Luận văn thạc sĩ: Nâng cao hiệu quả thu ngân sách tại Cục thuế tỉnh Bình Phước

Đánh giá hiệu quả thu Ngân sách Nhà nước tại Cục Thuế Bình Phước. Luận văn trình bày giải pháp nâng cao năng lực quản lý và tối ưu hóa nguồn thu.

• Tác giả: Trần Hữu Ý
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Tuyết Hoa
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nước tại Cục thuế tỉnh Bình Phước
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan hiệu quả thu NSNN tại Cục thuế Bình Phước

Bình Phước là một tỉnh miền núi thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, được tái lập từ năm 1997. Cùng với sự phát triển của tỉnh, Cục thuế tỉnh Bình Phước đóng vai trò xương sống trong việc huy động nguồn lực tài chính cho ngân sách địa phương. Công tác thu ngân sách nhà nước (NSNN) không chỉ đảm bảo nhu cầu chi tiêu của bộ máy nhà nước mà còn là công cụ quan trọng để điều tiết kinh tế, thúc đẩy sản xuất kinh doanh. Luận văn “Nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nước tại Cục thuế tỉnh Bình Phước” của tác giả Trần Hữu Ý đã cung cấp một cái nhìn sâu sắc về hoạt động này trong giai đoạn 2010-2014. Trong bối cảnh nền kinh tế - xã hội tỉnh Bình Phước còn nhiều khó khăn, đặc biệt là ảnh hưởng từ suy thoái kinh tế toàn cầu, nhiệm vụ của ngành thuế càng trở nên nặng nề. Việc đánh giá hiệu quả quản lý thuế trở thành yêu cầu cấp thiết để xác định các điểm mạnh, điểm yếu và đề ra định hướng phát triển bền vững. Giai đoạn này chứng kiến sự nỗ lực lớn của ngành thuế trong việc hoàn thành dự toán thu ngân sách, dù phải đối mặt với nhiều thay đổi trong chính sách thuế. Tuy nhiên, các phân tích cho thấy hiệu quả thu NSNN chưa cao, bộc lộ qua các chỉ số như nợ đọng thuế, tỷ lệ khai thuế qua mạng, và thời gian thực hiện thủ tục hành chính. Nghiên cứu này tập trung làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về NSNN và hiệu quả thu NSNN, từ đó phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp khả thi.

1.1. Bối cảnh và vai trò của công tác thu ngân sách nhà nước

Trong hệ thống tài chính quốc gia, thu ngân sách nhà nước là hoạt động mang tính sống còn, đảm bảo nguồn lực cho nhà nước thực hiện các chức năng về kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng. Tại Bình Phước, nguồn thu ngân sách chủ yếu đến từ thuế, phí và lệ phí, phản ánh sức khỏe của nền kinh tế địa phương. Cục thuế Bình Phước có nhiệm vụ tổ chức thực hiện công tác thu thuế, đảm bảo thu đúng, thu đủ và kịp thời vào ngân sách. Vai trò này càng quan trọng khi Bình Phước đang trong giai đoạn chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn cho cơ sở hạ tầng. Hiệu quả của công tác thu ngân sách nhà nước ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tự cân đối ngân sách và thực hiện các mục tiêu phát triển của tỉnh.

1.2. Đánh giá kết quả thu NSNN tại Bình Phước giai đoạn 2010 2014

Giai đoạn 2010-2014, ngành thuế Bình Phước đã đạt được những thành tựu đáng kể. Theo số liệu từ Cục Thuế, kết quả thu ngân sách hàng năm có sự tăng trưởng, năm sau cao hơn năm trước. Đặc biệt, trong các năm 2010, 2011, và 2012, Cục thuế đều hoàn thành vượt mức dự toán thu ngân sách do Bộ Tài chính và HĐND tỉnh giao. Tuy nhiên, hai năm cuối của giai đoạn (2013-2014) lại không hoàn thành dự toán do sự thay đổi của các chính sách thuế vĩ mô, như việc miễn, giảm, gia hạn thuế để hỗ trợ doanh nghiệp. Cụ thể, tỷ lệ hoàn thành dự toán pháp lệnh năm 2013 chỉ đạt 73,41% và năm 2014 đạt 96,36%. Điều này cho thấy sự phụ thuộc lớn của nguồn thu ngân sách vào các yếu tố bên ngoài và đặt ra thách thức về tính bền vững trong công tác thu.

1.3. Phân tích cơ cấu các nguồn thu ngân sách chủ yếu

Cơ cấu nguồn thu ngân sách tại Bình Phước trong giai đoạn 2012-2014 cho thấy sự đóng góp lớn từ khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN), chiếm từ 21-29% tổng thu nội địa. Khu vực công thương nghiệp và dịch vụ ngoài quốc doanh cũng là một trụ cột quan trọng, chiếm khoảng 25-30%. Các khoản thu từ thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, và thuế thu nhập cá nhân là những sắc thuế chính. Ngược lại, đóng góp từ khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài còn rất khiêm tốn (chỉ khoảng 1-2%). Sự mất cân đối này cho thấy tiềm năng từ khu vực FDI chưa được khai thác hiệu quả, đồng thời cũng là một rủi ro nếu các nguồn thu truyền thống gặp khó khăn. Các khoản thu khác như thu từ đất đai, lệ phí trước bạ chiếm tỷ trọng lớn (42-52%), nhưng lại thiếu tính ổn định.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả thu NSNN Bình Phước

