Luận văn: Hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại Công ty Tài chính Mirae Asset

Tài liệu luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại công ty tài chính theo chuẩn COSO.

• Tác giả: Trần Lê Thế Nhân
• Người hướng dẫn: PGS.TS: Phạm Văn Dược
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. HCM
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại công ty tài chính trách nhiệm hữu hạn một thành viên Mirae Asset Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Hướng dẫn toàn diện về hoàn thiện kiểm soát nội bộ công ty tài chính

Việc hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ (HTKSNB) là yêu cầu cấp thiết đối với các công ty tài chính, đặc biệt là các tổ chức tín dụng phi ngân hàng hoạt động trong lĩnh vực cho vay tiêu dùng đầy rủi ro. Một HTKSNB hiệu quả không chỉ là công cụ phòng ngừa gian lận tài chính mà còn là nền tảng để nâng cao hiệu quả hoạt động và đảm bảo tuân thủ pháp luật. Theo định nghĩa được chấp nhận rộng rãi từ khung COSO 2013, kiểm soát nội bộ (KSNB) là một quá trình do ban lãnh đạo, nhà quản lý và nhân viên thực hiện, được thiết kế để cung cấp sự đảm bảo hợp lý trong việc đạt được các mục tiêu về hoạt động, báo cáo và tuân thủ. Trong bối cảnh thị trường tín dụng tiêu dùng phát triển mạnh mẽ, các công ty như công ty cho thuê tài chính hay công ty tài chính tiêu dùng phải đối mặt với áp lực cạnh tranh và rủi ro tín dụng ngày càng tăng. Do đó, việc xây dựng một HTKSNB vững mạnh dựa trên các chuẩn mực quốc tế như COSO và Basel trở thành yếu tố sống còn, giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro hiệu quả, bảo vệ tài sản và tạo dựng lòng tin với các bên liên quan. Luận văn nghiên cứu về việc hoàn thiện kiểm soát nội bộ tại các công ty tài chính cung cấp một cái nhìn sâu sắc vào cơ sở lý luận về KSNB, từ đó phân tích thực trạng kiểm soát nội bộ và đưa ra các kiến nghị hoàn thiện KSNB mang tính thực tiễn cao.

1.1. Vai trò của hệ thống kiểm soát nội bộ trong tổ chức tín dụng

Trong các tổ chức tín dụng, hệ thống kiểm soát nội bộ đóng vai trò xương sống, đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững. Thứ nhất, nó giúp bảo vệ tài sản của tổ chức trước các nguy cơ thất thoát, lạm dụng hay gian lận tài chính. Thứ hai, KSNB đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy của các báo cáo tài chính, một yếu tố quan trọng để duy trì niềm tin của nhà đầu tư và cơ quan quản lý. Thứ ba, một quy trình kiểm soát nội bộ chặt chẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động bằng cách tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực và giảm thiểu sai sót. Cuối cùng, HTKSNB đảm bảo tổ chức tuân thủ pháp luật và các quy định của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), tránh được các rủi ro pháp lý và phạt hành chính. Theo Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (BCBS), một HTKSNB hiệu quả là nền tảng cho hoạt động an toàn và lành mạnh của mọi tổ chức tài chính.

1.2. Cơ sở lý luận về KSNB theo khung COSO 2013 và Basel

Cơ sở lý luận về KSNB hiện đại chủ yếu dựa trên báo cáo của COSO (Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission). Khung COSO 2013 đã cập nhật và hệ thống hóa KSNB thành năm thành phần cốt lõi có mối liên hệ mật thiết với nhau: (1) Môi trường kiểm soát, (2) Đánh giá rủi ro, (3) Hoạt động kiểm soát, (4) Thông tin và truyền thông, và (5) Hoạt động giám sát và đánh giá KSNB. Năm thành phần này được chi tiết hóa bằng 17 nguyên tắc, cung cấp một khuôn khổ toàn diện để các doanh nghiệp, bao gồm cả các công ty tài chính, thiết kế, triển khai và đánh giá tính hiệu quả của HTKSNB. Bên cạnh COSO, các nguyên tắc của Ủy ban Basel, đặc biệt là Basel II và III, cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của KSNB trong việc quản trị rủi ro, đặc biệt là rủi ro hoạt động, rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường trong ngành ngân hàng và tài chính.

II. Phân tích thực trạng kiểm soát nội bộ tại công ty tài chính Việt Nam

Nghiên cứu thực trạng kiểm soát nội bộ tại các công ty tài chính Việt Nam, điển hình là trường hợp của Công ty Tài chính Mirae Asset (MAFC), cho thấy HTKSNB đã được hình thành nhưng vẫn còn nhiều tồn tại và thách thức. Mặc dù các công ty đã nỗ lực xây dựng các quy trình, chính sách theo quy định của NHNN, hiệu quả thực tế vẫn chưa cao do nhiều nguyên nhân. Một trong những vấn đề lớn là môi trường kiểm soát chưa thực sự mạnh mẽ, phong cách lãnh đạo đôi khi chưa thể hiện rõ cam kết về tính chính trực và giá trị đạo đức, gây ảnh hưởng đến văn hóa kiểm soát chung. Quy trình kiểm soát nội bộ trong một số hoạt động nghiệp vụ, đặc biệt là thẩm định và cấp tín dụng tiêu dùng, còn nhiều kẽ hở, dẫn đến rủi ro nợ xấu gia tăng. Hơn nữa, hệ thống công nghệ thông tin hỗ trợ cho việc kiểm soát còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu về xử lý dữ liệu lớn và nhận diện các giao dịch bất thường. Những yếu kém này không chỉ làm tăng nguy cơ gian lận tài chính mà còn ảnh hưởng đến khả năng tuân thủ pháp luật và mục tiêu kinh doanh của công ty.

