Chương 1: Khái lược về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử và hành trình sáng tác của Nguyễn Thế Ky. Chương 2: Các loại hình nhân vật trong Nợ nước non và Lênh đênh bón biển. Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Nợ nước non và Lênh dénh bon biên. KHÁI LƯỢC VE NHÂN VAT TRONG TIEU THUYET LICH SU VA HANH TRINH SANG TAC CUA NGUYEN THE KY 1.
Nhân vật trong tác phẩm tự sự và thé giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử 1.Nhân vật trong tác phẩm tự sự Nam trong tông thé chung của của hệ thống nhân vật văn học nhưng với vai trò là một thành tố của chỉnh thé tác phẩm tự sự, bên cạnh việc mang các đặc điểm chung của nhân vật văn học, nhân vật trong tác phẩm tự sự có những đặc điểm riêng, cùng với cốt truyện, sự kiện, người kê chuyện làm nên một tác phẩm tự sự toàn vẹn. Theo Lê Lưu Oanh và Phạm Đăng Dư đề cập trong cuốn Giáo trình Lý luận văn học, nhân vật là “yêu tố cơ bản của thê loại tự sự. Đó là loại nhân vật có tên tuổi, có lịch sử, có quá trình, có số phận. Khác với nhân vật trữ tình, nhân vật tự sự được khắc họa tương đối cụ thé ở nhiều phương diện: ngoại hình, hành động, nội tâm, và đặc biệt là trong mối quan hệ với các nhân vật khác.
Nếu phân chia theo “bình diện tư tưởng, ý thức hệ trong quan hệ với lí tưởng xã hội - thâm mĩ của nhà văn” [15, 128], loại hình nhân vật bao gom nhân vật chính diện, nhân vat phan diện. Con nếu “căn cứ vào phương thức cấu trúc nhân vật văn học” [15, 129] sẽ có nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng. Và với vai trò như lăng kính phản ánh hiện thực đời sống, nhân vật trong tác phẩm tự sự cũng mang đặc điểm chung của nhân vật văn học đó. Tức nhân vật trong tác phẩm tự sự có thé được tác giả xây dựng dựa trên nguyên mau đời thực.
Tuy nhiên, “nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật, nó mang tính ước lệ, không thé bị đồng nhất với con người có thật, ngay khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét gần với nguyên mẫu có thật.” [1, 304] Nên xét một cách tổng quan, nhân vật trong tác phẩm tự sự là sự sáng tạo nghệ thuật của nhà văn đặt giữa các mối tương quan với sự kiện, cốt truyện, người kế chuyện. Nhân vật tự sự có thể được xây dựng từ những nguyên mẫu có thật ngoài cuộc đời, xuất hiện trong bối cảnh lịch sử, xã hội nhất định. Nhưng nhân vật tự sự luôn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ cái nhìn chủ quan của nhà văn về con người và cuộc đời, bút pháp nghệ thuật của nhà văn trong quá trình tạo lập nhân vật. Vì thế một tác phẩm tự sự thường có nhiều nhân vật, với nhiều kiểu, loại nhân vật khác nhau.
Tất cả những kiểu, loại nhân vật đó tạo nên thế giới nhân vật đa dạng, phong phú với những mối quan hệ phức tạp giữa nhân vật với nhân vật hay nhân vật với chính mình. Thế giới nhân vật đó có thé hiểu là một thế giới nghệ thuật độc lập, đặc thù do nhà văn sáng tạo nên. Ở thế giới đây, tác giả tạo nên các nhân vật có những chức năng khác nhau, trong những mối liên hệ mật thiết khác nhau tại không gian nghệ thuật, trong dòng thời gian nghệ thuật của tác phẩm. “Có bao nhiêu nhà văn sẽ có bấy nhiêu thế giới nhân vật riêng biệt.” [10, 70] Tác giả xây dựng nhân vật, tạo dựng thế giới nhân vật bang tài năng, nghệ thuật ngôn từ và gửi gam vào đó vốn sống, kinh nghiệm, phan cá tính sáng tạo, quan điểm, tư tưởng, những giá trị quan trước lịch sử và thời cuộc.