Hiệu quả thu NSNN chịu tác động của nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm cả các yếu tố chủ quan từ ngành thuế và các yếu tố khách quan từ môi trường kinh tế, xã hội. Phân tích thực trạng thu NSNN tại Bình Phước giai đoạn 2010-2014 cho thấy những thách thức lớn. Theo luận văn của Trần Hữu Ý, dù đạt được một số kết quả tích cực, hiệu quả tổng thể vẫn chưa cao. Một trong những vấn đề nổi cộm nhất là tỷ lệ nợ đọng tiền thuế tăng liên tục và ở mức báo động, cao gấp nhiều lần chỉ tiêu của Tổng cục Thuế. Cụ thể, tỷ lệ này đã tăng từ 10,98% năm 2010 lên 26,16% vào năm 2014. Bên cạnh đó, công tác quản lý thu thuế còn bộc lộ hạn chế ở khâu hiện đại hóa. Tỷ lệ doanh nghiệp kê khai thuế qua mạng rất thấp, và số giờ người nộp thuế phải bỏ ra để thực hiện thủ tục hành chính vẫn cao so với mặt bằng chung. Những yếu tố ảnh hưởng đến thu NSNN này không chỉ đến từ năng lực của cơ quan thuế mà còn xuất phát từ ý thức chấp hành của người nộp thuế và sự chồng chéo, phức tạp của hệ thống chính sách thuế. Việc xác định rõ các nguyên nhân này là tiền đề quan trọng để xây dựng các giải pháp nâng cao hiệu quả thu NSNN một cách toàn diện và bền vững.

2.1. Phân tích thực trạng thu NSNN qua các chỉ tiêu cốt lõi

Để đánh giá hiệu quả quản lý thuế, cần xem xét một hệ thống các chỉ tiêu cụ thể. Dữ liệu giai đoạn 2010-2014 cho thấy nhiều điểm đáng lo ngại. Tỷ lệ nợ đọng thuế tăng mạnh, cho thấy công tác quản lý nợ thuế chưa hiệu quả. Tỷ lệ tổng thu trên chi phí quản lý có xu hướng giảm, từ 54,47 lần năm 2010 xuống chỉ còn 27,23 lần vào năm 2014, phản ánh hiệu suất đầu tư cho công tác thu thuế đang giảm sút. Mặc dù tỷ lệ tờ khai nộp đúng hạn khá cao (trên 92%), nhưng số giờ khai thuế bình quân của một doanh nghiệp vẫn ở mức 642 giờ/năm (năm 2014), cho thấy gánh nặng thủ tục hành chính còn lớn. Đây là những con số biết nói về thực trạng thu NSNN tại địa phương.

2.2. Nguyên nhân từ phía cơ quan thuế và hạ tầng công nghệ

Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hạn chế trong công tác thu ngân sách nhà nước đến từ chính nội tại ngành thuế. Năng lực của một bộ phận cán bộ thuế chưa đáp ứng yêu cầu, đặc biệt trong các nghiệp vụ phức tạp như thanh tra, kiểm tra thuế chống chuyển giá. Bên cạnh đó, cơ sở vật chất và hạ tầng công nghệ thông tin chưa được đầu tư đồng bộ. Luận văn chỉ ra rằng việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thu thuế còn chậm, dẫn đến tỷ lệ doanh nghiệp kê khai qua mạng thấp. Điều này không chỉ gây lãng phí thời gian cho cả cơ quan thuế và người nộp thuế mà còn làm giảm tính minh bạch và chính xác trong quản lý.

2.3. Tác động từ ý thức người nộp thuế và cơ chế chính sách

Ý thức tuân thủ pháp luật của người nộp thuế là một yếu tố quyết định đến hiệu quả thu thuế. Tình trạng trốn thuế, gian lận thuế, chây ỳ nợ thuế vẫn còn phổ biến, gây thất thu lớn cho ngân sách. Nguyên nhân một phần do trình độ nhận thức về chính sách pháp luật thuế của người dân và doanh nghiệp còn hạn chế. Mặt khác, hệ thống chính sách thuế của Việt Nam trong giai đoạn này còn tồn tại sự chồng chéo, thiếu ổn định và nhiều văn bản hướng dẫn phức tạp. Sự thay đổi chính sách liên tục đã gây khó khăn cho cả người nộp thuế trong việc tuân thủ và cơ quan thuế trong việc thực thi, là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến thu NSNN một cách tiêu cực.

III. Cách tối ưu quản lý nợ thuế và chống thất thu hiệu quả

Một trong những thách thức lớn nhất trong công tác thu ngân sách nhà nước tại Bình Phước là tình trạng nợ đọng và thất thu thuế. Đây là vấn đề làm suy giảm hiệu quả thu NSNN và ảnh hưởng đến tính công bằng trong thực thi pháp luật thuế. Để giải quyết triệt để bài toán này, việc xây dựng các giải pháp đồng bộ và quyết liệt là yêu cầu cấp bách. Các biện pháp cần tập trung vào việc phân loại nợ chính xác để có chiến lược xử lý phù hợp, từ đôn đốc, nhắc nhở đến áp dụng các biện pháp cưỡng chế mạnh mẽ đối với các trường hợp chây ỳ. Công tác quản lý nợ thuế không chỉ là nhiệm vụ của riêng bộ phận quản lý nợ mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các phòng, ban trong Chi cục thuế Bình Phước. Song song đó, chiến lược chống thất thu thuế cần được triển khai trên diện rộng. Việc này đòi hỏi phải tăng cường phân tích rủi ro, xác định các lĩnh vực, ngành nghề có nguy cơ thất thu cao để tập trung nguồn lực thanh tra, kiểm tra. Việc ứng dụng công nghệ thông tin để phân tích dữ liệu, đối chiếu thông tin từ các bên thứ ba sẽ là công cụ đắc lực giúp phát hiện các hành vi gian lận. Mục tiêu cuối cùng là vừa thu hồi tối đa các khoản nợ, vừa ngăn chặn các hành vi gian lận mới phát sinh, đảm bảo nguồn thu ngân sách ổn định và bền vững.

