CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP KINH DOANH DỊCH VỤ 1. Chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ 1. Đặc điểm của hoạt động kinh doanh dịch vụ 1. Khái niệm, bản chất và vai trò của hoạt động kinh doanh dịch vụ Do có sự phức tạp, đa dạng và vô hình của dịch vụ nên hiện nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa đưa ra được một định nghĩa thống nhất về dịch vụ.
Chẳng hạn, Từ điển Việt Nam giải thích: “Dịch vụ là các hoạt động nhằm thoả mãn những nhu cầu sản xuất kinh doanh và sinh hoạt”. Tuy nhiên cách giải thích này còn khái quát và chưa thực sự làm rõ được bản chất của dịch vụ. Trong cuốn “Lựa chọn bước đi và giải pháp để Việt Nam mở cửa về dịch vụ thương mại”, tác giả đã đưa ra khái niệm dịch vụ: “Dịch vụ là các lao động của con người được kết tinh trong giá trị của kết quả hay trong giá trị các loại sản phẩm vô hình và không thể cầm nắm được”. Khi so sánh với cách giải thích của Từ điển bách khoa thì cách giải thích này đã làm rõ hơn nội hàm của dịch vụ - dịch vụ là kết tinh sức lao động con người trong các sản phẩm vô hình.
Cách hiểu về dịch vụ cũng không hoàn toàn thống nhất giữa các quốc gia khác nhau trên thế giới. Vì lẽ đó trong hiệp định chung về thương mại dịch vụ (GATS), Tổ chức thương mại thế giới (WTO) đã liệt kê dịch vụ thành 12 ngành lớn, trong mỗi ngành lớn lại bao gồm các phân ngành. Tổng cộng có 155 phân ngành với 4 phương thức cung cấp dịch vụ là: Cung cấp qua biên giới, tiêu dùng dịch vụ ngoài lãnh thổ, hiện diện thương mại và hiện diện thể nhân trong đó có hoạt động ngân hàng. Từ các quan điểm khác nhau, khái niệm về dịch vụ có thể được đưa ra như sau: “Dịch vụ là các lao động của con người được kết tinh trong các sản phẩm vô hình nhằm thoả mãn những nhu cầu sản xuất và sinh hoạt của con người”.
7 * Phân loại dịch vụ: - Theo mức độ liên hệ với khách hàng: Với mỗi loại dịch vụ khác nhau luôn có mối liên hệ với khách hàng của mình, tuy nhiên mối liên hệ này khác nhau, từ thường xuyên đến thỉnh thoảng, từ cao đến thấp. + Dịch vụ thuần tuý: Dịch vụ chăm sóc sức khoẻ Dịch vụ giao thông Dịch vụ đào tạo + Dịch vụ pha trộn: Dịch vụ bất động sản Dịch vụ máy Dịch vụ du lịch Dịch vụ bưu điện + Dịch vụ bao hàm sản xuất: Dịch vụ hàng không Dịch vụ sửa chữa Dịch vụ thương nghiệp - Theo phương pháp loại trừ: + Dịch vụ thương mại + Dịch vụ vận chuyển, phân phối + Dịch vụ ngân hàng, bảo hiểm + Dịch vụ bưu chính + Dịch vụ bất động sản + Dịch vụ công cộng. Các hoạt động kinh tế nhằm tìm kiếm lợi nhuận mới được gọi là hoạt động KD. Do đó, “hoạt động KD là những hoạt động kinh tế được tiến hành nhằm tìm kiếm lợi nhuận”.