2.1. Nhận diện rủi ro tiềm ẩn và nguy cơ gian lận tài chính

Hoạt động của công ty tài chính tiêu dùng vốn chứa đựng rủi ro cao do đặc thù khách hàng và sản phẩm tín chấp. Việc thiếu một quy trình đánh giá rủi ro bài bản dẫn đến khó khăn trong việc nhận diện và đo lường các rủi ro trọng yếu như rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động và rủi ro pháp lý. Nguy cơ gian lận tài chính đến từ cả bên trong (nhân viên tín dụng thông đồng, cố ý làm sai quy trình) và bên ngoài (khách hàng cung cấp thông tin giả). Nghiên cứu tại MAFC chỉ ra rằng các thủ tục kiểm soát để hạn chế rủi ro cho công ty còn yếu kém, tạo điều kiện cho các sai phạm nghiệp vụ. Một hệ thống kiểm soát nội bộ không hiệu quả sẽ không thể phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi này, gây tổn thất tài chính và ảnh hưởng đến uy tín của tổ chức.

2.2. Thách thức trong việc tuân thủ pháp luật và quy định NHNN

Các tổ chức tín dụng phi ngân hàng phải hoạt động dưới sự giám sát chặt chẽ của Ngân hàng Nhà nước. Việc tuân thủ pháp luật, đặc biệt là các quy định trong Thông tư 13/2018/TT-NHNN về HTKSNB, là một thách thức lớn. Các yêu cầu về quản trị rủi ro, cơ cấu tổ chức, vai trò của kiểm toán nội bộ, và hệ thống báo cáo đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc về nhân lực và công nghệ. Thực tế cho thấy nhiều công ty vẫn đang trong quá trình hoàn thiện để đáp ứng đầy đủ các quy định này. Sự thay đổi liên tục của môi trường pháp lý cũng đòi hỏi HTKSNB phải linh hoạt và được cập nhật thường xuyên, nếu không công ty có thể đối mặt với các rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

III. Bí quyết xây dựng môi trường kiểm soát và đánh giá rủi ro hiệu quả

Để hoàn thiện kiểm soát nội bộ công ty tài chính, giải pháp phải bắt đầu từ gốc rễ là xây dựng một môi trường kiểm soát vững mạnh và một quy trình đánh giá rủi ro có hệ thống. Đây là hai thành phần nền tảng trong khung COSO 2013. Một môi trường kiểm soát tích cực được tạo ra bởi cam kết của ban lãnh đạo về tính chính trực và các giá trị đạo đức, một cơ cấu tổ chức hợp lý, chính sách nhân sự rõ ràng và sự giám sát hiệu quả của Hội đồng quản trị. Khi văn hóa kiểm soát được thấm nhuần trong toàn tổ chức, mỗi nhân viên sẽ tự ý thức được vai trò của mình trong HTKSNB. Song song đó, quy trình đánh giá rủi ro cần được chuẩn hóa. Tổ chức phải xác định rõ các mục tiêu hoạt động, từ đó nhận diện các rủi ro có thể ảnh hưởng đến việc đạt được mục tiêu đó. Quá trình này bao gồm việc phân tích khả năng xảy ra và mức độ ảnh hưởng của rủi ro, làm cơ sở để thiết kế các hoạt động kiểm soát phù hợp. Việc bỏ qua hoặc xem nhẹ hai thành phần này sẽ khiến mọi nỗ lực kiểm soát khác trở nên vô nghĩa và chắp vá.

3.1. Củng cố môi trường kiểm soát Nền tảng của hệ thống KSNB

Môi trường kiểm soát là tập hợp các tiêu chuẩn, quy trình và cấu trúc tạo nền tảng cho việc thực thi kiểm soát nội bộ trong toàn tổ chức. Để củng cố yếu tố này, ban lãnh đạo cần thể hiện rõ cam kết về các giá trị đạo đức thông qua hành động và chính sách (tone at the top). Cần thiết lập một cơ cấu tổ chức rõ ràng, phân định quyền hạn và trách nhiệm, tránh chồng chéo. Các chính sách về tuyển dụng, đào tạo và đãi ngộ nhân sự phải hướng đến việc xây dựng đội ngũ có năng lực và liêm chính. Sự giám sát của Hội đồng quản trị, đặc biệt là Ủy ban kiểm toán, phải độc lập và hiệu quả để đảm bảo trách nhiệm giải trình của ban điều hành.

3.2. Quy trình đánh giá rủi ro Nhận diện và phân tích mối nguy

Quy trình đánh giá rủi ro là một quá trình năng động và lặp đi lặp lại để nhận diện và phân tích các rủi ro đối với việc đạt được mục tiêu. Tại một công ty tài chính, quy trình này bao gồm: (1) Thiết lập mục tiêu rõ ràng (về hoạt động, báo cáo, tuân thủ); (2) Nhận diện các rủi ro từ cả yếu tố bên trong và bên ngoài có thể cản trở việc đạt được mục tiêu; (3) Phân tích rủi ro bằng cách ước tính tầm quan trọng và khả năng xảy ra của chúng; (4) Xem xét các rủi ro gian lận tài chính một cách có chủ đích; và (5) Xác định những thay đổi quan trọng có thể ảnh hưởng đến hệ thống kiểm soát nội bộ.

IV. Cách tối ưu hoạt động kiểm soát và hệ thống thông tin truyền thông

Sau khi đã có nền tảng vững chắc từ môi trường kiểm soát và đánh giá rủi ro, việc hoàn thiện kiểm soát nội bộ công ty tài chính đòi hỏi phải tập trung vào việc thiết kế và triển khai các hoạt động kiểm soát cụ thể cũng như cải thiện hệ thống thông tin và truyền thông. Hoạt động kiểm soát là các hành động được thiết lập thông qua chính sách và thủ tục nhằm đảm bảo các chỉ thị của nhà quản lý để giảm thiểu rủi ro được thực hiện. Các hoạt động này diễn ra ở mọi cấp độ, trong mọi chức năng của tổ chức. Đồng thời, một hệ thống thông tin và truyền thông hiệu quả là mạch máu của HTKSNB. Nó đảm bảo rằng các thông tin phù hợp, chất lượng được thu thập, xử lý và truyền đạt kịp thời đến đúng người, giúp họ thực hiện trách nhiệm của mình. Thông tin không chỉ là dữ liệu tài chính mà còn bao gồm cả dữ liệu hoạt động và tuân thủ. Việc truyền thông phải đảm bảo thông suốt theo cả chiều dọc (từ trên xuống và dưới lên) và chiều ngang trong toàn bộ tổ chức.

4.1. Thiết lập các hoạt động kiểm soát nhằm giảm thiểu rủi ro

Các hoạt động kiểm soát cần được thiết kế đa dạng để đối phó với các rủi ro đã được nhận diện. Các loại hình kiểm soát phổ biến tại công ty tài chính bao gồm: Phân chia trách nhiệm (ví dụ: người thẩm định tín dụng khác người phê duyệt); Phê duyệt và ủy quyền (xây dựng hạn mức phê duyệt rõ ràng); Đối chiếu (đối chiếu công nợ, quỹ tiền mặt); Kiểm soát vật chất (bảo vệ tài sản, thông tin); và Đánh giá hiệu quả hoạt động. Đặc biệt, cần thiết lập các hoạt động kiểm soát chung về công nghệ thông tin để đảm bảo an toàn, bảo mật cho hệ thống phần mềm nghiệp vụ, một trong những điểm yếu đã được chỉ ra trong thực trạng kiểm soát nội bộ tại MAFC.

4.2. Cải thiện hệ thống thông tin và truyền thông nội bộ

Để cải thiện hệ thống thông tin và truyền thông, công ty cần đảm bảo thông tin có liên quan và chất lượng được tạo ra và sử dụng. Hệ thống thông tin phải có khả năng nắm bắt các dữ liệu nội bộ và bên ngoài cần thiết để hỗ trợ các thành phần khác của KSNB. Việc truyền thông nội bộ phải đảm bảo mọi nhân viên hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của mình đối với kiểm soát. Cần có các kênh báo cáo rõ ràng để nhân viên có thể báo cáo các nghi ngờ về sai phạm hoặc yếu kém trong kiểm soát. Bên cạnh đó, việc truyền thông ra bên ngoài (với nhà đầu tư, cơ quan quản lý) về các vấn đề ảnh hưởng đến KSNB cũng rất quan trọng để đảm bảo tính minh bạch.

V. Phương pháp giám sát và đánh giá KSNB trong công ty tài chính

Một hệ thống kiểm soát nội bộ dù được thiết kế tốt đến đâu cũng sẽ trở nên lỗi thời nếu không có hoạt động giám sát và đánh giá KSNB thường xuyên. Đây là thành phần thứ năm và cũng là thành phần then chốt trong khung COSO 2013, giúp đảm bảo HTKSNB vận hành hiệu quả theo thời gian. Hoạt động giám sát có thể được thực hiện thông qua hai hình thức chính: giám sát thường xuyên (ongoing evaluations) và đánh giá định kỳ (separate evaluations). Giám sát thường xuyên được tích hợp vào các hoạt động kinh doanh hàng ngày, do các nhà quản lý trực tiếp thực hiện. Trong khi đó, đánh giá định kỳ được thực hiện bởi các bộ phận có chức năng độc lập hơn, điển hình là bộ phận kiểm toán nội bộ. Tại các công ty tài chính, vai trò của kiểm toán nội bộ là cực kỳ quan trọng trong việc cung cấp một sự đánh giá khách quan về tính đầy đủ và hiệu quả của toàn bộ quy trình kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro.

5.1. Vai trò của kiểm toán nội bộ trong giám sát và đánh giá KSNB

Kiểm toán nội bộ cung cấp một sự đảm bảo độc lập, khách quan về hiệu quả của các quy trình quản trị rủi ro, kiểm soát và quản trị của tổ chức. Chức năng này thực hiện các cuộc đánh giá định kỳ đối với tất cả các thành phần của HTKSNB, từ môi trường kiểm soát đến các hoạt động kiểm soát cụ thể. Kết quả kiểm toán giúp nhận diện các điểm yếu, thiếu sót trong hệ thống và đưa ra các kiến nghị hoàn thiện KSNB. Theo quy định của NHNN, các tổ chức tín dụng bắt buộc phải có bộ phận kiểm toán nội bộ mạnh, báo cáo trực tiếp cho Hội đồng quản trị hoặc Ban kiểm soát để đảm bảo tính độc lập và hiệu quả.

5.2. Áp dụng thực tiễn tại công ty tài chính tiêu dùng Mirae Asset

Nghiên cứu điển hình tại MAFC cho thấy, mặc dù công ty đã có hoạt động giám sát và đánh giá KSNB, nhưng vẫn còn những bất cập. Hoạt động giám sát của các cấp quản lý đôi khi còn mang tính hình thức. Hệ thống thông tin truyền thông chưa hỗ trợ hiệu quả cho việc phát hiện sớm các vấn đề. Luận văn của tác giả Trần Lê Thế Nhân đã chỉ ra sự cần thiết phải tăng cường hoạt động giám sát, đặc biệt là nâng cao vai trò và năng lực của bộ phận kiểm toán nội bộ. Việc áp dụng các công cụ đánh giá theo chuẩn COSO sẽ giúp việc giám sát tại công ty tài chính tiêu dùng này trở nên bài bản và hiệu quả hơn, từ đó khắc phục được các nhược điểm còn tồn tại.

VI. Top kiến nghị hoàn thiện KSNB nâng cao hiệu quả hoạt động

Dựa trên cơ sở lý luận về KSNB và phân tích thực trạng kiểm soát nội bộ, các kiến nghị hoàn thiện KSNB cho công ty tài chính cần tập trung vào một cách tiếp cận toàn diện, tác động đến cả năm thành phần của khung COSO 2013. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tuân thủ pháp luật mà còn là nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo lợi thế cạnh tranh bền vững. Các giải pháp cần mang tính khả thi, phù hợp với quy mô và đặc điểm kinh doanh của từng công ty. Việc hoàn thiện phải là một quá trình liên tục, không phải là một dự án một lần, đòi hỏi sự cam kết mạnh mẽ từ ban lãnh đạo và sự tham gia của toàn thể nhân viên. Trong tương lai, xu hướng tích hợp HTKSNB vào khung quản trị rủi ro doanh nghiệp (ERM) sẽ ngày càng trở nên phổ biến, giúp các tổ chức không chỉ phòng ngừa rủi ro mà còn chủ động nắm bắt cơ hội để phát triển.

6.1. Đề xuất giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ

Các giải pháp trọng tâm bao gồm: (1) Nâng cao nhận thức và cam kết của ban lãnh đạo về KSNB, xây dựng văn hóa kiểm soát mạnh mẽ. (2) Hoàn thiện cơ cấu tổ chức, phân định rõ ràng trách nhiệm và quyền hạn. (3) Chuẩn hóa quy trình kiểm soát nội bộ đối với các hoạt động trọng yếu như cấp tín dụng, thu hồi nợ. (4) Đầu tư nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin để tự động hóa các hoạt động kiểm soát và cải thiện hệ thống báo cáo. (5) Tăng cường năng lực và tính độc lập của bộ phận kiểm toán nội bộ. (6) Tổ chức đào tạo thường xuyên cho nhân viên về chính sách và thủ tục kiểm soát.

6.2. Xu hướng phát triển KSNB gắn liền với quản trị rủi ro

Trong bối cảnh môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp, hệ thống kiểm soát nội bộ không còn được xem là một chức năng độc lập mà là một bộ phận không thể tách rời của quản trị rủi ro (ERM). Thay vì chỉ tập trung vào việc ngăn chặn sai sót và gian lận, KSNB hiện đại hướng đến việc hỗ trợ ban lãnh đạo trong việc ra quyết định chiến lược, cân bằng giữa rủi ro và lợi ích. Việc tích hợp này giúp tổ chức có cái nhìn toàn cảnh về các loại rủi ro, từ đó phân bổ nguồn lực hiệu quả để quản lý chúng, góp phần trực tiếp vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động và đạt được các mục tiêu dài hạn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường tài chính tiêu dùng tại Việt Nam trong giai đoạn 2015 - 2019 chứng kiến tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm từ 20% đến 30%. Sự bùng nổ của các gói sản phẩm cho vay tín chấp cá nhân đã thúc đẩy các ngân hàng thương mại và tập đoàn đầu tư thành lập các công ty tài chính trực thuộc. Tuy nhiên, đặc thù vay tín chấp không có tài sản đảm bảo tiềm ẩn rủi ro nợ xấu rất cao, nhiều thời điểm vượt ngưỡng 5% đến 7% tại các tổ chức tín dụng. Sự khiếm khuyết trong hệ thống kiểm soát nội bộ đã tạo kẽ hở cho các sai phạm nghiệp vụ và suy thoái đạo đức nghề nghiệp, gây thất thoát tài chính nghiêm trọng.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm mục tiêu làm rõ lý luận kiểm soát nội bộ theo chuẩn mực quốc tế, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng hệ thống kiểm soát tại Công ty Tài chính TNHH Một thành viên Mirae Asset Việt Nam (MAFC). Trên cơ sở nhận diện các điểm nghẽn, đề tài xác lập hệ thống giải pháp mang tính khả thi cao nhằm hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại trụ sở chính và các phòng ban nghiệp vụ của Mirae Asset Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh trong mốc thời gian từ năm 2018 đến năm 2019.

Ý nghĩa của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp ban điều hành công ty tối ưu hóa công tác quản trị rủi ro tín dụng. Kết quả nghiên cứu hướng tới mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ nợ quá hạn, nâng cao năng lực tuân thủ quy định của Ngân hàng Nhà nước và gia tăng hiệu suất giám sát hoạt động nghiệp vụ lên trên 90%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng lý luận dựa trên hai khung khổ chuẩn mực quốc tế cốt lõi:

• Báo cáo COSO (1992, cập nhật 2013): Khung kiểm soát nội bộ hợp nhất do Ủy ban các Tổ chức Tài trợ của Hội đồng Quốc gia Hoa Kỳ ban hành, tích hợp 5 bộ phận cấu thành bao gồm Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin và truyền thông, Giám sát cùng 17 nguyên tắc chỉ đạo.
• Khuôn khổ giám sát Basel (1998) và Hướng dẫn của Viện Tiền tệ Châu Âu (EMI 1997): Bộ nguyên tắc chuẩn hóa hệ thống kiểm soát nội bộ dành riêng cho các ngân hàng và tổ chức tín dụng phi ngân hàng.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng các khái niệm nền tảng trong quản trị:

• Kiểm soát nội bộ: Quá trình do ban giám đốc và nhân viên thực hiện nhằm cung cấp sự đảm bảo hợp lý cho các mục tiêu hoạt động, báo cáo và tuân thủ.
• Tổ chức tín dụng phi ngân hàng: Doanh nghiệp thực hiện hoạt động ngân hàng nhưng không nhận tiền gửi không kỳ hạn dưới 1 năm.
• Đảm bảo hợp lý: Mức độ an toàn có giới hạn do những rào cản tiềm tàng về chi phí, yếu tố con người và sự thông đồng.
• Rủi ro tín dụng tiêu dùng: Nguy cơ khách hàng vay vốn không hoàn thành nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi đúng hạn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng mô tả. Tác giả tổng hợp, phân tích các văn bản pháp quy của Ngân hàng Nhà nước gồm Thông tư 44/2011/TT-NHNN, Thông tư 13/2018/TT-NHNN và Quyết định 37/2006/QĐ-NHNN để xác lập tiêu chí đánh giá.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua bảng khảo sát thiết kế theo thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Rất không đồng ý đến 5: Rất đồng ý). Cỡ mẫu khảo sát gồm 85 nhân sự, bao gồm thành viên ban giám đốc, trưởng phòng ban nghiệp vụ, kiểm soát viên nội bộ và chuyên viên tín dụng tại MAFC. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các khối thẩm định, vận hành, thu hồi nợ và kế toán. Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả là nhằm lượng hóa chính xác mức độ đáp ứng của doanh nghiệp đối với từng nguyên tắc COSO 2013, làm nổi bật khoảng cách giữa nhận thức quản lý và thực thi nghiệp vụ trong giai đoạn 2018 - 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích thống kê từ 18 bảng tổng hợp khảo sát tại MAFC phản ánh bức tranh thực trạng với 4 phát hiện trọng tâm:

• Môi trường kiểm soát: Điểm trung bình chung đạt 3.92/5.0 điểm. Tác giả ghi nhận 88.2% đối tượng khảo sát đánh giá cao tính chính trực và văn hóa công ty. Tuy nhiên, có tới 18.5% ý kiến phản ánh chính sách đào tạo nhân sự và cơ chế phân quyền giải trình trách nhiệm còn nhiều điểm nghẽn, dẫn đến tỷ lệ biến động nhân sự tín dụng xấp xỉ 15% mỗi năm.
• Quy trình ghi nhận và đánh giá rủi ro: Điểm trung bình đạt mức 3.75/5.0 điểm. Khoảng 26.3% nhân viên khảo sát cho biết công ty chưa có hệ thống nhận diện rủi ro gian lận định lượng tự động đối với hồ sơ vay tiêu dùng tín chấp, chủ yếu vẫn dựa vào kinh nghiệm thủ công của chuyên viên thẩm định.
• Hoạt động kiểm soát và hệ thống công nghệ: Đạt mức 3.84/5.0 điểm. Các thủ tục phân công phân nhiệm và kiểm soát chứng từ vận hành khá chặt chẽ. Dù vậy, hệ thống phần mềm nghiệp vụ còn phân mảnh, tỷ lệ lỗi xử lý dữ liệu và phê duyệt chậm chiếm khoảng 4.2% tổng lượng giao dịch hàng tháng.
• Thông tin truyền thông và hoạt động giám sát: Thành phần giám sát đạt điểm cao nhất với 4.05/5.0 điểm. Kiểm toán nội bộ thực hiện kiểm tra định kỳ 100% các phòng ban hàng năm, nhưng hoạt động giám sát liên tục trực tuyến mới chỉ bao phủ khoảng 65% quy trình giải ngân thực tế.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên cho thấy hệ thống kiểm soát nội bộ tại MAFC đã được xây dựng bài bản theo chuẩn mực nhưng vẫn tồn tại những hạn chế nhất định. Nguyên nhân xuất phát từ tốc độ mở rộng mạng lưới kinh doanh quá nhanh khiến hạ tầng công nghệ thông tin và chính sách nhân sự chưa theo kịp. Áp lực tăng trưởng dư nợ cho vay tín chấp khiến công tác quản trị rủi ro đôi lúc bị xem nhẹ trước mục tiêu doanh số.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các kết luận của Akwaa-Sekyi và Gene (2016) tại các ngân hàng Tây Ban Nha và nghiên cứu của Hồ Tuấn Vũ (2016) tại các ngân hàng thương mại Việt Nam, khẳng định môi trường kiểm soát và đánh giá rủi ro là hai nhân tố có tác động mạnh nhất đến chất lượng tín dụng. Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ radar 5 trục thể hiện mức độ hoàn thiện của 5 bộ phận COSO, kết hợp bảng phân phối tần số đo lường độ lệch chuẩn giữa cấp quản lý và nhân viên tác nghiệp, giúp ban lãnh đạo dễ dàng định vị các mắt xích yếu kém nhất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại MAFC:

• Tái cấu trúc môi trường kiểm soát và nâng cao chất lượng nhân sự: Ban Giám đốc và Phòng Nhân sự cần chuẩn hóa bộ quy tắc ứng xử đạo đức nghề nghiệp, triển khai chương trình đào tạo nghiệp vụ bắt buộc tối thiểu 24 giờ/năm cho 100% cán bộ tín dụng. Hoàn thành ban hành bảng mô tả công việc và ma trận trách nhiệm giải trình trước Quý 2 năm 2020.
• Hoàn thiện quy trình nhận diện và đo lường rủi ro tín dụng: Khối Quản trị rủi ro cần xây dựng mô hình chấm điểm tín dụng tự động (Credit Scoring), kết nối dữ liệu trực tuyến với Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC) 24/7. Mục tiêu kiểm soát và duy trì tỷ lệ nợ xấu dưới 3.5% toàn công ty trong giai đoạn 2020 - 2021.
• Nâng cấp hoạt động kiểm soát trên nền tảng công nghệ thông tin: Khối Công nghệ thông tin chủ trì nâng cấp hệ thống phần mềm quản lý tài chính đồng bộ, tích hợp cơ chế phân quyền truy cập 3 lớp bảo mật và thiết lập cơ chế tự động cảnh báo sai phạm giao dịch trong vòng 6 tháng kể từ khi phê duyệt dự án.
• Tăng cường tính độc lập và hiệu quả của hoạt động giám sát: Ban Kiểm soát nâng tần suất kiểm tra đột xuất các điểm giới thiệu dịch vụ lên 4 lần/năm, đồng thời xây dựng đường dây nóng và cổng tiếp nhận tố giác sai phạm trực tuyến, cam kết bảo mật thông tin người phản ánh đạt mức 100%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng và hàm lượng học thuật cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban điều hành và cán bộ quản lý tại các công ty tài chính tiêu dùng: Sử dụng luận văn như một cẩm nang đối chiếu, giúp rà soát 17 nguyên tắc kiểm soát nội bộ theo chuẩn COSO 2013 nhằm tối ưu hóa quy trình cấp tín dụng tín chấp và giảm thiểu thất thoát vốn.
• Kiểm toán viên nội bộ và chuyên viên kiểm soát tuân thủ: Ứng dụng bộ câu hỏi khảo sát và thang đo thống kê mẫu của đề tài để tiến hành đánh giá thực trạng hệ thống kiểm soát tại hơn 10 chi nhánh và điểm giao dịch trên toàn quốc.
• Học viên cao học, giảng viên và sinh viên ngành Kế toán - Kiểm toán: Khai thác làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp thống kê mô tả trong phân tích hệ thống kiểm soát nội bộ tại các định chế tài chính phi ngân hàng.
• Cơ quan quản lý nhà nước và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Tham khảo các cứ liệu thực tế từ hoạt động của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài để hoàn thiện khung pháp lý theo Thông tư 13/2018/TT-NHNN và Thông tư 44/2011/TT-NHNN.

Câu hỏi thường gặp

• Luận văn áp dụng khung lý thuyết kiểm soát nội bộ nào làm nền tảng?
  Luận văn vận dụng khuôn mẫu COSO 2013 với 5 bộ phận hợp thành và 17 nguyên tắc chỉ đạo toàn diện, đồng thời kết hợp các hướng dẫn chuyên biệt của Ủy ban Basel (1998) và Viện Tiền tệ Châu Âu (EMI 1997) dành cho tổ chức tín dụng.

• Điểm khác biệt lớn nhất của kiểm soát nội bộ tại công ty tài chính so với ngân hàng thương mại là gì?
  Công ty tài chính tiêu dùng tập trung chủ yếu vào các khoản vay tín chấp nhỏ lẻ, tốc độ phê duyệt nhanh dưới 30 phút, không có tài sản đảm bảo nên mức độ bất đối xứng thông tin và rủi ro gian lận hồ sơ cao hơn từ 15% đến 20% so với ngân hàng.

• Hạn chế lớn nhất trong hệ thống kiểm soát của Mirae Asset Việt Nam theo khảo sát là gì?
  Nghiên cứu chỉ ra quy trình đánh giá rủi ro còn bị động và hệ thống công nghệ thông tin chưa đồng bộ, với 26.3% nhân viên nhận định công ty thiếu công cụ tự động cảnh báo sớm các dấu hiệu gian lận từ phía khách hàng và cộng tác viên.

• Tác giả đã sử dụng quy mô mẫu khảo sát như thế nào để đảm bảo tính tin cậy?
  Đề tài tiến hành khảo sát chọn mẫu phân tầng đối với 85 cán bộ quản lý và nhân viên tại MAFC, xử lý số liệu qua thang đo Likert 5 mức độ và tổng hợp chi tiết trong 18 bảng số liệu thống kê mô tả theo từng nguyên tắc chuẩn mực.

• Giải pháp công nghệ nào được đề xuất ưu tiên triển khai sớm nhất?
  Nghiên cứu đề xuất tích hợp hệ thống phần mềm quản lý tín dụng lõi kết nối trực tiếp dữ liệu CIC, tự động hóa khâu chấm điểm tín dụng nhằm rút ngắn thời gian thẩm định và cắt giảm tỷ lệ sai sót nghiệp vụ xuống dưới 1%.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra với những đóng góp quan trọng:

• Hệ thống hóa toàn diện lý luận kiểm soát nội bộ theo chuẩn mực COSO 2013 và Basel áp dụng cho tổ chức tín dụng phi ngân hàng.
• Phân tích thực trạng 5 thành phần kiểm soát tại Mirae Asset Việt Nam giai đoạn 2018 - 2019 qua 18 bảng dữ liệu thống kê chi tiết.
• Nhận diện chính xác các rủi ro vận hành và kẽ hở trong thẩm định vay tín chấp tiêu dùng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ có lộ trình thực hiện từ 6 đến 12 tháng, hướng tới mục tiêu duy trì nợ xấu dưới 3.5%.
• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo học thuật giá trị cho chuyên ngành Kế toán và Tài chính ngân hàng tại Việt Nam.

Đề tài mở ra định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo về việc ứng dụng mô hình hồi quy hoặc phương pháp SEM để đo lường chính xác hơn tác động của từng thành phần kiểm soát đến hiệu quả tài chính. Quý độc giả, các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn tài liệu để áp dụng vào thực tiễn quản trị doanh nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ 1. Lý luận chung về hệ thống kiểm soát nội bộ Định nghĩa về kiểm soát nội bộ có nhiều khái niệm khác nhau. Chúng ta có thể hiểu một cách đơn giản nhất bằng cách phân tích: (1) Kiểm soát là một phương tiện với mục đích làm giảm thiểu những yếu tố, tác nhân gây tác động xấu đến hoạt động của một đối tượng nào đó; (2) Nội bộ là những sự hiện hữu hoặc định vị bên trong bề mặt của một vật nào đó.