3.1. Phân loại và xử lý nợ đọng tiền thuế một cách khoa học

Để công tác quản lý nợ thuế đạt hiệu quả, bước đầu tiên là phải phân loại chính xác các nhóm nợ: nợ có khả năng thu, nợ khó đòi và nợ chờ xử lý. Đối với nợ có khả năng thu, cần giao chỉ tiêu thu nợ cụ thể cho từng cán bộ, thường xuyên đôn đốc và áp dụng các biện pháp nhắc nhở qua điện thoại, email, gửi thông báo. Với các khoản nợ chây ỳ, cần kiên quyết áp dụng các biện pháp cưỡng chế theo đúng quy trình pháp luật như trích tiền từ tài khoản, phong tỏa tài sản. Việc công khai danh sách doanh nghiệp nợ thuế lớn trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng là một biện pháp hiệu quả để tạo áp lực, nâng cao ý thức tuân thủ của người nộp thuế.

3.2. Tăng cường phối hợp liên ngành trong thu hồi nợ thuế

Việc thu hồi nợ thuế không thể chỉ dựa vào nỗ lực của cơ quan thuế. Cần có một cơ chế phối hợp chặt chẽ với các cơ quan liên quan như Kho bạc Nhà nước, ngân hàng thương mại, cơ quan đăng ký kinh doanh, và chính quyền địa phương. Ví dụ, việc phối hợp với ngân hàng giúp nhanh chóng thực hiện lệnh cưỡng chế tài khoản. Hợp tác với cơ quan công an có thể xử lý các trường hợp có dấu hiệu hình sự hóa hành vi trốn thuế. Sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, giúp công tác quản lý nợ thuế trở nên hiệu quả hơn, giảm thiểu tình trạng doanh nghiệp lợi dụng kẽ hở để chiếm dụng tiền thuế của nhà nước.

3.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác chống thất thu thuế

Để chống thất thu thuế, cần tập trung vào việc quản lý chặt chẽ nguồn thu ngay từ khâu đăng ký, kê khai. Cơ quan thuế phải tăng cường quản lý hóa đơn, đẩy mạnh áp dụng hóa đơn điện tử để ngăn chặn hành vi mua bán hóa đơn bất hợp pháp. Đồng thời, cần xây dựng cơ sở dữ liệu về các ngành nghề, lĩnh vực kinh doanh để xác định mức doanh thu, chi phí hợp lý, từ đó phát hiện các dấu hiệu kê khai không trung thực. Công tác thanh tra, kiểm tra thuế phải được thực hiện dựa trên phân tích rủi ro, tập trung vào các doanh nghiệp có dấu hiệu gian lận cao, đặc biệt là trong các lĩnh vực thương mại điện tử, kinh doanh trên nền tảng số đang ngày càng phát triển.

IV. Phương pháp cải cách thủ tục hành chính thuế Bình Phước

Gánh nặng thủ tục hành chính là một trong những rào cản lớn nhất ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh và hiệu quả tuân thủ pháp luật thuế. Luận văn của Trần Hữu Ý đã chỉ ra rằng, trong năm 2014, một doanh nghiệp tại Bình Phước vẫn phải mất trung bình 642 giờ/năm để hoàn thành các nghĩa vụ về thuế. Con số này cho thấy sự cấp thiết của việc cải cách thủ tục hành chính thuế. Mục tiêu của cải cách không chỉ là cắt giảm thời gian, chi phí cho người nộp thuế mà còn nâng cao hiệu quả quản lý thu thuế của nhà nước. Các giải pháp trọng tâm cần hướng đến việc đơn giản hóa các quy trình, biểu mẫu kê khai, loại bỏ các thủ tục không cần thiết. Trọng tâm của quá trình này là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, hiện đại hóa toàn diện ngành thuế. Việc triển khai rộng rãi khai thuế, nộp thuế và hoàn thuế điện tử là xu thế tất yếu. Bên cạnh đó, việc nâng cao chất lượng hỗ trợ người nộp thuế thông qua đa dạng các kênh (trực tiếp, điện thoại, website) cũng góp phần quan trọng giúp doanh nghiệp và người dân thực hiện nghĩa vụ thuế một cách dễ dàng và chính xác nhất, từ đó cải thiện hiệu quả thu NSNN.

4.1. Thực trạng số giờ khai thuế và nộp thuế qua mạng

Số liệu cho thấy số giờ khai thuế tại Bình Phước tuy đã giảm qua các năm nhưng vẫn còn rất cao so với mục tiêu chung của cả nước và khu vực ASEAN. Một trong những nguyên nhân chính là tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện khai và nộp thuế qua mạng còn thấp. Điều này cho thấy hạ tầng công nghệ và kỹ năng của cả cán bộ thuế lẫn người nộp thuế chưa theo kịp yêu cầu. Việc giảm số giờ tuân thủ thuế không chỉ là một chỉ tiêu về cải cách hành chính mà còn là yếu tố quan trọng để cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh.