Từ khái niệm, bản chất và phân loại dịch vụ cũng như khái niệm về hoạt động kinh doanh, có thể đưa ra khái niệm về kinh doanh dịch vụ như sau: 8 “Kinh doanh dịch vụ là hoạt đông có ý thức của con người nhằm cung ứng những dịch vụ phục vụ cho nhu cầu của cá nhân hoặc tổ chức nhằm thoả mãn nhu cầu của họ, và thu được lợi nhuận nhất định”. Như vậy, KD dịch vụ cũng như các lĩnh vực kinh doanh khác đều có mục tiêu là tìm kiếm lợi nhuận dựa trên phục vụ nhu cầu của khách hàng nhưng đối tượng của kinh doanh dịch vụ là dịch vụ có bản chất, đặc điểm khác biệt rất nhiều so với các loại hàng hóa khác. Dịch vụ nói chung và kinh doanh dịch vụ nói riêng có vai trò rất lớn đối với sự phát triển kinh tế. Trước kia, khi hai ngành công nghiệp và nông nghiệp còn chưa phát triển, sản xuất chủ yếu dựa vào các yếu tố đầu vào tự có như lao động, đất đai … của vùng, dịch vụ chưa phát triển nên cạnh tranh chủ yếu dựa vào lợi thế khu vực.
Khi dịch vụ kinh doanh vận tải phát triển, các yếu tố đầu vào của các khu vực được lưu thông trao đổi với nhau nên không còn lợi thế khu vực. Vì vậy, các DN trên toàn cầu cạnh tranh dựa vào khả năng thích ứng của mình với thành tựu của KD dịch vụ vận tải. Khi nền kinh tế phát triển như giai đoạn hiện nay, sản xuất được tự động hóa, con người chủ yếu làm chức năng sang tạo để tạo ra các SP chứa hàm lượng chất xám cao. Lúc này, dịch vụ trở thành ngành quyết định tạo lợi thế cạnh tranh thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.
Nước nào nắm giữ bí kíp KD dịch vụ cao sẽ thống trị cả thế giới. Kinh doanh dịch vụ không chỉ là những lĩnh vực phục vụ cho kinh doanh công nghiệp, nông nghiệp như dịch vụ tài chính tiền tệ, vận tải hay chuyển giao công nghệ mà còn là những dịch vụ phục vụ cho đời sống tinh thần của con người như: du lịch, giải trí, ăn uống, … Hiện nay, các nền kinh tế trong đó có nước ta đều phát triển theo hướng dịch vụ chiếm tỷ trọng lớn nhất. Đặc điểm của hoạt động kinh doanh dịch vụ Cho dù chưa có một khái niệm mang tính thống nhất về dịch vụ trên phạm vi toàn cầu nhưng nhìn chung, cho dù được mô tả thế nào, thì dịch vụ hàm chứa những đặc điểm cơ bản sau: - Thứ nhất: Dịch vụ “Là những thứ mà khi đem bán không thể rơi vào tay chân bạn” thể hiện tính vô hình của dịch vụ. Dịch vụ không nhìn thấy được, không tồn tại dưới dạng vật chất bằng những vật phẩm cụ thể và do đó không thể xác định chất lượng dịch vụ trực tiếp bằng những chỉ tiêu kỹ thuật được lượng hoá trong khi các sản phẩm là những hàng hoá hữu hình có tính chất cơ, lý, hoá học… nhất định, có tiêu chuẩn về kỹ thuật cụ thể và do đó có thể sản xuất theo tiêu chuẩn.
- Trong KD dịch vụ, đồng thời diễn ra quá trình SX và tiêu thụ, quá trình cung ứng gắn liền với tiêu dùng dịch vụ. Khác với quá trình SX hàng hoá, hàng hoá có thể được lưu trữ tại kho hoặc có thể vận chuyển đi nơi khác theo nhu cầu thị trường, đó một quy trình tách biệt lưu thông và tiêu dùng. Hay nói cách khác, không thể sản xuất dịch vụ hàng loạt và lưu trữ trong kho sau đó mới tiêu dùng, do quá trình sản xuất và tiêu dùng diễn ra đồng thời, dịch vụ không thể lưu trữ được. - Tính không ổn định và khó xác định: Dịch vụ gắn chặt với người cung cấp dịch vụ.
