Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁP LUẬT KINH DOANH NHÀ Ở THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm pháp luật về kinh doanh nhà ở thương mại 1. Khái niệm nhà ở thương mại Ở là nhu cầu thiết yếu của con người, cùng với nhu cầu ăn và mặc. Nhà ở là nơi bảo vệ con người khỏi những điều kiện tự nhiên, khí hậu khắc nghiệt, là nơi tái tạo sức lao động của con người.
Nhà ở còn tạo ra thu nhập, là mặt bằng sản xuất kinh doanh, buôn bán, làm trụ sở văn phòng,… Như vậy, nhà ở là một loại hàng hóa thiết yếu bắt buộc mọi người tiêu dùng dù giàu hay nghèo. Như Ph-Ăngghen đã nói: “Con người trước hết phải ăn uống, mặc và chỗ ở đã rồi mới đến làm chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo,…”[15 trang 198] Nhà ở là công trình xây dựng với mục đích để ở và phục vụ các nhu cầu sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân; Điều 3 Luật Nhà ở năm 2014 quy định: “Nhà ở thương mại là nhà ở được đầu tư xây dựng để bán, cho thuê, cho thuê mua theo cơ chế thị trường”. Theo đó, ngay từ tên gọi ban đầu của khái niệm nhà ở thương mại, chúng ta cũng đã thấy được bản chất của loại hình nhà ở này, “thương mại” có thể được hiểu là hoạt động nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận và nhà ở thương mại chính là nhà ở được phát triển để chủ đầu tư xây dựng để bán, cho thuê, khai thác nhằm sinh lời. Hiện nay, ngoài phương thức giao dịch đối với nhà ở hiện hữu (có sẳn), nhà ở thương mại còn được biết đến được một hình thức giao dịch ngày càng phổ biến là nhà ở hình thành trong tương lai.
Thực tế tại Việt Nam cho đến nay khái niệm “nhà ở thương mại hình thành trong tương lai” vẫn chưa được pháp luật định nghĩa một cách cụ thể. Có thể khái quát định nghĩa này, cần thiết phải đi từ gốc của khái niệm, tức tài sản hình thành trong tương lai là gì? 8 Theo từ điển tiếng Việt thì “tương lai là những gì sắp đến, sẽ tới, chuyện trong tương lai, chuyện một ngày gần đây”[37 trang 973]. Khoản 2 Điều 108 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: “Tài sản hình thành trong tương lai bao gồm: a) Tài sản chưa hình thành; b) Tài sản đã hình thành nhưng chủ thể xác lập quyền sở hữu tài sản sau thời điểm xác lập giao dịch. [21] Khoản 14 Điều 3 Luật Nhà ở năm 2014 quy định: “Nhà ở hình thành trong tương lai là nhà ở đang trong quá trình đầu tư xây dựng và chưa được nghiệm thu đưa vào sử dụng”.[28] Đồng thời, Khoản 4 Điều 3 Luật Kinh doanh Bất động sản năm 2014 quy định: “Nhà, công trình xây dựng hình thành trong tương lai là nhà, công trình xây dựng đang trong quá trình xây dựng và chưa được nghiệm thu đưa vào sử dụng”.[26] Theo đó, chúng ta nhận thấy có sự khác nhau giữa Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Nhà ở 2014, Luật Kinh doanh Bất động sản 2014 khi quy định về tài sản hình thành trong tương lai.
Bộ luật dân sự quy định có trường hợp tài sản chưa được hình thành cũng được coi là tài sản hình thành trong tương lai, còn Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh Bất động sản năm 2014 chỉ xem tài sản (nhà ở) hình thành trong tương lai là tài sản (nhà ở) đang trong quá trình hình thành (đang trong quá trình xây dựng) và chưa được nghiệm thu đưa vào sử dụng. Như vậy, có thể khái quát nhà ở thương mại hình thành trong tương lai là nhà ở do cá nhân, tổ chức đầu tư đang trong quá trình xây dựng và chưa nghiệm thu đưa vào sử dụng để bán, cho thuê, cho thuê mua theo nhu cầu của thị trường nhằm mục đích sinh lời. Nhà ở thương mại là nhà ở do cá nhân, tổ chức đầu tư, tạo lập hợp pháp để bán, cho thuê, cho thuê mua theo nhu cầu của thị trường nhằm mục đích sinh lời. Bên cạnh nhà ở thương mại, Luật nhà ở năm 2014 còn đề cập đến nhà ở nói chung và các loại nhà ở cụ thể khác: nhà ở riêng lẻ, nhà chung cư, nhà ở xã hội, nhà ở công vụ, nhà ở để phục vụ tái định cư.[28] Vì vậy, nhà ở thương 9 mại cũng có những đặc điểm của nhà ở thông thường, trước hết cần phải hiểu đó nhà ngôi nhà được xây dựng phù hợp các tiêu chuẩn xậy dựng.
Đối với các khu vực đã có quy hoạch cũng phải phù hợp với quy hoạch, đặc điểm địa lý, phong tục tập quán xây dựng nhà ở tại địa phương. Tuy nhiên khác với các loại hình nhà ở khác, xây dựng chủ yếu hướng tới một đối tượng nhất định thì nhà ở thương mại dành cho mọi đối tượng. Thị trường nhà ở thương mại là rộng nhất vì nó đáp ứng các điều kiện thị trường, nhu cầu, thị hiếu của cư dân. Người đầu tư xây dựng nhà ở thương mại không phải mục đích chủ yếu là sinh sống mà chủ yếu là để kinh doanh, thương mại, hầu hết quỹ nhà tạo lập được đều để bán, cho thuê.