4.2. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thu thuế

Cải cách thủ tục hành chính thuế phải gắn liền với hiện đại hóa. Cần đầu tư nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin của ngành thuế, đảm bảo hệ thống vận hành ổn định, an toàn và thông suốt. Phải triển khai đồng bộ các ứng dụng quản lý thuế tập trung (TMS), khai thuế qua mạng, nộp thuế điện tử, và hoàn thuế điện tử. Việc xây dựng một cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) về người nộp thuế sẽ giúp cơ quan thuế quản lý rủi ro hiệu quả hơn, tự động hóa nhiều quy trình nghiệp vụ và hỗ trợ việc ra quyết định dựa trên dữ liệu, góp phần nâng cao hiệu quả thu NSNN.

4.3. Tăng cường công tác tuyên truyền và hỗ trợ người nộp thuế

Để cải cách đi vào thực tiễn, công tác tuyên truyền và hỗ trợ người nộp thuế phải được đặt lên hàng đầu. Cơ quan thuế cần đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền về chính sách thuế mới, về lợi ích của việc sử dụng các dịch vụ thuế điện tử. Các buổi đối thoại, tập huấn cần được tổ chức thường xuyên để giải đáp kịp thời các vướng mắc. Cần xây dựng bộ phận hỗ trợ chuyên nghiệp, thân thiện, có khả năng giải đáp thắc mắc qua nhiều kênh như điện thoại, email, mạng xã hội. Khi người nộp thuế được hỗ trợ tốt, họ sẽ tự giác tuân thủ tốt hơn, giảm thiểu sai sót và giảm gánh nặng cho cả hai bên.

V. Bí quyết tăng cường thanh tra kiểm tra thuế hiệu quả

Hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế là công cụ sắc bén để răn đe, phòng ngừa các hành vi vi phạm pháp luật thuế, đồng thời đảm bảo công bằng cho những người nộp thuế tuân thủ tốt. Đây là một trong những giải pháp nâng cao hiệu quả thu NSNN mang tính then chốt. Theo số liệu của Cục thuế Bình Phước, công tác này tuy đạt kế hoạch về số lượng nhưng chất lượng vẫn còn nhiều hạn chế. Đặc biệt, việc thanh tra chống chuyển giá đối với các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (ĐTNN) còn yếu, chưa phát hiện và xử lý được nhiều vụ việc lớn, gây thất thu cho ngân sách. Để nâng cao hiệu quả, công tác thanh tra cần chuyển mạnh từ cách làm truyền thống sang phương pháp quản lý rủi ro. Thay vì kiểm tra dàn trải, cần tập trung nguồn lực vào các doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao về thuế. Việc này đòi hỏi phải nâng cao năng lực phân tích của đội ngũ cán bộ thuế, đồng thời đầu tư vào công nghệ để hỗ trợ thu thập và xử lý thông tin. Một cuộc thanh tra hiệu quả không chỉ là truy thu được số thuế lớn mà còn phải chỉ ra được các sai phạm, yêu cầu doanh nghiệp khắc phục, và tạo ra sự thay đổi trong nhận thức tuân thủ của cộng đồng doanh nghiệp.

5.1. Chuyển đổi từ thanh tra truyền thống sang quản lý rủi ro

Phương pháp quản lý rủi ro trong thanh tra, kiểm tra thuế dựa trên việc thu thập, phân tích thông tin từ nhiều nguồn để xác định các doanh nghiệp có khả năng vi phạm cao nhất. Các tiêu chí rủi ro có thể bao gồm: doanh nghiệp liên tục báo lỗ nhưng vẫn mở rộng sản xuất, có giao dịch liên kết phức tạp, tỷ suất lợi nhuận thấp bất thường so với ngành... Việc áp dụng phương pháp này giúp sử dụng nguồn lực thanh tra một cách hiệu quả nhất, tập trung vào nơi có nguy cơ chống thất thu thuế cao, tránh gây phiền hà cho các doanh nghiệp tuân thủ tốt.

5.2. Nâng cao năng lực thanh tra chống chuyển giá doanh nghiệp ĐTNN

Chuyển giá là một trong những thách thức lớn nhất trong quản lý thu thuế đối với doanh nghiệp có vốn ĐTNN. Để chống chuyển giá hiệu quả, Cục thuế Bình Phước cần xây dựng một đội ngũ chuyên trách có kiến thức sâu về kế toán quốc tế, tài chính doanh nghiệp và thông lệ quốc tế. Cần tăng cường hợp tác, trao đổi thông tin với cơ quan thuế các nước. Đồng thời, phải xây dựng cơ sở dữ liệu về giá giao dịch của các sản phẩm, dịch vụ phổ biến trên thị trường để làm cơ sở so sánh, xác định giá thị trường trong các giao dịch liên kết, từ đó đấu tranh với hành vi chuyển giá, bảo vệ nguồn thu ngân sách.

5.3. Nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ công chức thuế

Con người là yếu tố quyết định. Để hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế đạt hiệu quả, cần thường xuyên đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ năng phân tích và bản lĩnh cho đội ngũ cán bộ. Cán bộ thanh tra không chỉ phải nắm vững chính sách thuế mà còn phải am hiểu về lĩnh vực kinh doanh của doanh nghiệp. Việc trang bị các công cụ phân tích dữ liệu hiện đại và tổ chức các buổi trao đổi kinh nghiệm, học tập các điển hình tốt sẽ giúp nâng cao chất lượng chung của toàn đội ngũ, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác quản lý thu thuế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ thời điểm tái lập tỉnh vào năm 1997 với quy mô tổng thu ngân sách chỉ đạt 171 tỷ đồng, ngành thuế tỉnh Bình Phước đã có bước phát triển vượt bậc khi nâng tổng số thu lên hơn 3.000 tỷ đồng vào năm 2014, duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 7%/năm. Sự chuyển dịch cơ cấu nguồn thu từ các khoản liên quan đến đất đai sang khu vực sản xuất kinh doanh đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết về mặt quản trị tài chính công. Trong giai đoạn 2010–2014, công tác thu ngân sách nhà nước tại Cục Thuế tỉnh Bình Phước đã bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng: tỷ lệ nợ đọng tiền thuế tăng vọt từ 10,98% năm 2010 lên 26,16% năm 2014, cao gấp hơn 5 lần so với mức trần an toàn 5% do Tổng cục Thuế quy định; đồng thời tỷ lệ tổng thu nội địa so với dự toán pháp lệnh năm 2013 chỉ đạt 73,41%.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng hiệu quả thu ngân sách nhà nước tại Cục Thuế tỉnh Bình Phước trong giai đoạn 2010–2014 dựa trên hệ thống chỉ tiêu định lượng, làm rõ những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hạn chế và xây dựng 6 nhóm giải pháp thực tiễn cùng 2 nhóm kiến nghị trọng tâm đến năm 2020. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nguồn thu thuế, phí và lệ phí do Cục Thuế tỉnh Bình Phước và 10 Chi cục Thuế trực thuộc quản lý trên địa bàn toàn tỉnh. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc tối ưu hóa tỷ số thu ngân sách trên chi phí quản lý (đạt bình quân 41,47 lần trong giai đoạn nghiên cứu) và giảm số giờ thực hiện nghĩa vụ thuế của người nộp thuế từ 755 giờ xuống dưới mức bình quân chung của khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng phân tích dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết tài chính công cổ điển và các mô hình quản lý thuế hiện đại. Trọng tâm lý thuyết bắt nguồn từ nguyên lý hệ thống thuế tối ưu của Adam Smith (1776), trong đó xác lập bốn chuẩn mực bất biến: tính công bằng xã hội, sự rõ ràng chắc chắn, tính thuận tiện cho người nộp và nguyên tắc chi phí thu thuế phải đạt mức thấp nhất. Đồng thời, nghiên cứu tiếp thu định nghĩa tài chính công của Gaston Jèze về bản chất quyền lực nhà nước, tính bắt buộc và tính không hoàn trả trực tiếp của sắc thuế để bảo đảm chi tiêu công cộng.

Khung khái niệm trọng tâm bao gồm:

• Thu ngân sách nhà nước: Toàn bộ hệ thống các quan hệ kinh tế và pháp lý mà nhà nước sử dụng quyền lực chính trị để huy động một phần nguồn lực tài chính xã hội hình thành quỹ ngân sách.
• Hiệu quả thu ngân sách nhà nước: Mức độ khai thác tối đa nguồn thu tiềm năng và sẵn có gắn liền với việc nuôi dưỡng nguồn thu bền vững, thể hiện qua mối quan hệ tương quan giữa số thu đạt được với chi phí hành chính và mức độ tuân thủ của đối tượng nộp thuế.
• Hệ thống chỉ tiêu đo lường hiệu quả: Bao gồm 9 thước đo định lượng chủ yếu như tỷ lệ thu ngân sách trên GDP, tỷ lệ thu nội địa trên dự toán pháp lệnh, tỷ lệ nợ đọng thuế, tỷ lệ doanh nghiệp khai thuế qua mạng, tỷ số thu ngân sách trên chi phí quản lý, tỷ lệ tờ khai nộp đúng hạn, tỷ lệ doanh nghiệp được thanh tra kiểm tra, số thuế truy thu bình quân và số giờ khai nộp thuế bình quân của người nộp thuế.
• Cơ sở pháp lý chuyên ngành: Khung pháp lý từ Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Pháp lệnh Phí và Lệ phí năm 2002.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích định lượng chuỗi thời gian giai đoạn 2010–2014. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ dữ liệu quản lý thực tế đối với 3.899 doanh nghiệp và hơn 17.000 hộ kinh doanh cá thể đang hoạt động trên địa bàn tỉnh Bình Phước dưới sự giám sát của 12 phòng chức năng và 10 Chi cục Thuế huyện, thị xã.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp thống kê toàn bộ (census approach) đối với các báo cáo tài chính, báo cáo tổng kết thường niên của Tổng cục Thuế, Cục Thuế tỉnh Bình Phước và Cục Thống kê tỉnh trong 5 năm liên tiếp. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ và phân tích cơ cấu là nhằm phản ánh khách quan biến động thực tế của từng nguồn thu, nhận diện độ trễ chính sách khi triển khai các văn bản pháp luật như Thông tư 219/2013/TT-BTC, từ đó đưa ra những đánh giá chính xác về hiệu quả vận hành của bộ máy quản lý thuế địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ huy động ngân sách trên GDP của tỉnh duy trì ở mức cao nhưng có xu hướng sụt giảm về cuối kỳ. Tỷ lệ tổng thu NSNN trên GDP tỉnh Bình Phước bình quân đạt 45,51% trong giai đoạn 2010–2014. Tỷ lệ này đạt mức kỷ lục 51,15% vào năm 2011, sau đó giảm dần xuống 50,71% năm 2012, 43,53% năm 2013 và chỉ còn 38,45% vào năm 2014. Tỷ lệ hoàn thành dự toán pháp lệnh bình quân 5 năm đạt 115,08%, tuy nhiên năm 2013 chỉ đạt 73,41% và năm 2014 đạt 96,36%, không hoàn thành chỉ tiêu Bộ Tài chính giao.

