CHƯƠNG I: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ NGUỒN VỐN TẠM THỜI NHÀN RỖI CỦA TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Tổng quan về hoạt động đầu tư nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi của BHTG 1. Tổng quan về bảo hiểm tiền gửi 1.1 Khái niệm, mục đích và nguyên tắc của hoạt động bảo hiểm tiền gửi a. Khái niệm Luật BHTG Việt Nam quy định“ Bảo hiểm tiền gửi là sự đảm bảo hoàn trả tiền gửi cho người được bảo hiểm tiền gửi trong hạn mức trả tiền bảo hiểm khi tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả tiền gửi cho người gửi tiền hoặc phá sản”.
Tổ chức bảo hiểm tiền gửi (TCBHTG) là tổ chức được thành lập để thực hiện chính sách bảo hiểm tiền gửi (BHTG), góp phần duy trì sự ổn định hệ thống các Tổ chức Tín dụng (TCTD), bảo đảm sự phát triển an toàn và lành mạnh hoạt động ngân hàng. TCBHTG hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận dưới hình thức tổ chức tài chính hoặc doanh nghiệp. Tổ chức tham gia BHTG là các TCTD bao gồm ngân hàng và các tổ chức trung gian tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi theo quy định của pháp luật. Phí BHTG là khoản tiền mà tổ chức tham gia BHTG có nghĩa vụ phải nộp cho TCBHTG, hay còn được hiểu là một khoản đóng góp tài chính.
Hiện nay, hầu hết phí BHTG được tính theo một mức cụ thể ấn định căn cứ vào số dư tiền gửi bình quân của các loại tiền gửi được bảo hiểm (BH) tại tổ chức tham gia BHTG và được nộp tại một thời điểm xác định theo quy định của Luật BHTG tại quốc gia đó. Mục tiêu của việc thu phí này nhằm hình thành nguồn quỹ BHTG có sẵn để xử lý các rủi ro về đổ vỡ ngân hàng và thực hiện mục tiêu bảo vệ người gửi tiền. Mục đích của Bảo hiểm tiền gửi Mặc dù mỗi quốc gia có thiết kế mô hình TCBHTG khác nhau phù hợp với đặc thù từng nước, nhưng tựu chung lại, hoạt động BHTG thường có những mục đích 4 cơ bản sau: Thứ nhất, sử dụng công cụ BHTG là nhằm thực hiện chính sách công. Vì vậy, chính sách BHTG của hầu hết các Quốc gia trên Thế giới đều được thiết kế để bảo vệ số đông người gửi tiền; Thứ hai, đảm bảo hệ thống tài chính, ngân hàng hoạt động lành mạnh, ổn định, ngăn chặn đổ vỡ thông qua các hoạt động nghiệp vụ của TCBHTG; Thứ ba, xây dựng thị trường tài chính lành mạnh, có tính cạnh tranh bình đẳng giữa các tổ chức tài chính khác nhau về quy mô và loại hình; Thứ tư, giảm thiểu gánh nặng cho Chính phủ (CP) trong trường hợp xử lý đổ vỡ của các TCTD và điều này đồng nghĩa với việc gánh nặng cho người dân đóng thuế để CP hỗ trợ giải quyết những ngân hàng phá sản.
Nguyên tắc hoạt động của bảo hiểm tiền gửi Hiện nay, đa phần các hệ thống BHTG trên toàn thế giới đều hoạt động hướng tới các chuẩn mực và nguyên tắc phát triển chung, nhất quán trong hoạt động. Các chuẩn mực và nguyên tắc phát triển này đã được Ủy ban BCBS 1 và IADI thống nhất thông qua Bộ Các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả (2009) và Tài liệu hướng dẫn Phương pháp đánh giá mức độ tuân thủ các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống BHTG hiệu quả (2010). Các nguyên tắc và phương pháp đánh giá được nhiều quốc gia sử dụng như mục tiêu để đánh giá chất lượng hoạt động và cách thức khắc phục. Bộ nguyên tắc cơ bản này được WB và IMF 2 áp dụng để đánh giá hiệu quả của các hệ thống BHTG của các quốc gia, trong khuôn khổ chương trình đánh giá lĩnh vực tài chính.
Chiến lược đầu tư của tổ chức BHTG phải bao gồm: mục tiêu đầu tư; kỳ hạn đầu tư (ngắn hạn, dài hạn); mức độ rủi ro tối đa (nguồn vốn rủi ro hoặc tiêu chuẩn riêng tùy chỉnh); loại hình đầu tư được phép(tài sản, yếu tố rủi ro, kiểu chiến lược); khó khăn cụ thể (loại trừ hoặc hạn chế đầu tư lĩnh vực ngân hàng); các giới hạn (rủi ro tín dụng, lãi suất, tiền tệ, thanh khoản); phân bổ tài sản hoặc phạm vi của tài sản; nguyên tắc đa dạng hóa; quản trị và phân công nhiệm vụ; nguyên tắc lựa chọn, giám sát và quản lý tài sản; và cơ chế tuân thủ và kiểm toán. Bên cạnh đó, phải tính đến 1 Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng 2 Quỹ tiền tệ quốc tế 5 việc điều chỉnh chiến lược khi bối cảnh hoặc mục tiêu bị buộc phải thay đổi (chẳng hạn, do chính sách thay đổi v. Hiệu quả đầu tư là phạm trù kinh tế biểu hiện quan hệ giữa kết quả đầu tư và chi phí bỏ ra để có kết quả đó (hiệu quả trên chi phí bỏ ra3) trong thời kỳ nhất định. Có ba cách phân loại hiệu quả đầu tư: i)theo phạm vi lợi ích có hiệu quả tài chính4 và kinh tế - xã hội5; ii)theo mức độ phát sinh trực tiếp hay gián tiếp có hiệu quả trực tiếp, gián tiếp; iii) theo cách tính toán, có hiệu quả tuyệt đối (hiệu số kết quả - chi phí) và tương đối (tỷ số kết quả - chi phí).Trong khuôn khổ Đề tài này, hiệu quả đầu tư của tổ chức BHTG được hiểu là thực hiện tốt hoạt động đầu tư, đạt kết quả so với mục tiêu đề ra, trong đó đầu tư hiệu quả là đảm bảo an toàn vốn, khả năng thanh khoản và phát triển vốn.
