Chương 1: VĂN XUÔI NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TỐNG NGỌC HÂN 1. Khái lược về văn xuôi nữ Việt Nam đương đại 1. Đội ngũ các nhà văn nữ đương đại Sau 1975, và nhất là sau 1986, bên cạnh các nhà văn nam, là sự hiện diện đông đảo các cây bút nữ, mang đến một sức sống mới, làm phong phú và đa dạng hơn đời sống văn học đương đại. Ngoài thế hệ các nhà văn trưởng thành từ giai đoạn chống Mỹ từng bước thay đổi cách viết như Nguyễn Thị Ngọc Tú, Lê Minh Khuê, Phạm Thị Minh Thư …, một thế hệ mới ra đời như Võ Thị Hảo, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Xuân Hà, Phan Thị Vàng Anh, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư… , đã có những bứt phá về cách thức thể hiện, chiếm được thiện cảm với bạn đọc.
Bằng những trang viết tưởng bình lặng mà dữ dội, tưởng nhỏ nhẹ mà quyết liệt, bằng số lượng tác phẩm và hiệu ứng thẩm mỹ được bạn đọc đón nhận và chấp nhận, các nhà văn nữ thế hệ trưởng thành sau 1986 đã góp phần không nhỏ trong tiến trình đổi mới và hiện đại hóa văn học. Về số lượng, sau năm 1975 các nhà văn nữ ngày càng nhiều. Ban đầu, cũng có không ít ý kiến cho rằng văn chương phụ nữ, chuyện của phụ nữ… chẳng bao giờ có tầm, một khi họ ít quan tâm về đại sự. Song, cuộc sống không chỉ được dệt nên bởi các đại sự; và hơi thở của cuộc sống lại thường nằm ở những chi tiết, những câu chuyện nhỏ nhất mà chỉ trái tim nhạy cảm của phụ nữ mới có thể phát hiện, trân quý và níu giữ.
Về sau, cùng với những thay đổi của xã hội trong quan niệm về chức năng, nhiệm vụ của văn chương; cùng với những đòi hỏi khác của độc giả về văn học như một loại hình giải trí, các câu chuyện của phụ nữ, gắn với phụ nữ… ngày càng được chú ý. Chuyện thường ngày, chuyện tình yêu, hôn nhân, chuyện phụ nữ, cùng những vấn đề của thế sự nhân sinh khi bước vào trang viết của các chị đã trở thành những câu chuyện không chỉ của phụ nữ. Tiếng nói của giới nữ trong văn học khiến download by : skknchat@gmail.com 12 độc giả phải nghĩ khác về một bộ phận văn học nữ. Có thể nói, đã có một “diễn ngôn” của giới nữ trong văn xuôi thế hệ nhà văn sau 1986.
Đầu những năm chín mươi của thế kỉ XX, văn đàn Việt Nam xuất hiện nhiều cây bút nữ mới, đặc biệt ở lĩnh vực truyện ngắn. Phạm Thị Hoài gây ấn tượng với tiểu thuyết Thiên sứ và tập truyện ngắn Mê lộ. Y Ban khẳng định ngay tên tuổi với truyện ngắn Bức thư gửi mẹ Âu Cơ– giải thưởng cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội (1989 – 1990), và tập truyện Người đàn bà có ma lực - giải nhì cuộc thi viết về Hà Nội của NXB Hà Nội năm 1993). Võ Thị Hảo với tập truyện Biển cứu rỗi.