Thứ hai, tỷ lệ nợ đọng tiền thuế gia tăng liên tục ở mức đáng báo động. Tỷ lệ nợ đọng thuế so với tổng thu nội địa tăng từ 10,98% (năm 2010) lên 12,91% (năm 2011), 14,61% (năm 2012), tăng vọt lên 22,55% (năm 2013) và đạt đỉnh 26,16% vào năm 2014, đưa mức nợ đọng bình quân cả giai đoạn lên 17,44%. Con số này vượt rất xa chỉ tiêu kiểm soát dưới 5% do Tổng cục Thuế đặt ra.

Thứ ba, hiệu suất chi phí quản lý thuế suy giảm đáng kể. Tỷ số tổng số thuế thu được trên tổng chi phí chi ra của ngành thuế giảm mạnh từ 54,47 lần năm 2010 xuống 46,25 lần năm 2011, 49,33 lần năm 2012, 30,09 lần năm 2013 và chạm mức thấp nhất 27,23 lần năm 2014 (bình quân 41,47 lần).

Thứ tư, công tác thanh tra, kiểm tra và cải cách hành chính ghi nhận sự chuyển biến tích cực về mặt kỹ thuật. Tỷ lệ doanh nghiệp được thanh tra, kiểm tra tăng từ 6,02% năm 2010 lên 13,07% năm 2014 (bình quân 13,08%). Số thuế truy thu bình quân qua một cuộc thanh tra, kiểm tra tăng mạnh từ 44,58 triệu đồng năm 2010 lên 116,22 triệu đồng năm 2014. Tỷ lệ nộp tờ khai đúng hạn tăng từ 91,87% lên 95,46%, trong khi số giờ làm thủ tục thuế giảm từ 755 giờ/năm xuống 642 giờ/năm.

Thảo luận kết quả

Sự biến động mạnh của các chỉ số phản ánh những xung lực đa chiều giữa bối cảnh kinh tế vĩ mô và công tác quản lý chuyên ngành. Việc sụt giảm nguồn thu năm 2013 bắt nguồn trực tiếp từ việc áp dụng các chính sách tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đặc biệt là quy định không kê khai và nộp thuế giá trị gia tăng đối với nông lâm sản sơ chế theo Thông tư 219/2013/TT-BTC, khiến ngân sách địa phương bị giảm thu cục bộ khoảng 400 tỷ đồng. Cơ cấu nguồn thu bộc lộ sự mất cân đối khi khối doanh nghiệp nhà nước đóng góp từ 21% đến 29%, khu vực ngoài quốc doanh chiếm 25% đến 30%, trong khi khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chỉ chiếm vỏn vẹn 1% đến 2% tổng thu nội địa.