Chất lượng phụ thuộc chặt chẽ vào người thực hiện dịch vụ (trình độ, kỹ năng…). Sản phẩm dịch vụ không tiêu chuẩn hoá được, không tạo ra được những dịch vụ như nhau trong những thời gian khác nhau. Hơn nữa đối với cùng một cá nhân cung ứng dịch vụ thì chất lượng dịch vụ đôi khi cũng thay đổi theo thời gian. Mặt khác, khách hàng là người tiêu dùng dịch vụ cho nên việc quyết định chất lượng dịch vụ dựa vào cảm nhận của họ và với mỗi người khác nhau thì việc đánh giá cùng một dịch vụ sẽ là khác nhau.
Vì vậy, chất lượng dịch vụ mang tính không đồng nhất. “Dịch vụ là ngành kinh tế có nhiều đặc điểm riêng có, khác biệt với các ngành sản xuất vật chất khác. Những điểm đặc thù của ngành kinh doanh dịch vụ có ảnh hưởng mạnh mẽ đến công tác nói chung và công tác kế toán chi phí sản xuất, tính giá thành sản phẩm dịch vụ nói riêng”. Điều này thể hiện rõ ở: 10 - Thứ nhất: “Kết quả hoạt động cung cấp dịch vụ thuần túy thường không có hình thái hiện vật cụ thể mà được thể hiện bằng lợi ích cho khách hàng thông qua việc thỏa mãn nhu cầu của khách hàng như: nhu cầu thông tin, nhu cầu di chuyển, nhu cầu tri thức…”.
Từ đặc điểm này cho thấy “quá trình sản xuất, tiêu thụ và quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ thường khó tách bạch một cách riêng biệt; mục đích cũng như quy luật phát sinh và vận động của các khoản chi phí trong quá trình thực hiện dịch vụ khó có thể được phân tích một cách rõ ràng”. - Thứ hai: “Hoạt động kinh doanh dịch vụ có sự đa dạng về phương thức thực hiện”. Ví dụ: Ngành kinh doanh khách sạn có dịch vụ buồng, ăn uống, massage, … Kênh viễn thông nội địa và quốc tế, loại hình viễn thông cố định, di động … Ngành viễn thông là các phương thức kinh doanh của ngành viễn thông. Kinh doanh vận tải bao gồm: vận tải hành khách, vận tải hàng hóa, vận tải đường bộ, đường không … Tuor trong nước, quốc tế, tour trọn gói hoặc từng phần…là phương thức kinh doanh của ngành du lịch lữ hành.
Chính sự đa dạng về phương thức thực hiện dịch vụ dẫn đến sự đa dạng về đối tượng quản lý cũng như sự phức tạp trong tổ chức công tác kế toán nói chung, Trong tổ chức kế toán CPSX, tính giá thành SP dịch vụ nói riêng và nói chung là tổ chức công tác kế toán trong lĩnh vực KD dịch vụ rất đa dạng và phức tạp chính do sự đa dạng về phương thức thực hiện dịch vụ. - Tiếp đó: “Về mặt tổ chức quản lý kinh doanh, các doanh nghiệp dịch vụ thường thực hiện quản lý hoạt động kinh doanh theo quy trình thực hiện dịch vụ hoặc theo từng đơn đặt hàng”. Vì vậy, công tác kế toán CPSX, tính giá thành SP dịch vụ cũng rất đa dạng. - Cuối cùng: “Các doanh nghiệp dịch vụ có nhiều phương thức phối hợp hỗ trợ nhau trong quá trình kinh doanh như: liên doanh, liên kết…”.
Từ những phương thức phối hợp này, công tác quản lý nói chung và công tác kế toán nói riêng cũng 11 phức tạp hơn. Kế toán CPSX, tính giá thành SP dịch vụ xuất hiện trong các hình thức liên doanh “Hợp đồng hợp tác kinh doanh dưới hình thức tài sản kinh doanh đồng kiểm soát”; “Hợp đồng hợp tác kinh doanh dưới hình thức hoạt động kinh doanh đồng kiểm soát”. Chi phí sản xuất và phân loại CPSX trong doanh nghiệp KD DV 1. Khái niệm CPSX dịch vụ Đối với tất cả DN nào, để tiến hành hoạt động SXKD sẽ cần chi ra các khoản tiền, phát sinh các khoản khấu trừ tài sản hoặc các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu.