CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN KIỂM ĐỊNH CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO TIÊU CHUẨN ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC TRƯỜNG TRUNG HỌC CỦA BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề Chất lượng giáo dục là một vấn đề luôn được xã hội quan tâm vì tầm quan trọng hàng đầu của nó đối với sự nghiệp phát triển đất nước nói chung, sự nghiệp phát triển giáo dục nói riêng. Xuất phát từ kiểm định chất lượng giáo dục Đại học ở Hoa Kỳ, KĐCLGD đã và đang trở thành đòn bẩy thúc đẩy sự phát triển của các nền giáo dục hiện đại. Các nghiên cứu công tác quản lí KĐCLGD phần lớn xuất phát từ KĐCLGD đại học tại một số nước trên thế giới.
Mọi hoạt động giáo dục được thực hiện đều hướng tới mục đích góp phần đảm bảo, nâng cao CLGD; và một nền giáo dục ở bất kì quốc gia nào bao giờ cũng phải phấn đấu để trở thành một nền giáo dục chất lượng cao. Mặc dù vậy, do tính chất phức tạp, đa dạng, nhiều chiều của vấn đề, hiểu đầy đủ về chất lượng giáo dục cũng như xác định quy trình, phương pháp, kĩ thuật đánh giá CLGD một cách khoa học, phù hợp với thực tiễn phát triển của xã hội, của giáo dục trong một hoàn cảnh cụ thể không phải là điều đơn giản. Ở Hoa Kỳ, hệ thống KĐCLGD đại học Hoa Kỳ được hình thành và hoạt động từ gần một thế kỷ nay và ngày càng được nhiều quốc gia trên thế giới tham khảo khi xây dựng hệ thống kiểm định cho riêng mình. Một số đặc trưng cơ bản của hệ thống KĐCLGD ở Hoa Kỳ [8, tr.
414]: Kiểm định chất lượng giáo dục ở Hoa Kỳ là một hoạt động tư nhân, phi chính phủ. Phần lớn kiểm định chất lượng (KĐCL) do các Hiệp hội KĐCL tiến hành. Chính phủ liên bang và chính quyền tiểu bang đều không đánh giá các trường Đại học và đương nhiên công nhận kết quả kiểm định do các Hiệp hội đánh giá để quyết định trợ giúp tài chính cho trường đại học. Các tiêu 17 chuẩn đánh giá dùng cho kiểm định do chính các hiệp hội xây dựng.
Kiểm định chất lượng có thể được tiến hành ở phạm vi trường ĐH hoặc chương trình đào tạo (ngành đào tạo): 6 Hiệp hội trường ĐH, cao đẳng vùng cùng với 5 Hiệp hội cấp quốc gia tiến hành KĐCL trường ĐH và 43 Hội KĐCL chuyên ngành thực hiện KĐCL chuyên ngành đào tạo. Ví dụ các hiệp hội: Hiệp hội trường Đại học và Cao đẳng miền Trung Hoa kỳ (Middle States Association of Schools and Colleges); Hiệp hội các trường đại học quản trị kinh doanh Hoa Kỳ (American Assembly of Collegiate School of Business); Hiệp hội kiểm định chuyên ngành đào tạo giáo viên quốc gia (National Council for Accreditation of Teacher Education); Hiệp hội chuyên ngành đào tạo Y khoa Hoa Kỳ (American Medical Association). Kiểm định chất lượng là hoạt động hoàn toàn tự nguyện. KĐCL là không bắt buộc nhưng phần lớn các trường ĐH đều tự nguyện đăng ký với các tổ chức hoặc các Hiệp hội để được kiểm định nhằm nhận được sự hỗ trợ tài chính từ chính phủ hoặc các tổ chức xã hội, và cũng muốn bằng cấp của mình được xã hội thừa nhận.
Bởi vì, sinh viên học ở các trường chưa kiểm định sẽ gặp khó khăn trong việc học sau đại học tại các trường đã kiểm định hoặc khó được thị trường lao động chấp nhận. Tuy nhiên, có một số chuyên ngành đào tạo cần phải kiểm định như y khoa, luật… Quy trình kiểm định luôn gắn với đánh giá đồng cấp (peer review). Các chuyên gia đánh giá đồng cấp được lựa chọn từ các trường, ngành học hoặc có chuyên môn tương tự chương trình được đánh giá. Nhóm đánh giá tham gia trên cơ sở tự nguyện nhưng nhà trường cũng phải chi trả cho những khoản kinh phí để nhóm hoạt động.
