoàn trả, vì vậy người cho vay khi chuyển giao tài sản cho người đi vay sử dụng phải có cơ sở để tin rằng người đi vay sẽ trả đúng hạn. Giá trị được hoàn trả thông thường phải lớn hơn giá trị lúc cho vay hay nói cách khác là người đi vay phải trả thêm phần lãi ngoài vốn gốc. Tiền vay được cấp trên cơ sở cam kết hoàn trả vô điều kiện, có nghĩa là bên đi vay cam kết hoàn trả vô điều kiện cho bên cho vay khi đến hạn thanh toán.

c) Hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại Tín dụng của NHTM là quan hệ vay mượn giữa ngân hàng thương mại với các khách hàng trong nền kinh tế, trong đó ngân hàng thương mại chuyển nhượng cho khách hàng (cá nhân, doanh nghiệp và chủ thể khác) quyền sử dụng một lượng giá trị từ nguồn vốn huy động và vốn chủ sở hữu (có thể dưới hình thức hàng hóa hoặc tiền tệ) với những điều kiện và trong một thời gian nhất định mà hai bên đã thỏa thuận dựa trên nguyên tắc có hoàn trả. Hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại có thể biểu hiện thông qua nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác. Trong luận văn này, tác giả nghiên cứu tín dụng của NHTM trên phương diện nghiệp vụ cho vay. Hoạt động này có năm đặc trưng chính: Hoạt động tín dụng ngân hàng dựa trên nguyên tắc có hoàn trả; Giá trị hoàn trả phải lớn hơn giá trị lúc cho vay, tức phải trả thêm phần lãi ngoài vốn gốc; - Hoạt động tín dụng ngân hàng dựa trên nguyên tắc có thời gian; Hoạt động tín dụng ngân hàng rất nhạy cảm với tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và chịu sự giám sát chặt chẽ của pháp luật; Hoạt động tín dụng ngân hàng luôn chứa đựng rủi ro.

Rủi ro tín dụng của ngân hàng thương mại a) Khái niệm rủi ro tín dụng của NHTM Trong hoạt động kinh doanh của NHTM, tín dụng là hoạt động kinh doanh đem lại lợi nhuận chủ yếu nhưng đồng thời đó cũng là nghiệp vụ tiềm ẩn rủi ro lớn nhất đối với NHTM. Có nhiều định nghĩa khác nhau về rủi ro tín dụng: Trong tài liệu “Financial Institutions Management - A Modern Perpective”, A.Lange định nghĩa rủi ro tín dụng là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho một khách hàng, nghĩa là khả năng các luồng thu nhập dự tính mang lại từ khoản cho vay của ngân hàng không thể được thực hiện đầy đủ về cả số lượng và thời hạn.Koch: Một khi ngân hàng nắm giữ tài sản sinh lợi, rủi ro xảy ra khi khách hàng sai hẹn - có nghĩa là khách hàng không thanh toán vốn gốc và lãi theo thỏa thuận. Rủi ro ro tín dụng là sự thay đổi tiềm ẩn của thu nhập thuần và thị giá của vốn xuất phát từ việc khách hàng không thanh toán hay thanh toán trễ hạn (Bank Management, University of South Carolina, The Dryden Press, 1995, page 107). Tại Việt Nam, rủi ro tín dụng (RRTD) được quan niệm như sau: Theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN: Rủi ro tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện các nghĩa vụ của mình theo cam kết.

Theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN: Rủi ro tín dụng là tổn thất có khả năng xảy ra đối với nợ của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình theo cam kết. Như vậy, RRTD là khả năng xảy ra những tổn thất ngoài dự kiến cho ngân hàng do khách hàng vay không trả đúng hạn, không trả hoặc không trả đầy đủ các khoản nợ theo nghĩa vụ đến hạn thanh toán. Về mặt định lượng, RRTD được phản ánh bởi chính số tiền nợ quá hạn, nợ đọng của mỗi ngân hàng như: số lượng nợ, tỷ lệ nợ quá hạn, nợ xấu. Về mặt định tính, RRTD có quan hệ ngược chiều với chất lượng tín dụng.

Theo đó chất lượng tín dụng càng cao thì mức độ rủi ro càng thấp và ngược lại, chất lượng tín dụng thấp, nợ quá hạn cao thì rủi ro tín dụng là rất lớn và có tác động ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh ngân hàng 8 b) Phân loại rủi ro tín dụng của NHTM - Căn cứ theo nguyên nhân phát sinh RRTD + Rủi ro giao dịch: Là một hình thức của RRTD mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Trong rủi ro giao dịch gồm có: Rủi ro lựa chọn: Là rủi ro liên quan đến quá trình đánh giá phân tích tín dụng khi ngân hàng lựa chọn phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. Rủi ro bảo đảm: Là rủi ro phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại TSĐB, chủ thể đảm bảo, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên giá trị của TSĐB. Rủi ro nghiệp vụ: Là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề.

+ Rủi ro danh mục: Là rủi ro phát sinh do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, bao gồm rủi ro nội tại và rủi ro tập trung: Rủi ro nội tại: Là rủi ro xuất phát từ đặc điểm hoạt động và sử dụng vốn của khách hàng vay vốn, lĩnh vực kinh tế. Rủi ro tập trung: Là rủi ro do ngân hàng tập trung cho vay quá nhiều vào một số khách hàng, một ngành kinh tế hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định hoặc cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao. - Căn cứ vào khả năng trả nợ của khách hàng + Rủi ro không hoàn trả nợ đúng hạn: Là rủi ro xảy ra khi khách hàng không hoàn trả nợ vay theo thời hạn quy ước với ngân hàng. + Rủi ro mất khả năng chi trả: Là rủi ro xảy ra trong trường hợp khách hàng đi vay mất khả năng trả nợ, ngân hàng phải thanh lý TSĐB của khách hàng để thu nợ.

c) Nguyên nhân rủi ro tín dụng - Nguyên nhân thuộc về phía ngân hàng Thứ nhất, sự yếu kém của đội ngũ cán bộ: Sự yếu kém ở đây bao gồm cả về năng lực và phẩm chất đạo đức. Nếu một cán bộ tín dụng non kém về trình độ, thiếu kiến thức, thiếu kinh nghiệm thì sẽ không có khả năng thẩm định và xử lý thông tin, 9 đánh giá khách hàng thiếu chính xác dẫn đến chất lượng tín dụng thấp, rủi ro cao. Ngoài ra, nếu cán bộ tín dụng không tuân thủ theo đúng quy trình tín dụng như giải ngân trước khi hoàn thành chứng từ hay không kiểm tra giám sát việc sử dụng vốn của người vay, thì việc mất vốn rất dễ xảy ra. Hơn nữa, cán bộ tín dụng mà phẩm chất đạo đức kém, không có tinh thần trách nhiệm, dễ bị cám dỗ thì sẽ gây thiệt hại rất lớn cho ngân hàng bằng cách cho vay chỉ dựa trên mối quan hệ với khách hàng, dựa trên lợi ích cá nhân mà bỏ qua những điều kiện và thủ tục cần thiết.