Xét về mặt một tổ chức, nội bộ là tình hình bên trong của tổ chức. Định nghĩa Kiểm soát nội bộ có nhiều cách định nghĩa khác nhau. Khái niệm về kiểm soát nội bộ đã hình thành và phát triển để tạo ra một hệ thống lý luận về vấn đề kiểm soát nội bộ trong tổ chức và hơn thế là vấn đề quản trị doanh nghiệp. Đến hiện tại, định nghĩa về kiểm soát nội bộ được chấp nhận rộng rãi nhất là định nghĩa của khuôn mẫu COSO – 19921: “KSNB là một quá trình bị chi phối bởi Ban giám đốc, nhà quản lý và các nhân viên của đơn vị, được thiết kế để cung cấp một sự đảm bảo hợp lý để đạt được các mục tiêu sau: Báo cáo tài chính đáng tin cậy.

Các luật lệ và qui định được tuân thủ. Hoạt động hữu hiệu và hiệu quả.”2 Khuôn mẫu COSO – 1992 đã đưa ra 4 khái niệm quan trọng trong khi định nghĩa kiểm soát nội bộ là: quá trình, con người, đảm bảo hợp lý và mục tiêu. 1 COSO (Committee of Sponsoring Ozganizations): là một sáng kiến chung để phòng chống gian lận tại các công ty. Nó được thành lập tại Hoa Kỳ bởi năm tổ chức tư nhân, dành riêng để hướng dẫn cho các nhà quản lý cấp cao và hội đồng quản trị về các khía cạnh liên quan đến quản lý doanh nghiệp, đạo đức kinh doanh, kiểm soát nội bộ, quản lý rủi ro doanh nghiệp, gian lận và báo cáo tài chính.

COSO đã thiết lập một mô hình kiểm soát nội bộ chung cho các công ty và tổ chức có thể đánh giá được hệ thống kiểm soát của họ. COSO được hỗ trợ bởi năm tổ chức bao gồm Hiệp hội kế toán quản trị (IMA), Hiệp hội kế toán Hoa Kỳ (AAA), Hiệp hội kế toán công chứng Hoa Kỳ (AICPA), Hiệp hội kiểm toán nội bộ Hoa Kỳ (IIA), Hiệp hội quản trị viên tài chính (FEI). 2 Nguồn: COSO 1992, Internal Control – Intergarated Framework 10 Kiểm soát nội bộ là một quá trình: tức khẳng định kiểm soát nội bộ không phải công việc hay tình huống riêng lẻ mà là một chuỗi các hoạt động có mối liên hệ với mật thiết với nhau và hiện diện rộng khắp doanh nghiệp. KSNB sẽ hữu hiệu nhất khi được xây dựng như một phần cơ bản trong hoạt động của doanh nghiệp chứ không phải là một sự bổ sung cho các hoạt động của doanh nghiệp hoặc là một gánh nặng bị áp đặt bởi các cơ quan quản lý hoặc là giải pháp tạm thời để xử lý một tình huống hay là thủ tục hành chính.

Kiểm soát nội bộ phải là một bộ phận giúp cho doanh nghiệp đạt được các mục tiêu đề ra. KSNB bị chi phối bởi con người trong đơn vị (bao gồm ban giám đốc, nhà quản lý và các nhân viên): các mục tiêu trong doanh nghiệp đều được đề ra bởi con người và họ đưa cơ chế kiểm soát vào vận hành hướng tới các mục tiêu đó. Về phía ngược lại, hành vi của con người cũng bị chi phối bởi KSNB. Mỗi cá nhân có một khả năng, suy nghĩ và ưu tiên khác nhau khi làm việc và họ không phải luôn luôn hiểu rõ nhiệm vụ của mình cũng như trao đổi và hành động một cách nhất quán.

KSNB sẽ tạo ra ý thức kiểm soát ở mỗi cá nhân và hướng các hoạt động của họ đến mục tiêu chung của tổ chức. Đảm bảo hợp lý: trong HTKSNB của mỗi đơn vị luôn có những hạn chế tiềm tàng như: sai lầm của con người, sự thông đồng của các cá nhân, sự lạm quyền của nhà quản lý và do mối quan hệ giữa lợi ích và chi phí của việc thiết lập nên HTKSNB. Vì vậy, KSNB chỉ có thể cung cấp một sự đảm bảo hợp lý cho ban giám đốc và nhà quản lý về việc đạt được các mục tiêu của đơn vị. Các mục tiêu: các đơn vị luôn đặt ra các mục tiêu cần đạt tới (mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể cho từng hoạt động, từng bộ phận và từng cá nhân trong đơn vị).

Các mục tiêu của đơn vị có thể khái quát trong 3 nhóm sau: Nhóm mục tiêu về báo cáo tài chính: báo cáo tài chính của đơn vị phải đảm bảo tính trung thực và hợp lý. Nhóm mục tiêu về sự tuân thủ: đơn vị phải tuân thể theo các quy định của luật pháp. 11 Nhóm mục tiêu về hoạt động: các nguồn nhân lực phải được sử dụng một cách hữu hiệu và hiệu quả. Chúng ta có thể nhận thức một cách đầy đủ về khái niệm kiểm soát nội bộ thông qua cách định nghĩa của khuôn mẫu COSO 1992.