Khi trình bày các dữ liệu này trên biểu đồ đường và bảng đối chiếu cơ cấu nợ thuế theo địa bàn (với sự phân hóa mạnh giữa các khu vực trọng điểm như Đồng Xoài, Phước Long và các vùng sâu như Bù Đốp), kết quả cho thấy tình trạng nợ thuế kéo dài xuất phát từ năng lực tài chính suy giảm của người nộp thuế và chế tài xử lý nợ chưa đủ tính răn đe. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại tỉnh An Giang và Sóc Trăng trong cùng thời kỳ, mô hình thu của Bình Phước chịu rủi ro cao hơn do phụ thuộc lớn vào ngành cao su và chế biến nông sản xuất khẩu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin và ứng dụng kê khai điện tử: Đẩy nhanh tiến độ vận hành hệ thống phần mềm quản lý thuế tập trung (TMS), nâng cấp hạ tầng đường truyền và phần mềm hỗ trợ kê khai. Cục Thuế tỉnh Bình Phước chỉ đạo phấn đấu nâng tỷ lệ doanh nghiệp kê khai và nộp thuế qua mạng đạt trên 95% trước năm 2017 nhằm giảm thiểu chi phí hành chính và rút ngắn thời gian giao dịch.
2. Triển khai quyết liệt các biện pháp cưỡng chế và quản lý nợ đọng thuế: Thành lập Ban chỉ đạo thu hồi nợ thuế liên ngành, phân loại chính xác các nhóm nợ (nợ khó thu, nợ có khả năng thu, nợ chờ xử lý). Phòng Quản lý nợ và các Chi cục Thuế thực hiện áp dụng nghiêm ngặt các biện pháp cưỡng chế phong tỏa tài khoản ngân hàng, thông báo hóa đơn không còn giá trị sử dụng, mục tiêu kéo giảm tỷ lệ nợ đọng thuế từ 26,16% xuống dưới 5% tổng thu nội địa trong giai đoạn 2016–2020.
3. Tăng cường chất lượng công tác thanh tra, kiểm tra và chống chuyển giá: Xây dựng kế hoạch thanh tra dựa trên kỹ thuật phân tích rủi ro hồ sơ thuế, tập trung kiểm tra chuyên sâu các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) có dấu hiệu chuyển giá, lỗ lũy kế nhưng vẫn mở rộng sản xuất. Phòng Thanh tra thuế đặt mục tiêu nâng tỷ lệ kiểm tra doanh nghiệp lên mức 18% đến 20% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động từ năm 2016.
4. Cắt giảm triệt để thời gian tuân thủ thủ tục thuế cho người nộp thuế: Đơn giản hóa quy trình hành chính tại bộ phận một cửa, công khai minh bạch các chính sách ưu đãi thuế, giảm số giờ khai và nộp thuế của người nộp thuế từ 642 giờ/năm xuống dưới 300 giờ/năm theo tiêu chuẩn nhóm các nước ASEAN-4 đến hết năm 2018 do Cục Thuế và 10 Chi cục Thuế phối hợp tổ chức.
5. Nâng cao năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức cán bộ thuế: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng phân tích báo cáo tài chính doanh nghiệp, kiểm toán thuế điện tử và văn hóa ứng xử công vụ cho hơn 400 công chức toàn ngành thuế Bình Phước định kỳ hàng quý.
6. Kiến nghị với Tổng cục Thuế và Ủy ban Nhân dân tỉnh: Đề xuất Tổng cục Thuế hoàn thiện cơ chế chính sách, tránh ban hành các văn bản chồng chéo; kiến nghị Ủy ban Nhân dân tỉnh chỉ đạo các ban ngành như Công an, Tài nguyên và Môi trường, Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh tăng cường chia sẻ dữ liệu kinh tế để phối hợp chống thất thu ngân sách từ quý 1/2016.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo và công chức ngành thuế (Cục Thuế, Chi cục Thuế): Cung cấp bộ chỉ số 9 tiêu chí đánh giá hiệu quả định lượng và cẩm nang xử lý nợ đọng thuế thực tế cho các nhà quản lý thu thuế tại các địa phương có điều kiện kinh tế tương đồng.
2. Cơ quan quản lý nhà nước và Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh: Là tài liệu tham khảo giá trị giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng dự toán thu ngân sách sát với thực tế, hạn chế tình trạng giao dự toán pháp lệnh vượt quá khả năng tạo nguồn thu của địa bàn.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật chuẩn xác, mô hình phân tích định lượng chuỗi số liệu tài khóa 2010–2014 và phương pháp tiếp cận hiệu quả thu ngân sách ở cấp độ địa phương.
4. Cộng đồng doanh nghiệp và các chuyên gia tư vấn thuế: Giúp nắm bắt sâu sắc các trọng tâm thanh tra kiểm tra thuế, quy trình quản lý nợ và xu hướng chuyển đổi số của cơ quan quản lý để chủ động nâng cao tính tuân thủ pháp luật thuế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nợ đọng thuế tại Cục Thuế tỉnh Bình Phước biến động như thế nào trong giai đoạn 2010–2014?
Tỷ lệ nợ đọng tiền thuế tăng liên tục từ 10,98% năm 2010 lên 14,61% năm 2012, tăng mạnh lên 22,55% năm 2013 và chạm mốc 26,16% vào năm 2014, với mức bình quân 5 năm là 17,44%. Con số này vượt gấp hơn 3 lần so với chỉ tiêu kiểm soát nợ dưới 5% do Tổng cục Thuế quy định.

2. Đâu là nguyên nhân chính khiến tổng thu ngân sách năm 2013 chỉ đạt 73,41% dự toán pháp lệnh?
Nguyên nhân chủ yếu do chính sách tài khóa thay đổi nhằm hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua suy thoái kinh tế, đặc biệt là quy định ngưng thu thuế giá trị gia tăng đối với nông sản sơ chế theo Thông tư 219/2013/TT-BTC, khiến nguồn thu ngân sách của địa phương bị hụt khoảng 400 tỷ đồng so với kế hoạch ban đầu.

3. Mức độ cải thiện thời gian nộp thuế của doanh nghiệp tại Bình Phước diễn ra ra sao?
Số giờ khai và nộp thuế bình quân của người nộp thuế đã giảm liên tục từ 755 giờ/năm vào năm 2010 xuống còn 642 giờ/năm vào năm 2014, đạt mức bình quân 692 giờ/năm. Mặc dù có sự cải thiện rõ nét nhưng con số này vẫn còn rất cao so với mặt bằng chung của khu vực Đông Nam Á.

4. Chỉ số tỷ lệ thu ngân sách trên chi phí quản lý thuế mang ý nghĩa gì trong nghiên cứu?
Chỉ số này phản ánh 1 đồng chi phí hành chính bỏ ra mang lại bao nhiêu đồng thu cho ngân sách nhà nước. Tại Bình Phước, chỉ số này đạt bình quân 41,47 lần trong giai đoạn 2010–2014, nhưng có xu hướng giảm mạnh từ 54,47 lần (năm 2010) xuống còn 27,23 lần (năm 2014) do gia tăng chi phí đầu tư cơ sở vật chất và hiện đại hóa.