Cụ thể nhà ở thương mại có những đặc điểm sau: Thứ nhất, nhà ở thương mại là loại hình nhà ở xây dựng dùng vào mục đích để kinh doanh, thương mại bằng hình thức bán, cho thuê, cho thuê mua theo cơ chế thị trường. Nhà ở thương mại phát triển hoàn toàn độc lập và dựa trên các quy luật khách quan trên thị trường, không được ưu đãi về đất đai, thuế,… Nhà ở thương mại là loại nhà ở được phát triển theo cơ chế thị trường, dựa trên thị trường, tuân theo quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh. Tùy từng giai đoạn, nhu cầu về nhà ở của cư dân khác nhau nhưng theo quy luật thì nhu cầu về nhà ở ngày càng tăng cao và đòi hỏi ngày càng khắt khe. Mặc khác, cũng tùy thuộc vào vị trí địa lý của đất nơi xây dựng nhà ở thương mại có thể thu hút hoặc không thu hút được người mua nhà ở thương mại.
Thông thường, phát triển nhà ở thương mại tại các đô thị lớn, các vùng công nghiệp phát triển, cư dân tập trung đông đúc và kinh tế phát triển sẽ thu hút một lượng lớn dân cư và giá cả nhà ở đương nhiên sẽ đắt đỏ. Tuân theo quy luật thị trường nên phát triển nhà ở thương mại không nằm ngoài quy luật cạnh tranh, chỉ khi tạo được nhà ở thương mại chất lượng tốt, vị trí đẹp và giá cả cạnh tranh mới có thể tiếp tục tồn tại và phát triển trên thị trường. 10 Thứ hai, nhà ở thương mại gắn liền với điều kiện địa lý, kinh tế, văn hóa xã hội tại địa bàn xây dựng. Thông thường, nhà ở thương mại càng cao cấp thì các điều kiện về cơ sở hạ tầng càng phát triển, từ đó tác động gián tiếp đến không gian sống, tiêu chuẩn, chất lượng cuộc sống của cư dân.
Tuy nhiên cũng nhìn theo hướng ngược lại, nơi nào có điều kiện kinh tế, văn hóa xã hội ngày càng cao thì càng được chọn là nơi xây dựng, phát triển nhà ở thương mại. Thứ ba, việc phát triển nhà ở thương mại chủ yếu dựa vào nguồn vốn tư nhân, từ các nhà đầu tư xây dựng phát triển nhà ở thương mại. Giá thành xây dựng tạo ra nhà ở thương mại rất cao, cùng với đó là điều kiện về quỹ đất hạn hẹp nên yêu cầu phát triển nhà ở thương mại dưới hình thức nhả ở chung cư cao tầng. Để xây dựng dự án nhà ở đỏi hỏi nguồn vốn đầu tư cực kỳ lớn, đồng thời nhà ở thương mại dựa theo nhu cầu thị trường, nhà nước không bao cấp phân khúc này do đó chỉ những nhà đầu tư xây dựng có nguồn vốn lớn, có uy tín mới có khả năng tiếp cận và đầu tư các dự án nhà ở thương mại.
Thứ tư, đối tượng sở hữu kinh doanh, sử dụng nhà ở thương mại cũng rất đa dạng và không đồng nhất như với đối với các loại hình nhà ở khác. Nếu như các đối tượng được sở hữu nhà ở xã hội phải là những đối tượng được lựa chọn khắc khe, đáp ứng các yêu cầu luật định thì mới được sở hữu nhà ở xã hội thì nhà ở thương mại dành cho mọi loại đối tượng, bất kể ai có nhu cầu và khả năng tài chính đều có thể tiếp cận nhà ở thương mại (kể cả cá nhân, tổ chức nước ngoài và người Việt Nam định cư ở nước ngoài). Không những vậy nhà ở thương mại rất đa dạng, có thể nói là đáp ứng được mọi nhu cầu từ cao cấp, trung cấp đến bình dân của các đối tượng muốn sở hữu nhà ở. Tương tự, chủ đầu tư, người tham gia đầu tư phát triển nhà ở thương mại cũng không hạn chế, miễn là đáp ứng được các điều kiện về năng lực tài chính, chuyên môn kỹ thuật đảm bảo đều có thể tham gia đầu tư, xây dựng nhà ở thương mại, kể cả nhà đầu tư trong nước hay nước ngoài.
Khái niệm và đặc điểm của pháp luật về kinh doanh nhà ở thương mại 1. Khái niệm và đặc điểm của kinh doanh nhà ở thương mại Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về khái niệm kinh doanh nhà ở thương mại nhưng căn cứ trên khái niệm về nhà ở thương mại [28] thì khái niệm kinh doanh nhà ở thương mại có thể được hiểu như sau: Kinh doanh nhà ở thương mại là hoạt động giao dịch nhà ở thương mại dưới hình thức: mua bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở, chuyển nhượng hợp đồng mua bán nhà ở thương mại hình thành trong tương lai nhằm mục đích kiếm lời. Xuất phát từ bản chất của nhà ở thương mại được xây dựng để phục vụ cho nhu cầu mua bán, cho thuê, cho thuê mua của chủ sở hữu nên khác với các giao dịch nhà ở thông thường khác có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức (như mua bán, cho thuê, tặng cho, thế chấp, đổi, góp vốn, thừa kế, cho mượn, cho ở nhờ và ủy quyền quản lý nhà ở) thì kinh doanh nhà ở thương mại chỉ được thực hiện dưới hình thức giao dịch mua bán, cho thuê, cho thuê mua hoặc chuyển nhượng hợp đồng mua bán nhà ở hình thành trong tương lai.