tới độc giả. Cũng như theo từng loại hình nhân vật sẽ có những kiểu nhân vật khác nhau thì tác phẩm tự sự cũng có những kiểu dạng thế giới nhân vật khác nhau tùy thuộc vào thê loại tác pham, hình thức hay nội dung tác phẩm. Và chính văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945 chiếu theo loại thé tác phẩm có thé ké đến nhân vật lãng mạn, nhân vật hiện thực. Nhưng khi đất nước bước vào hai cuộc kháng chiến vĩ đại, nhân vật tự sự chịu ảnh hưởng của khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, thé giới nhân vật, con người hiện lên với cái tôi lớn, cái ta chung.
Rồi tới thời bình, nhất là sau thời kì đổi mới 1986, nhân vật tự sự lần nữa hướng về những cái tôi chân chính dù là bé mọn trong xã hội hiện thực đầy khuất khúc. Bởi vậy nhà văn sáng tạo nên nhân vật cùng thế giới nhân vật và gửi gắm vào đó dụng ý nghệ thuật, cái nhìn cuộc đời vừa chủ quan, trực tiêp, vừa khách quan, gián tiếp. Đồng thời qua điểm nhìn trần thuật được đặt vào người ké chuyện, một dạng nhân vật đặc biệt trong tác pham tu su; méi quan hệ giữa các nhân vat, sự kiện được diễn ra, cốt truyện được hình thành và tác phẩm tự sự trở thành một tác phẩm “sống.Thé giới nhân vật trong tiểu thuyết lich sử 1. Tiểu thuyết lịch sử “Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn, phô biến thời cận đại và hiện đại.
Tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức, xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng trong một không gian, thời gian rộng lớn.] Thời kì trung đại, cả phương Tây và phương Đông đều có những hình thức tự sự cỡ nhỏ, vừa và lớn.” [15, 168] Tiểu thuyết lịch sử là một nhánh nhỏ của thé tài lớn tiêu thuyết trong loại thé tự sự. Tiểu thuyết lịch sử chọn nhân vật, sự kiện trong lịch sử để nói lên những thông điệp nhân sinh về đời sống. Những con người, sự kiện, biến cố lịch sử là những chất liệu quan trọng dé xây dựng tiểu thuyết lich sử, làm nên tính chất sử trong văn. Nhưng tiêu thuyết lịch sử là diễn ngôn văn học, nó vừa mang tính xác thực của nhân vật, sự kiện, thời gian, không gian vừa chứa đựng những yếu tô hư cau, tưởng tượng nhằm làm sống lại cả một thời kỳ lich sử.
Trong thời kì trung đại còn ton tại hiện trạng văn, sử, triết bất phân nên dù “chủ yếu các loại truyện này viết về cốt truyện phiêu lưu, mạo hiểm với rất nhiều điều ngẫu nhiên, kì lạ” [15, 168] nhưng “ít nhiều dựa trên yếu tố lịch sử nhất định.” [15, 168] Như bối cảnh lịch sử, xã hội diễn ra trên đất nước Tây Ban Nha vào thế kỉ thứ XV đã được nha văn Cervantes khắc họa trong tiêu thuyết Don Quixote dù câu chuyện về một nhà quý tộc nghèo hết thời đam mê truyện hiệp sĩ mà tự phong bản thân là hiệp sĩ, lên đường trừ gian diệt bạo hoàn toàn là sáng tạo của riêng tác giả Cervantes. Hay trường hợp bộ tiểu thuyết chương hồi Tam quốc diễn nghĩa của tác giả La Quán Trung thì ở đó, tác giả đã dựa trên cả một giai đoạn lịch sử có thật diễn ra trên mảnh đất Trung Hoa thời Tam Quốc, khi các thế lực phong kiến cát cứ đã tạo nên thế chân vạc với ba thế lực Ngụy - Thục - Ngô không ngừng đấu đá và kìm 10 hãm lẫn nhau. Cùng những sự kiện, con người lịch sử có thật, kết hợp với các tình tiết lẫn yếu tố kì ảo, La Quán Trung đã tạo nên một bộ tiểu thuyết “bảy thực ba hư” được xếp vào hàng “tứ đại kì thư” của nền văn học trung đại Trung Hoa. Đặc trưng đấy cũng tồn tại trong văn chương, tiêu thuyết trung đại Việt Nam mà có thé ké đến tập Vii trung tùy bút của Phạm Đình Hồ hay Truyén ki man luc cua Nguyễn Dữ.
