CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CÁC KHU CÔNG NGHIỆP 1. Quản lý nhà nước và quản lý nhà nước đối với đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Quản lý nhà nước a, Khái niệm Các nhà nghiên cứu tiếp cận khái niệm QLNN từ hai góc độ: nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Ở góc độ rộng, QLNN bao quát toàn bộ hoạt động tổ chức và điều hành của bộ máy nhà nước, tác động liên tục và có mục tiêu đến ba lĩnh vực chính: lập pháp, hành pháp và tư pháp (Phan Huy Đường, 2015). Trong khi đó, ở nghĩa hẹp, QLNN được giới hạn trong hoạt động hành pháp. Được hiểu là "hoạt động quản lý mang tính nhà nước", đây là những hoạt động do các cơ quan hành pháp thực hiện nhằm cụ thể hóa và đưa các quy định pháp luật vào thực tiễn (Nguyễn Văn Tài, 2018). Quan điểm này tập trung vào vai trò thực thi của cơ quan hành pháp trong việc tổ chức và điều hành các hoạt động xã hội theo quy định pháp luật.
Tại Việt Nam, nhiều học giả đã đưa ra các định nghĩa khác nhau về QLNN. Nguyễn Hữu Hải và cộng sự (2010) cho rằng QLNN là quá trình tác động có tổ chức, sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quá trình xã hội và hành vi con người, nhằm duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật. Riêng trong lĩnh vực đầu tư, theo Luật Đầu tư Việt Nam (2020), QLNN bao gồm việc xây dựng và tổ chức thực hiện các chính sách, pháp luật nhằm đảm bảo thu hút FDI tham gia đầu tư. Trong từng bối cảnh cụ thể, QLNN có thể được hiểu là quá trình vận hành quyền lực thông qua bộ máy nhà nước, nhằm điều tiết các quan hệ xã hội và định hướng hành vi con người.
Mục tiêu cốt lõi của quá trình này là đạt được các mục tiêu KTXH một cách hiệu quả. Về bản chất, QLNN mang tính khách quan, cưỡng chế, mệnh lệnh và chính trị, đồng thời đóng vai trò đại diện cho lợi ích chung của toàn xã hội. QLNN không chỉ bao gồm việc vận hành quyền lực trong ba lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp, mà còn đặc biệt nhấn mạnh vai trò của các cơ quan hành pháp 6 trong việc cụ thể hóa và thực thi các quy định pháp luật vào thực tiễn. Quá trình này diễn ra theo một chu kỳ liên tục, từ việc xác định mục tiêu, hoạch định chính sách, tổ chức thực hiện, giám sát đến điều chỉnh.
Như vậy, QLNN là sự dung hòa giữa việc thực thi quyền lực công và vận dụng linh hoạt các chính sách, pháp luật, cùng cơ chế tổ chức nhằm điều chỉnh các hoạt động KTXH. Mục tiêu cuối cùng là hướng đến sự PTBV và đảm bảo lợi ích chung của toàn xã hội. b, Đặc điểm QLNN là một hoạt động đặc thù mang tính quyền lực, được thực hiện thông qua hệ thống cơ quan nhà nước nhằm điều chỉnh các mối quan hệ xã hội và hướng tới mục tiêu phát triển quốc gia. Hoạt động này có những đặc điểm quan trọng như sau: Thứ nhất, tính quyền lực nhà nước được thể hiện qua việc các chủ thể có thẩm quyền sử dụng quyền lực của mình để ban hành các văn bản quản lý.
Cụ thể, các cơ quan cấp trên sẽ ban hành các văn bản hướng dẫn và chỉ đạo các cơ quan cấp dưới. Thứ hai, QLNN mang tính tổ chức – điều phối. Tính tổ chức thể hiện qua việc thiết lập mối quan hệ giữa các cá nhân nhằm đạt mục tiêu quản lý xã hội. Trong khi đó, tính điều chỉnh được thực hiện thông qua việc nhà nước sử dụng các công cụ pháp luật để yêu cầu các đối tượng quản lý tuân thủ các quy định pháp lý (Phan Huy Đường, 2015).
Thứ ba, hoạt động QLNN có tính chấp hành – điều hành. Hai yếu tố này kết hợp chặt chẽ, tạo nên một thể thống nhất và hiệu quả. Tính chấp hành thể hiện qua việc thực hiện các văn bản do cơ quan nhà nước ban hành, đảm bảo mọi hoạt động diễn ra theo đúng quy định pháp luật. Trong khi đó, tính điều hành thể hiện ở vai trò của các chủ thể có thẩm quyền, không chỉ thực thi pháp luật mà còn chỉ đạo các đơn vị liên quan (Nguyễn Đăng Thành, 2016).
Cuối cùng, QLNN mang tính liên tục. Sự thống nhất được duy trì từ trung ương đến địa phương theo nguyên tắc tập trung dân chủ. Các cơ quan cấp dưới chịu sự chỉ đạo và kiểm tra từ cấp trên, đồng thời cấp trên cũng lắng nghe và tiếp thu ý kiến từ cấp dưới (Nguyễn Thị Hồng Liên, 2017). 7 c, Nội dung QLNN là một hoạt động mang tính quyền lực được thực thi bởi các cơ quan nhà nước, với mục đích điều chỉnh và định hướng các quá trình KTXH theo định hướng phát triển tổng thể của quốc gia.