Nó đã nêu lên được tầm quan trọng và mối liên hệ mật thiết giữa các mục tiêu hoạt động và tuân thủ. Báo cáo COSO 1992 còn nhấn mạnh đến nhân tố con người : con người giữ một vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hệ thống quản trị. Từ nhận thức đó, ta có thể đánh giá đúng đắn hơn và có những biện pháp hoàn thiện hệ thống KSNB trong doanh nghiệp. Khái niệm HTKSNB: HTKSNB là một bộ phận thuộc hệ thống quản lý có vai trò kết nối các bộ phận khác nhau một cách chặt chẽ để hướng tới nhiệm vụ đạt được các mục tiêu kiểm soát trong một tổ chức và tạo ra sự nhât quán cho các bộ phận, cá nhân trong đơn vị thực hiện mục tiêu chung của đơn vị với tinh thần tự giác, trách nhiệm cao.

Lịch sử hình thành và phát triển Quá trình hình thành và phát triển của lý thuyết về kiểm soát nội bộ trên thể giới được khái quát qua các giai đoạn: 1. Giai đoạn sơ khai Năm 1905, Robert Montgomery, sáng lập viên công ty kiểm toán Lybrand, Ross Bros & Montgomery, đã đưa ra ý kiến về một số vấn đề liên quan đến kiểm soát nội bộ trong tác phẩm “Lý thuyết và thực hành kiểm toán” Thuật ngữ “Kiểm soát nội bộ” được đề cập lần đầu tiên vào năm 1929 bởi cục dự trữ liên ban Hoa Kỳ (FED) “KSNB là công cụ để bảo vệ tiền và các tài sản khác đồng thời thúc đẩy nâng cao hiệu quả hoạt động, đây là một cơ sở để phục vụ cho việc lấy mẫu thử nghiệm của KTV”. Năm 1936, khái niệm về kiểm soát nội bộ được đưa ra bởi Hiệp hội kế toán viên công chứng Hoa Kỳ (AICPA) là các biện pháp và cách thức được chấp nhận 12 và thực hiện trong một tổ chức để bảo vệ tiền và các tải sản khác, cũng như kiểm tra sự chính xác trong ghi chép của sổ sách. Trong giai đoạn sơ khai này, thuật ngữ kiểm soát nội bộ được hình thành từ sự quan tâm của kiểm toán độc lập về kiểm soát nội bộ mà hình thức ban đầu là kiểm soát về tiền và tài sản.

Giai đoạn hình thành Năm 1949, AICPA thực hiện nghiên cứu “KSNB, các nhân tố cấu thành và tầm quan trọng đối với quản trị doanh nghiệp và đối với kiểm toán viên” đã định nghĩa: KSNB là cơ cấu tổ chức và các biện pháp cách thức liên quan được chấp nhận và thực hiện trong một tổ chức để bảo vệ tài sản, kiểm tra sự chính xác và đáng tin cậy của số liệu kế toán, thúc đẩy hoạt động có hiệu quả, khuyến khích sự tuân thủ các chính sách của Nhà quản lý”. Năm 1958, báo cáo thủ tục kiểm toán SAP 29 được Ủy ban thủ tục kiểm toán (CAP) ban hành về “Phạm vi xem xét KSNB của kiểm toán viên độc lập”, lần đầu tiên phân biệt KSNB về kế toán và KSNB về quản lý: Kiểm soát quản lý bao gồm kế hoạch tổ chức, các phương pháp và thủ tục liên quan chủ yếu đến tính hữu hiệu trong hoạt động và sự tuân thủ chính sách quản trị. Kiểm soát kế toán bao gồm kế hoạch tổ chức, các phương pháp và thủ tục liên quan trực tiếp đến việc bảo vệ tài sản và tính đáng tin cậy của số liệu kế toán. Đến năm 1962, báo cáo thủ tục kiểm toán SAP 33 được CAP ban hành để làm rõ hơn về vấn đề KSNB quản lý và KSNB kế toán: KSNB về quản lý liên quan gián tiếp đến các thông tin tài chính, vì vậy kiểm toán viên sẽ không nhất thiết phải đánh giá về nó KSNB về kế toán liên quan trực tiếp đến các số liệu, thông tin tài chính, vì vậy kiểm toán viên cần thiết đánh giá KSNB về kế toán.

Năm 1973, báo cáo thủ tục kiểm toán SAP 54 “Tìm hiểu và đánh giá KSNB” được ban hành và đưa ra 4 thủ tục kiểm toán: 13 Kiểm kê Hạn chế sự tiếp cận tài sản Các nghiệp vụ được ghi nhận đúng đắn để lập báo cáo Đảm bảo các nghiệp vụ chỉ được thực hiện khi đã phê duyệt Chuẩn mực kiểm toán SAS 1 được AICPA ban hành để thay thế cho các báo cáo thủ tục kiểm toán, trong đó có việc xét duyệt lại SAP 54: KSNB về quản lý không chỉ hạn chế ở các thủ tục và kế hoạch tổ chức mà còn bao gồm quá trình ra quyết định cho phép thực hiện nghiệp vụ của Nhà quản lý. KSNB về kế toán bao gồm các cách thức tổ chức và thủ tục ghi nhận sổ sách để đảm bảo tài sản và tính đáng tin cậy của số liệu kế toán. Các mục tiêu của KSNB về kế toán được đề cập trong SAS 1 là: Các nghiệp vụ được thực hiện phải có sự phù hợp với ủy quyền và xét duyệt của Ban giám đốc. Các nghiệp vụ kế toán phải được ghi nhận để đảm bảo việc lập báo cáo tài chính tuân thủ theo các chuẩn mực kế toán hay các quy định có liên quan.

Việc tiếp cận tài sản phải được sự phê duyệt của Ban giám đốc. Các báo cáo về tài sản phải được đối chính với tài sản hiện hữu trong thực tế và có các biện pháp xử lý khi có chênh lệch phát sinh giữa thực tế và báo cáo. Trong giai đoạn hình thành này, khái niệm KSNB đã không còn hạn chế trong việc bảo vệ tài sản và ghi chếp sổ sách kế toán mà được mở rộng không ngừng.