LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Hoạt động mua sắm trong khu vực công là một trong những nhiệm vụ quan trọng không thể thiếu của mỗi Chính phủ, thường được dư luận, cộng đồng đặc biệt quan tâm. Hiệu quả mua sắm công là một tiêu chí quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động của Chính phủ. Vì vậy, việc nâng cao hiệu quả mua sắm công nhằm quản lý ngân sách hiệu quả, tiết kiệm, phòng chống tham nhũng luôn là vấn đề được các quốc gia quan tâm.
Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam còn nhiều khó khăn, yêu cầu thắt chặt chi tiêu công gắn với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí của Đảng và Nhà nước đang được đặt ra vừa có tính cấp bách, vừa có tính lâu dài. Từ khi Nghị quyết số 89/NQ-CP ngày 10/10/2016 của chính phủ được ban hành thì việc thực hành tiết kiệm trong kế hoạch đầu tư công trung hạn 5 năm 2016-2020 được quán triệt đến từng bộ, ngành, địa phương. Theo đó, việc đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách công được quan tâm. Thời gian qua hoạt động đấu thầu đã khẳng định vai trò quan trọng đối với nâng cao hiệu quả hoạt động chi tiêu công, thông qua đấu thầu, công tác quản lý trong lĩnh vực đầu tư của Nhà nước ngày càng được nâng cao, nguồn vốn được sử dụng có hiệu quả, hạn chế được thất thoát, lãng phí.
Trong giai đoạn hiện nay, trên cơ sở qui định chung của Nhà nước, Bộ Quốc phòng (BQP) đang tiếp tục rà soát lại các quy định pháp luật liên quan đến đầu tư công, xác định những vấn đề còn khó khăn, vướng mắc, còn sơ hở dễ dẫn đến tiêu cực; đề xuất biện pháp tháo gỡ, chấn chỉnh kịp thời. Tình hình thế giới và khu vực có nhiều thay đổi trên các mặt kinh tế, chính trị, cạnh tranh, hợp tác quốc tế tác động đến thị trường, đối tác trong đấu thầu mua sắm hàng hóa cho quốc phòng. Với mục tiêu quản lý chặt chẽ 2 công tác đấu thầu trong BQP nhằm giúp chủ đầu tư (CĐT) lựa chọn được nhà thầu có đủ năng lực và kinh nghiệm để thực hiện các gói thầu là yếu tố quan trọng nhất đồng thời đảm bảo các nhà thầu đều được đối xử một cách bình đẳng, công bằng, loại bỏ tình trạng cản trở, hạn chế sự tham gia của nhà thầu, chia nhỏ gói thầu để chỉ định thầu. Thực tế, BQP với một ngành mang tính đặc thù cao, trong quá trình triển khai đấu thầu mua sắm đã bộc lộ một số khó khăn nhất định trong việc lựa chọn nhà thầu (LCNT) đủ năng lực và kinh nghiệm để thực hiện gói thầu làm ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả công tác đấu thầu.
Một trong nguyên nhân là do bộ tiêu chí đang sử dụng hiện nay vẫn còn một số bất cập khi áp dụng vào điều kiện đặc thù đấu thầu hàng hóa quốc phòng. Vì vậy, tác giả lựa chọn đề tài “Hoàn thiện các tiêu chí đánh giá năng lực nhà thầu trong đấu thầu mua sắm hàng hóa tại Bộ Quốc phòng” để nghiên cứu cho luận văn thạc sỹ chuyên ngành kinh tế phát triển. Tổng quan các tài liệu nghiên cứu 2.1 Một số công trình nghiên cứu đã thực hiện có liên quan đến đề tài Nghiên cứu về đánh giá năng lực nhà thầu (NLNT) trong đấu thầu đã trở thành vấn đề cấp thiết, có ý nghĩa quan trọng đối với các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp. Luận văn đã tìm hiểu và tập hợp nhiều công trình nghiên cứu về các tiêu chí đánh giá NLNT trong đấu thầu như: - “Nghiên cứu thực trạng đấu thầu mua thuốc bảo hiểm y tế cho các cơ sở khám, chữa bệnh công lập ở Việt Nam” tác giả Phạm Lương Sơn, luận án tiến sỹ-Trường Đại học dược Hà Nội, 2012.
Luận án đã phân tích chi tiết và toàn diện thực trạng công tác đấu thầu mua thuốc bảo hiểm y tế (BHYT) trong hệ thống y tế công lập ở nước ta theo hệ thống tiêu chí gồm: phân loại thuốc theo nguồn gốc, xuất xứ nước sản xuất thuốc, theo tính năng tác dụng của từng loại thuốc (thuốc tân dược, thuốc 3 chống ung thư, thuốc phóng xạ, thuốc điều trị tim mạch…), giá trị thanh toán BHYT ở các vùng miền, tỉnh, thành phố, căn cứ vào hạn dùng của thuốc, tình trạng vi phạm chất lượng thuốc, thời gian thuốc đã được sử dụng tại cơ sở y tế…, căn cứ vào kinh nghiệm cung ứng của nhà thầu, uy tín của nhà thầu trong cung ứng thuốc tại cơ sở y tế như việc đảm bảo cung ứng, việc thực hiện thu hồi thuốc, có hệ thống phân phối trên địa bàn, có tổ chức chuỗi nhà thuốc GPP… Sử dụng các cán bộ có trình độ chuyên môn cao, có khả năng lựa chọn những thuốc có chất lượng tốt với giá cả phù hợp. Với hình thức đấu thầu, cách xác định gói thầu, giá trị gói thầu, thời gian hoàn thành, cách thức thanh toán, tỷ lệ thuốc trúng thầu, quy mô đấu thầu, khả năng đáp ứng nhu cầu thuốc cho công tác điều trị… để từ đó đánh giá và đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện phương thức đấu thầu mua thuốc cho hệ thống y tế công lập ở Việt Nam. - “Một số giải pháp nâng cao khả năng cạnh tranh trong đấu thầu của các Tổng công ty xây dựng công trình giao thông – Qua thực tiễn của Tổng công ty xây dựng công trình Giao thông 4”, Nguyễn Chí Thành, luận án tiến sỹ - Đại học Kinh tế quốc dân, 2003. Luận án đã hệ thống hóa các nội dung cơ bản về cạnh tranh trong đấu thầu của các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xây dựng nói chung và đi sâu nghiên cứu khả năng cạnh tranh trong đấu thầu của các doanh nghiệp xây dựng hoạt động trong lĩnh vực giao thông nói riêng.
Luận án đã nêu lên được thực trạng hoạt động đấu thầu các công trình giao thông, tỷ lệ thắng thầu chưa cao, nhất là các gói thầu có yêu cầu cao về kỹ thuật công nghệ và khó cạnh tranh với các doanh nghiệp nước ngoài thông qua các tiêu chí mà CĐT đã sử dụng như doanh thu hàng năm từ hoạt động xây dựng, nguồn lực tài chính cho gói thầu, kinh nghiệm cụ thể trong quản lý và thực hiện hợp đồng xây lắp…Đồng thời, luận án chỉ ra được các vấn đề khó khăn mà 4 doanh nghiệp giao thông gặp phải như về vốn, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng tự chủ về tài chính; tính đồng bộ máy móc thấp và thiết bị thi công; trình độ tổ chức quản lý, nguồn nhân lực kỹ thuật và quản lý chất lượng cao đang thiếu hụt. Trên cơ sở đi sâu phân tích thực trạng của Tổng công ty xây dựng công trình Giao thông 4 để đề ra các giải pháp nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh trong đấu thầu của Tổng công ty xây dựng công trình Giao thông 4. - “Nghiên cứu mô hình hoạch định chiến lược cạnh tranh trong đấu thầu xây lắp của doanh nghiệp xây dựng giao thông”, Phạm Phú Cường, luận án tiến sỹ-Đại học Giao thông Vận tải, 2012. Luận án đã bổ sung, hoàn thiện và làm sáng tỏ hơn cơ sở lý luận về cạnh tranh và chiến lược cạnh tranh trong đấu thầu xây lắp, các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh trong đấu thầu xây lắp, phân tích thực trạng cạnh tranh, chiến lược cạnh tranh trong đấu thầu xây lắp của các doanh nghiệp xây dựng giao thông.