Hoạt động này bao gồm bốn nội dung có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Lập quy hành chính đóng vai trò nền tảng thông qua việc xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, tạo khung pháp lý đồng bộ cho hoạt động quản lý xã hội. Cùng với đó, việc ban hành và tổ chức thực hiện các quyết định hành chính giúp đảm bảo hiệu quả điều hành trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Để đảm bảo tính hiệu quả của các chính sách, hoạt động kiểm tra, thanh tra và đánh giá được thực hiện một cách có hệ thống, giúp phát hiện và điều chỉnh kịp thời các sai phạm trong quá trình thực thi.
Cuối cùng, cơ chế cưỡng chế hành chính được áp dụng như một công cụ bảo đảm việc thực thi pháp luật, góp phần duy trì trật tự và kỷ cương xã hội. Tổng thể các nội dung này phản ánh vai trò của nhà nước trong việc tổ chức, điều hành và kiểm soát các hoạt động xã hội, hướng tới mục tiêu PTBV của đất nước. d, Vai trò QLNN đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Về cơ bản, QLNN thực hiện việc điều chỉnh các quan hệ xã hội theo những mục tiêu được xác định trong chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước.
Đồng thời, QLNN còn đảm nhiệm vai trò bảo vệ lợi ích quốc gia và dân tộc, ngăn chặn các hành vi xâm phạm đến những lợi ích này. Trong mối quan hệ với người dân, QLNN có trách nhiệm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tạo lập môi trường xã hội công bằng và dân chủ. Đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế, QLNN thực hiện chức năng điều tiết các hoạt động kinh tế nhằm thúc đẩy tăng trưởng và ổn định kinh tế, đồng thời đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia hoạt động kinh tế, góp phần vào sự PTBV của đất nước. Các DN FDI, cũng như các đơn vị kinh doanh khác, không chỉ chịu sự tác động của thị trường mà còn nằm dưới sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật, chính sách và các biện pháp quản lý vĩ mô của nhà nước, từ khi thành lập đến khi giải thể.
Trong nền kinh tế thị trường, mối quan hệ giữa nhà nước và DN FDI chủ 8 yếu dựa vào sự quản lý qua pháp luật, cơ chế chính sách, kế hoạch, định hướng, hỗ trợ và điều chỉnh trong phạm vi cần thiết để đảm bảo lợi ích chung của quốc gia. Quản lý nhà nước đối với đầu tư trực tiếp nước ngoài a, Đầu tư trực tiếp nước ngoài Theo báo cáo Trade and Foreign Direct Investment năm 1996 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO – World Trade Organization), FDI được định nghĩa là quá trình mà một nhà đầu tư từ quốc gia đầu tư sở hữu tài sản tại quốc gia tiếp nhận đầu tư và đồng thời có quyền quản lý tài sản đó. Khái niệm này làm nổi bật vai trò của nhà đầu tư không chỉ ở quyền sở hữu mà còn ở quyền kiểm soát và quản lý tài sản. FDI theo định nghĩa của Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) thường được xác định khi nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ ít nhất 10% cổ phần có quyền biểu quyết trong một DN thuộc quốc gia tiếp nhận (OECD, 2021).
FDI có thể được thực hiện qua nhiều hình thức, bao gồm thành lập DN mới, sáp nhập và mua lại hoặc mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh. Đây là hình thức đầu tư góp phần gia tăng KTXH, tạo công ăn việc làm cho người lao động và phát triển quan hệ hợp tác. Ngoài ra theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), FDI được định nghĩa là hình thức đầu tư nhằm thiết lập một mối quan hệ lâu dài giữa nhà đầu tư nước ngoài và DN tại quốc gia tiếp nhận, trong đó nhà đầu tư có ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động kinh doanh của DN nhận đầu tư. Theo khái niệm trong Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam năm 1987, FDI là quá trình tổ chức, cá nhân nước ngoài đưa vốn vào Việt Nam bằng tiền hoặc tài sản mà Chính phủ Việt Nam chấp thuận để hợp tác kinh doanh dựa trên hợp đồng, thành lập xí nghiệp liên doanh hoặc DN 100% vốn nước ngoài.
Theo quy định tại Khoản 1, Điều 2 của Luật Đầu tư Nước ngoài (sửa đổi, bổ sung năm 2000), Việt Nam định nghĩa FDI là quá trình nhà đầu tư nước ngoài đưa vốn dưới dạng tiền tệ hoặc tài sản vào Việt Nam để thực hiện các hoạt động đầu tư theo quy định của luật này. 9 Từ những khái niệm trên, có thể hiểu một cách tổng quát rằng FDI tại một quốc gia là quá trình mà nhà đầu tư từ một quốc gia khác đưa vốn dưới dạng tiền hoặc tài sản vào quốc gia tiếp nhận để sở hữu, quản lý hoặc kiểm soát một thực thể kinh tế, với mục tiêu tối đa hóa lợi ích. Quan điểm này cho thấy FDI không chỉ là dòng vốn đầu tư mà còn bao gồm sự tham gia trực tiếp vào quá trình vận hành và quản lý các hoạt động kinh doanh tại quốc gia tiếp nhận (OECD, 2008). b, QLNN đối với FDI QLNN đối với FDI là quá trình các cơ quan nhà nước xây dựng, thực thi, giám sát và điều chỉnh các chính sách, pháp luật, cũng như quy trình liên quan đến hoạt động đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài vào quốc gia.
Mục tiêu của hoạt động này là đảm bảo hiệu quả KTXH, bảo vệ lợi ích quốc gia, đồng thời tạo ra một môi trường đầu tư minh bạch, hấp dẫn và bền vững (UNCTAD, 2020).