Tiếp ngay đó, Nguyễn Thị Thu Huệ với mỗi năm mỗi tập truyện Cát đợi, Hậu thiên đường, Phù thủy, và Thành phố đi vắng (giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2012), thể hiện sức bền và không ngừng đổi mới cách viết của nhà văn… Với những tác phẩm của Lý Lan, Dạ Ngân, Bích Ngân… đã xác lập chỗ đứng sau ba thập kỉ sáng tác không ngừng nghỉ ở nhiều thể loại. Trần Thùy Mai, Võ Thị Xuân Hà, Trần Thanh Hà, Phan Thị Vàng Anh…cùng tạo dấu ấn khi còn khá trẻ và cùng làm nóng văn đàn với rất nhiều tập truyện ngắn ở thập niên 90 của thế kỉ XX… Văn xuôi nữ đầu thế kỉ XXI còn được tiếp sức bởi một số nhà văn nữ thế hệ sau 1986 sống và viết ở hải ngoại như Thuận, Đoàn Minh Phượng, Linda Lê…Trong xu thế hội nhập văn học toàn cầu, thế hệ nhà văn nữ sau 1986 không tỏ ra thụ động. Một số tác giả nữ đã đạt giải thưởng ở nước ngoài như Nguyễn Ngọc Tư (2008) được trao Giải thưởng Văn học ASEAN. Như vậy, văn chương nữ trước hết là tiếng lòng, là khát khao của phụ nữ, là bất cứ chuyện gì liên quan đến họ, giúp họ trải nghiệm cuộc sống, khẳng định và giải phóng bản ngã.
Văn xuôi nữ trải lòng về tình yêu, hôn nhân, gia đình không phải cái cách lấy những đề tài gần gũi nhất của phụ nữ để kể, tả, bình luận từ “bên ngoài” như các nhà văn nam giới, mà kể về những cảm giác, những run rẩy hạnh phúc, đớn đau “trong mình” mà chỉ phụ nữ mới thấu cảm. Sự xuất hiện của những cây bút văn xuôi nữ đã không chỉ làm cho download by : skknchat@gmail.com 13 những ai quan tâm đến văn chương Việt Nam đương đại nhận ra cái “Mới” lẫn cái “Lạ” mà còn là sự khẳng định ý thức nữ quyền. Hành trình viết văn của đội ngũ nhà văn nữ đương đại cũng là hành trình thể hiện bản lĩnh của người cầm bút khi họ dám chấp nhận sự sáng tạo đơn độc và trả giá cho những niềm tin riêng của mình về cái đẹp. Nhân vật nữ trong văn xuôi các cây bút nữ đương đại Nói đến đội ngũ nhà văn đương đại, không thể không nhắc đến đội ngũ nhà văn nữ vừa đông đảo về số lượng vừa đa dạng về tiềm năng sáng tạo xuất hiện từ sau đổi mới.
Những gương mặt nhà văn nữ đương đại đã tạo nên bản sắc nữ, một dấu ấn nữ rất đậm nét trên văn đàn và tạo nên diện mạo mới cho văn xuôi đương đại với những “thương hiệu” từ lâu đã đi vào lòng công chúng. Các nhà văn nữ tiêu biểu như Đoàn Lê, Lê Minh Khuê, Dạ Ngân, Lý Lan, Hà Thị Cẩm Anh, Trần Thùy Mai, Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Võ Thị Xuân Hà, Y Ban, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, Di Li, Nguyễn Quỳnh Trang, Từ Nữ Triệu Vương, Cấn Vân Khánh, Niê Thanh Mai, Tống Ngọc Hân… Là những cây bút nữ, điều mà các nhà văn nữ quan tâm nhiều nhất trong sáng tác của mình là thân phận của những người cùng giới được đan cài trong những câu chuyện thường ngày với những vui buồn được mất giữa cho và nhận, bất hạnh và hạnh phúc. Họ đã viết về những mảnh đời bất hạnh bằng tất cả sự thấu hiểu và cảm thông với nỗi đau của con người trong nhiều tình huống khác nhau. Bên cạnh những nét chung đó, mỗi cây bút nữ lại có những bản sắc riêng khó lẫn, tạo nên cá tính và phong cách khác nhau mà chúng ta có thể nhận diện qua một số chân dung cụ thể tiêu biểu sau.
Đoàn Lê là một gương mặt nữ đã ít nhiều tạo được phong cách nghệ thuật của mình trên văn đàn sau 1986. Nhiều truyện ngắn của Đoàn Lê đã được giải thưởng và hai tập truyện ngắn được dịch ra tiếng Anh là Trinh tiết xóm chùa và Nghĩa địa xóm chùa. Truyện của Đoàn Lê được viết bằng một thứ ngôn ngữ dịu dàng, nền nã nhưng cũng đầy chất hài hước, hóm hỉnh và download by : skknchat@gmail.com 14 thấm đẫm chất triết lý sâu sắc. Nhận xét về Đoàn Lê, Tạp chí Nghiệp đoàn ở Mỹ cho rằng truyện ngắn của nữ nhà văn “đã có một cái nhìn sâu vào bên trong văn hóa Việt Nam sau đổi mới” và đó là những tác phẩm “khảo sát tất cả những gì bí ẩn, tinh tế của trái tim con người”.