Từ đó, đưa ra mô hình hoạch định chiến lược cạnh tranh trong đấu thầu xây lắp của các doanh nghiệp xây dựng giao thông trên cơ sở phân tích thực trạng về cạnh tranh trong đấu thầu xây lắp. Luận án đã vận dụng cơ sở lý luận về cạnh tranh và chiến lược Marketing, trong đó tác giả đã đưa ra 3 chiến lược: chiếm lĩnh thị trường, chiến lược cơ cấu sản phẩm trên cơ sở phân tích ma trận sản phẩm thị trường và chiến lược giá dự thầu. Với các chỉ tiêu sử dụng để đánh giá năng lực cạnh tranh trong đấu thầu xây lắp của doanh nghiệp xây dựng giao thông: số lượng gói thầu trúng thầu và giá trị trúng thầu, tỷ lệ thắng thầu trong dự thầu, năng lực kinh nghiệm, chất lượng kỹ thuật thi công…Với các bước hoạch định chiến lược cạnh tranh trong đấu thầu xây lắp của doanh nghiệp xây dựng giao thông như: xác định mục tiêu của chiến lược; phân tích, dự báo các khả năng của doanh nghiệp và các yêu cầu bắt buộc; xác lập các phương án 5 thực hiện chiến lược có thể; đánh giá và lựa chọn phương án thực hiện chiến lược. Sau khi nghiên cứu, tác giá đã đề xuất một số các kiến nghị để tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và các nhà thầu (doanh nghiệp) nâng cao khả năng cạnh tranh và thực hiện chiến lược cạnh tranh trong đấu thầu để đạt được mục đích cao nhất.
Các vấn đề còn tồn tại và hướng nghiên cứu Mặc dù có khá nhiều công trình nghiên cứu về năng lực đấu thầu của doanh nghiệp trong lĩnh vực xây dựng nhưng nghiên cứu về các tiêu chí đánh giá NLNT trong đấu thầu mua sắm hàng hóa thì rất ít, các công trình nghiên cứu này vẫn còn tồn tại một số hạn chế sau: - Các nghiên cứu này chỉ đi sâu về quy trình đấu thầu mua sắm hàng hóa với tư cách là CĐT/BMT, các giải pháp chủ yếu là giải pháp từ phía CĐT/BMT nhằm nâng cao hiệu quả đấu thầu mua sắm hàng hóa. - Các nghiên cứu đã chỉ ra được các quy định, quy trình trong đấu thầu mua sắm hàng hóa nhưng với cương vị là CĐT. - Chỉ sử dụng hệ thống tiêu chí có sẵn theo quy định chung, chưa nghiên cứu các tiêu chí đặc thù phù hợp với ngành nghề, lĩnh vực. - Các nghiên cứu mới chỉ tập trung đánh giá NLNT mua sắm hàng hóa dựa trên các tiêu chí đầu vào mà chưa chú trọng đến kết quả đầu ra.
Qua quá trình tìm hiểu thực tế cho thấy tới thời điểm hiện tại, chưa có đề tài nào nghiên cứu về hoàn thiện các tiêu chí đánh giá NLNT trong đấu thầu mua sắm hàng hóa quốc phòng. Kế thừa có bổ sung cơ sở lý thuyết của các đề tài, tác giả nghiên cứu, đề xuất, từ đó đưa ra một số tiêu chí nhằm hoàn thiện hệ thống đánh giá NLNT trong đấu thầu mua sắm tại BQP trong giai đoạn tới. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 3. Mục tiêu tổng quát: Đề tài nhằm phân tích đánh giá thực trạng sử dụng các tiêu chí đánh giá 6 NLNT trong đấu thầu mua sắm hàng hóa quốc phòng trong giai đoạn năm 2015- 2017.