Những câu chuyện trong các tác phẩm đó van được kể lại ở một khoảng niên đại lịch sử nhất định, được đắp bồi thêm những yêu tố kì ảo, hư cấu như Chuyện nghiệp oan của Đào thị diễn ra vào khoảng thời gian niên hiệu Thiệu Phong thứ năm (1345) đời nhà Trần hay Chuyện Lý tướng quân lại xảy đến vào năm vua Giản Định đời Hậu Trần lên ngôi. Tới thời hiện đại, khi tiêu thuyết thật sự trở thành môt thê tài độc lập với lịch sử và triết hoc, thi tiểu thuyết lich sử cũng dan trở thành một nhánh riêng trong dòng chảy chung của thể tài này. Vẫn hướng đến đề tài lịch sử đã lùi xa với những nhân vật, sự kiện có thật từng xảy ra, nhưng các tác giả hiện đại viết tiểu thuyết lịch sử bằng bút pháp hiện đại, bên cạnh tính chính sử được tôn trọng, người viết còn tạo dựng lên các nhân vật nằm ngoài chính sử tham gia trực tiếp vào mạch truyện, từ đó phát triển những tình tiết theo dụng ý nội dung, nghệ thuật của riêng tác giả. Tiểu thuyết lịch sử vẫn luôn là mảnh đất lôi cuốn người viết từ xưa tới nay.
Ngay chính nền văn học Việt Nam trước năm 1975 đã có những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng với Tràng quang tâm sử của Phan Bội Châu, Cái hột mận của Lan Khai, bộ ba tiêu thuyết Bà Chúa Chè, Chúa Trịnh Khải, Loạn Kiêu bình của Nguyễn Triệu Luật, Đêm hội Long Trì, Lá cờ thêu sáu chữ vàng của Nguyễn Huy Tưởng,. Tới sau năm 1975, đặc biệt là khi văn học hòa nhịp cùng thời kì đôi mới, tiểu thuyết lich sử lại càng phát triển với đa dang phương thức thé hiện. Có thé kế đến bộ tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu của Võ Thị Hao, Bão tap triều Tran (bộ tiêu thuyết sáu tập) của Hoàng Quốc Hải, Hàng khí Đồng A (bộ ba tiêu thuyết Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, Trần Nguyên Hãn) của Trần Thanh Cảnh, bộ tiêu thuyết hai tập Tir Du Thái hậu của Trần Thùy Mai. Tuy nhiên, dù tiêu thuyết lịch sử phát triển như vậy song lại chưa có một 11 định nghĩa chính thức, chung nhất cho khái niệm “tiêu thuyết lich sử” ma hầu như các nhà nghiên cứu chỉ là đặt ra những mối tương quan giữa văn học và lịch sử như sự sáng tạo, tính hư cấu, yếu tố văn chương.
Những mối tương quan này sẽ đóng vai trò ra sao khi đặt cạnh sự tôn trọng lịch sử, yếu tố chính sử trong tiểu thuyết lịch sử hay sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử gắn liền với tiến trình lịch sử văn học lẫn lịch sử một dân tộc.