Tiêu chuẩn đánh giá mềm dẻo. Các hiệp hội sử dụng bộ tiêu chuẩn đánh giá được xây dựng có tính mềm dẻo và được thay đổi phù hợp với sứ mạng của từng trường. Quy trình kiểm định không mang tính xếp hạng. KĐCL đào tạo nhà trường hay chương trình đào tạo chỉ đến kết quả có đạt được những tiêu 18 chuẩn đã đề ra hay không và điều đó đòi hỏi các trường phải liên tục cải tiến chất lượng nhưng không có mục đích xếp hạng các trường.
Ở Vương Quốc Anh, công tác KĐCLGD Đại học do cơ quan đảm bảo CLGD đại học (QAA- The Quality Asessment Agency For Higher Education) quản lí và thực hiện. QAA là một công ty hữu hạn và tổ chức từ thiện do các cơ quan đại diện cho các trường ĐH của Anh thành lập năm 1977. Nhiệm vụ của QAA là bảo vệ quyền lợi của công chúng đối với việc đảm bảo những chuẩn mực đúng đắn về năng lực chuyên môn của các trường Đại học đồng thời thông tin và khuyến khích việc cải tiến thường xuyên trong quản lí CLGD đại học [8, tr. QAA thường xuyên làm việc với các trường ĐH để xác định những tiêu chuẩn đánh giá; cung cấp cho sinh viên và các nhà sử dụng lao động những thông tin chính xác, rõ ràng về chất lượng và tiêu chuẩn của các cơ sở giáo dục ĐH; xây dựng và quản lí các hoạt động cấp bằng; tư vấn cho chính phủ về quyền hạn cấp bằng và tước hiệu cho các trường ĐH.
QAA tiến hành KĐCL ở cấp trường đại học (institutional level) và đánh giá chương trình đào tạo cấp môn học (subject level). Kiểm định chất lượng cấp trường: được thực hiện thông qua việc đánh giá đồng cấp theo một quy trình trên cơ sở minh chứng tại Anh và Bắc Ailen. Quy trình kiểm định cấp trường được đưa ra trong khung đảm bảo chất lượng ban hành năm 2002 và được điều chỉnh năm 2005 để áp dụng cho chu kỳ kiểm định đến năm học 2010 – 2011. Mục tiêu chính của quy trình kiểm định nhằm đáp ứng sự quan tâm của công chúng về chất lượng đào tạo trường ĐH; Giúp các cơ sở đào tạo ĐH nâng cao chất lượng dịch vụ; Tăng sự tin tưởng của công chúng trong và ngoài nước đối với chất lượng đào tạo của các trường và chuẩn bằng cấp của họ; Giúp các đơn vị cung cấp tài chính hoàn thành trách nhiệm được giao; Cung cấp những thông tin đáng tin cậy, có lợi cho những sinh viên tương lai, các nhà sử dụng sinh viên tốt nghiệp, các bậc phụ huynh, chính phủ, các đơn vị cung cấp tài chính và chính bản thân các 19 trường; Tạo ra biện pháp nâng cao trách nhiệm đối với các nguồn lục mà nhà nước và cá nhân cung cấp cho các trường.
Đánh giá môn học: Việc đánh giá môn học được tiến hành đối với tất cả các chương trình đào tạo ở các cấp độ ở Anh, xứ Wales, Bắc Ailen và được đánh giá đồng cấp. Quy trình đánh giá môn học gồm TĐG, đánh giá mục đích và mục tiêu của người giảng dạy môn học, đi đánh giá thực tế môn học, nhận định và báo cáo đánh giá môn học về các lĩnh vực: Thiết kế chương trình đào tạo, nội dung và tổ chức; Dạy, học và kiểm tra - đánh giá; Tiến bộ của sinh viên và kết quả đạt được; Hướng dẫn và hỗ trợ sinh viên; Các nguồn lực phục vụ cho học tập; Quản lí và nâng cao chất lượng. Ở Hà Lan, có hai hình thức đào tạo bậc ĐH là các trường ĐH giáo dục chuyên nghiệp (UPE - The University of Professional Education) và các trường Đại học Nghiên cứu (VSNU - Association of Universsities in the Netherlands). Hệ thống giáo dục đại học chuyên nghiệp: chương trình của các trường đại học (gọi là hogescholen) hướng vào ngành nghề cụ thể.
Sinh viên thực hành kinh nghiệm làm việc thông qua việc thực tập trong quá trình đào tạo. Tất cả các trường Đại học Giáo dục chuyên nghiệp liên kết thành Hiệp hội Giáo dục đại học chuyên nghiệp. Từ năm 1990, Hiệp hội thực hiện dự án “Đánh giá chất lượng” cho tất cả các trường ĐH thành viên và đưa ra mô hình mới cho “kiểm định công nhận chất lượng” gồm các tiêu chuẩn đánh giá như: Mục đích và mục tiêu đào tạo; Thiết kế chương trình; Chất lượng đội ngũ giảng viên; Cơ sở vật chất; Hệ thống đảm bảo chất lượng bên trong; Kết quả đầu ra của sinh viên. Mục đích của việc đánh giá chất lượng là nhằm có được cái nhìn tổng thể về chất lượng giáo dục và giúp cải tiến chất lượng, nâng cao sự hiểu biết của xã hội về các chương trình và bằng cấp của hệ thống Giáo dục đại học chuyên nghiệp.
Việc đánh giá do Hội đồng Giáo dục ĐH chuyên nghiệp (HBO) thuộc hệ thống Giáo dục Đại học Chuyên nghiệp tiến hành và đánh giá chất lượng cho từng chuyên ngành hoặc nhóm ngành đào tạo. 20 Bộ Giáo dục Hà Lan có vai trò rất hạn chế trong hệ thống đánh giá chất lượng từ bên ngoài, nhưng Bộ có thể ra quyết định chấm dứt các chương trình đào tạo nếu trong nhiều năm không đảm bảo chất lượng. Hệ thống giáo dục đại học nghiên cứu: Hà Lan có 14 trường ĐH nghiên cứu, chủ yếu đào tạo sinh viên trong lĩnh vực khoa học và ứng dụng khoa học. Các trường ĐH tại Hà Lan được giao quyền tự chủ nhưng đồng thời được yêu cầu nâng cao tính chịu trách nhiệm và đảm bảo chất lượng.
Từ năm 1988, Hiệp hội các trường ĐH Hà Lan (VSNU) bắt đầu áp dụng hệ thống đánh giá chất lượng từ bên ngoài vào các trường ĐH với chu kỳ đánh giá là 5 năm. Hiệp hội (VSNU) xây dựng kế hoạch cho việc TĐG và đánh giá từ bên ngoài và phải chịu trách nhiệm về: Tổ chức và chỉ định thành viên cho ban đánh giá; Hỗ trợ các khoa tiến hành đánh giá nội bộ nếu cần; Tổ chức đào tạo cho bộ phận đánh giá từ bên ngoài; Tổ chức đào tạo cho thư ký của Hiệp hội; Tuân thủ nội dung trong kế hoạch đánh giá; Kiểm tra báo cáo tổng kết, đảm bảo các vấn đề về nội dung đã được đề cập; Công bố báo cáo. Ở Việt Nam, giáo dục đại học Việt Nam đã và đang phát triển mạnh cả về quy mô và loại hình đào tạo. “Năm học 2002 – 2003, hệ thống giáo dục đại học bao gồm 111 trường đại học và 119 trường cao đẳng, trong đó có 15 trường đại học dân lập, 2 trường đại học bán công và 2 trường cao đẳng dân lập, 4 trường cao đẳng bán công, 9 trường cao đẳng cộng đồng”, nhưng đến thời điểm này, số lượng các trường Đại học, Học viện, Cao đẳng của nước ta đã có những thay đổi rất lớn, hiện trên cả nước có khoảng 400 trường đại học, cao đẳng.