Đầu tư hiệu quả tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển tổ chức BHTG, đem lại lợi nhuận để bổ sung vốn, tăng cường năng lực tài chính và nâng cao vị thếvà thực hiện các nhiệm vụ được giao … 1. Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi a. Khái niệm và chức năng tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Theo Luật BHTG Việt Nam (2012), “Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi là tổ chức tài chính Nhà nước, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, thực hiện chính sách Bảo hiểm tiền gửi, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các tổ chức tín dụng, bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng”. Về bản chất, TCBHTG cho dù được tổ chức và hoạt động theo bất kỳ hình thức nào như là tổ chức tài chính thuộc Chính phủ hay thuộc Quốc hội (QH); hay như một định chế tài chính độc lập.
Hoạt động của TCBHTG vẫn cơ bản dựa theo nguyên lý của hoạt động bảo hiểm là bù đắp rủi ro theo cơ chế lấy số đông bù số ít. Đây là một hoạt động kinh doanh mang đầy rủi ro, do vậy, thường thì Nhà nước phải đứng ra thành lập TCBHTG để bảo vệ quyền lợi của công chúng khi họ gặp rủi ro về tiền gửi. Trong kinh tế hiện đại, TCBHTG có và phải thực hiện được vai trò nhất định trong việc tham gia quản lý rủi ro của các tổ chức tham gia BH, và hơn nữa là có vai trò trong giám sát và góp phần bảo đảm an toàn của hệ thống tài chính – tiền tệ quốc 3 Cost-effectiveness 6 4 Là hiệu quả kinh tế xét trong phạm vi tổ chức hay doanh nghiệp 5 Là hiệu quả tổng hợp xét trong phạm vi nền kinh tế 7 gia. Với vị trí và vai trò này, TCBHTG có những chức năng và mục tiêu sau: (i) Chức năng tổ chức nghiệp vụ BHTG – chức năng chủ yếu của BHTG.
TCBHTG sinh ra là để thực hiện chức năng BH cho tiền gửi của những người gửi tiền ở các tổ chức được phép huy động tiền gửi trong dân chúng. Trong trường hợp tổ chức tham gia BHTG (các tổ chức nhận tiền gửi của dân chúng) bị mất khả năng chi trả hoặc phá sản thì TCBHTG đứng ra chi trả tiền BH cho người gửi tiền. (ii) Chức năng tham gia giám sát, đánh giá rủi ro trong hoạt động của các TCBHTG, góp phần bảo đảm an toàn và sự phát triển bình thường của hệ thống tài chính – tín dụng. (iii) Chức năng đầu tư kinh doanh.
Trong điều kiện của kinh tế hiện đại, TCBHTG ở các nước phát triển không chỉ đơn thuần là công cụ của CP nhằm hạn chế những đổ vỡ mang tính dây chuyền, mà còn là một định chế tài chính độc lập, được quản trị và điều hành như một công ty và hoạt động vì mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận. Vai trò của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Thứ nhất, TCBHTG sẽ thực hiện chi trả toàn bộ hoặc một phần tiền gửi cho người gửi tiền nếu TCTD bị đổ vỡ không có khả năng làm việc đó; Thứ hai, TCBHTG thay mặt CP đảm bảo sự phát triển an toàn lành mạnh hoạt động ngân hàng từ khi cấp phép cho đến khi chấm dứt hoạt động; Thứ ba, thông qua vai trò bảo vệ người gửi tiền, xây dựng và củng cố niềm tin của công chúng đối với hệ thống ngân hàng, BHTG có vai trò quan trọng thúc đẩy quá trình huy động vốn phục vụ phát triển và duy trì an ninh xã hội; Thứ tư, TCBHTG có vai trò quan trọng trong trường hợp xảy ra khủng hoảng tài chính - ngân hàng. Việc các quốc gia nâng hạn mức chi trả BHTG hoặc tuyên bố BH toàn bộ tiền gửi của người dân đã góp phần ngăn ngừa được tình trạng rút tiền ồ ạt, nâng cao niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống ngân hàng. Mô hình tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Hiện nay, trên thế giới có hai mô hình TCBHTG đang được áp dụng hiệu quả đó là: (i) Mô hình chi trả (pay-box) - TCBHTG chỉ thực hiện chức năng chi trả tiền gửi (bảo hiểm) cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia BHTG bị đổ vỡ.
Ngoài ra mô hình 8 còn được phát triển thông qua một số nghiệp vụ bổ sung – Mô hình chi trả mở rộng (pay-box plus); (ii) Mô hình giảm thiểu rủi ro (risk minimizer) - TCBHTG thực hiện nhiều chức năng như kiểm tra, giám sát, xử lý đổ vỡ, chi trả tiền gửi. nhằm mục đích giảm thiểu rủi ro cho người gửi tiền, tổ chức tham gia và doanh nghiệp. Hoạt động đầu tư nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi của tổ chức BHTG 1. Khái niệm về đầu tư nguồn vốn của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Trên thế giới, nguồn vốn của các tổ chức kinh doanh bảo hiểm và Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi cơ bản gồm vốn chủ sở hữu; vốn dự phòng nghiệp vụ bảo hiểm để chi trả BH; và các nguồn hợp pháp khác.