Lê Minh Khuê được công chúng biết đến khi tập truyện ngắn Cao điểm mùa hạ với điểm nhấn là truyện Những ngôi sao xa xôi ra đời. Các tác phẩm xuất sắc của Lê Minh Khuê đã được dịch và giới thiệu ở nhiều nước trên thế giới (Mỹ, Pháp, Nhật, Malaysia), đặc biệt tập truyện The Stars, the Earth, the River – Những ngôi sao, trái đất, dòng sông (Nxb Curbstone Press, Mỹ, 1998) của Lê Minh Khuê đã được tặng giải thưởng quốc tế Byeong - Ju Lee với lời đánh giá: “Tác phẩm thời hậu chiến của bà quan tâm đến hậu quả chiến tranh đối với đất nước mình, những vấn đề sau khi thống nhất đất nước, sự nghèo đói và tình trạng xói mòn văn hóa và tinh thần khi đất nước chuyển đổi sang một xã hội tiêu thụ. Những vấn đề này được thể hiện bằng một văn phong đẹp, chua xót và trang nghiêm”. Hiện diện như là một trong những đại diện xuất sắc của các cây bút cách tân từ chặng đầu tiên của văn học đổi mới, Phạm Thị Hoài nhanh chóng được bạn đọc chú ý khi chị trình diễn một lối viết hoàn toàn mới, khác hẳn với truyền thống.
Tiểu thuyết Thiên sứ và sau đó là tập truyện ngắn Mê lộ đã cho thấy một phong cách văn chương khác lạ. Trong khát vọng canh tân văn học, văn chương của Phạm Thị Hoài là một cuộc dấn thân vào “trò chơi vô tăm tích”. Trong cảm quan của Phạm Thị Hoài, thế giới con người là một thế giới vô cảm vô hồn, thậm chí là những thây ma, nhiều nhân vật không có tên tuổi, địa chỉ, diện mạo, thậm chí chỉ còn là những ký hiệu. Thế giới diễn ngôn của nhà văn cũng là thế giới hỗn loạn của một thứ ngôn từ “phi thẩm mỹ” mang tính phức điệu.
Tiếp nhận và ảnh hưởng nhiều luồng tư tưởng phương Tây, tác phẩm của Phạm Thị Hoài là một bản hợp âm của cuộc sống trong đó có sự đan xen giữa vô thức và bản năng tính dục, giữa những buồn nản, phi lý và khát vọng hướng về cái đẹp. Truyện của chị chưa phải đã download by : skknchat@gmail.com 15 chinh phục được số đông độc giả nhưng đã chinh phục được những độc giả khát khao đổi mới văn chương. Cùng thế hệ với Phạm Thị Hoài còn có các gương mặt sáng giá như Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Võ Thị Hảo. Nguyễn Thị Thu Huệ được chú ý từ cuộc thi truyện ngắn Tạp chí Văn nghệ Quân đội với truyện ngắn Hậu thiên đường.
Cũng như nhiều cây bút nữ khác, truyện của Nguyễn Thị Thu Huệ chủ yếu đề cập đến những vấn đề thường nhật của cuộc sống như tình yêu, hôn nhân và gia đình nên phần lớn nhân vật của chị là nhân vật nữ; họ luôn trăn trở trong sự kiếm tìm tình yêu đích thực và hạnh phúc nhưng đó luôn là những ảo ảnh xa vời, bởi vậy họ dễ rơi vào bi kịch. Khám phá cuộc sống ở những điều bình thường, Nguyễn Thị Thu Huệ đã tỏ ra là một cây bút nữ sắc sảo khi nhìn cuộc đời theo con mắt của riêng mình.