5. Luận văn đánh giá như thế nào về sự đóng góp của khu vực doanh nghiệp FDI vào ngân sách tỉnh?
Khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn, chỉ đóng góp từ 1% đến 2% trong tổng thu nội địa của tỉnh (đạt khoảng 45,59 tỷ đồng năm 2014). Tác giả chỉ ra nguy cơ gian lận chuyển giá và khuyến nghị ngành thuế cần tăng cường kiểm tra giá chuyển nhượng đối với nhóm đối tượng này.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về hiệu quả thu ngân sách nhà nước thông qua bộ khung 9 chỉ tiêu đánh giá định lượng cụ thể.
• Phân tích thực chứng bức tranh thu ngân sách giai đoạn 2010–2014 tại Bình Phước, chỉ ra tỷ lệ huy động GDP bình quân đạt 45,51% nhưng nợ đọng thuế năm 2014 lên tới 26,16%.
• Nhận diện rõ nét sự sụt giảm hiệu suất chi phí quản lý từ 54,47 lần xuống 27,23 lần và xác định những khoảng trống lớn trong quản lý thu thuế khu vực FDI.
• Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ và 2 kiến nghị thể chế có tính khả thi cao nhằm tái cấu trúc quy trình quản lý thuế đến năm 2020.
• Lộ trình hành động xác lập mục tiêu giai đoạn 2016–2020: đưa tỷ lệ nợ thuế về dưới 5%, nâng tỷ lệ nộp thuế qua mạng lên trên 95% và cắt giảm số giờ nộp thuế xuống dưới 300 giờ/năm.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp giải pháp giải quyết hài hòa giữa yêu cầu tăng thu cho ngân sách nhà nước và nhiệm vụ nuôi dưỡng, phát triển nguồn thu cho cộng đồng doanh nghiệp địa phương. Các nhà quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác các mô hình phân tích chi tiết trong luận văn để ứng dụng vào công tác thực tiễn và nghiên cứu chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận cơ bản về hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc. Chương 2: Thực trạng hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc tại Cục thuế tỉnh Bình Phƣớc. Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc tại Cục thuế tỉnh Bình Phƣớc. 1 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC Chƣơng 1 của luận văn sẽ trình bày các vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến đề tài nghiên cứu nhƣ: khái niệm, đặc điểm, vai trò của ngân sách nhà nƣớc; khái niệm, nguyên tắc và nguồn thu của ngân sách nhà nƣớc; Khái niệm và chỉ tiêu phản ánh hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc, sự cần thiết nâng cao hiệu quả thu ngân sách nhà nƣớc và các nhân tố ảnh hƣởng đến thu ngân sách nhà nƣớc.

NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm ngân sách nhà nƣớc Từ điển Bách khoa toàn thƣ về kinh tế của Pháp định nghĩa: “Ngân sách là sự kiện của Nghị viện hoặc Hội đồng thảo luận và phê chuẩn mà trong đó, các nghiệp vụ tài chính (thu, chi) của một tổ chức công (nhà nƣớc, chính quyền, địa phƣơng, đơn vị công hoặc tƣ (doanh nghiệp, hiệp hội…) đƣợc dự kiến và cho phép”. Từ điển kinh tế thị trƣờng của Trung Quốc định nghĩa: “Ngân sách nhà nƣớc là kế hoạch thu chi tài chính hàng năm của nhà nƣớc đƣợc xét duyệt theo trình tự pháp định”. Từ điển thuật ngữ tài chính tín dụng (1995) của Viện nghiên cứu tài chính cho rằng: “Ngân sách đƣợc hiểu là dự toán và thực hiện mọi khoản thu nhập (tiền thu vào) và chi tiêu (tiền xuất ra) của bất kỳ một cơ quan, xí nghiệp, tổ chức, gia đình hoặc cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định (thƣờng là một năm)”.

Theo Luật NSNN đã đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XIII, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 25 tháng 6 năm 2015 có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2017, cho rằng: “Ngân sách nhà nƣớc là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đƣợc dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc”. Khái niệm này có thể coi là cơ bản nhất trong các khái niệm đã nêu trong đề tài. 2 Năm ngân sách (còn đƣợc gọi là niên độ ngân sách hay năm tài chính hoặc tài khoá), mà trong đó, dự toán thu, chi tài chính của nhà nƣớc đã đƣợc phê chuẩn của Quốc hội có hiệu lực thi hành. Hiện nay, ở tất cả các nƣớc, năm ngân sách đều có thời hạn trong một năm dƣơng lịch, nhƣng thời điểm bắt đầu và kết thúc năm ngân sách ở mỗi nƣớc một khác.

Đa số các nƣớc, năm ngân sách trùng với năm dƣơng lịch, tức là bắt đầu từ 01/01 kết thúc vào 31/12 nhƣ Bỉ, Pháp, Hà Lan, Trung Quốc, Lào, Triều Tiên, Malaisia, Philipin… Ở các nƣớc khác. thời điểm bắt đầu và kết thúc năm ngân sách thƣờng rơi vào tháng 3 nhƣ: Apgranixtan (bắt đầu 21/3 năm trƣớc và kết thúc vào 20/3 năm sau), tháng 4 nhƣ: Anh, Nhật, Canada, Hongkong, Ấn Độ, Inđônêxia, Singapore (bắt đầu 01/4 năm trƣớc và kết thúc vào 31/3 năm sau),… Việc quy định năm ngân sách hoàn toàn là ý định chủ quan của nhà nƣớc. Tuy nhiên, ý định này cũng bắt nguồn từ những yếu tố tác động khác nhau, trong đó có 2 yêu cầu cơ bản là: - Đặc điểm hoạt động của nền kinh tế có liên quan tới nguồn thu của NSNN. - Đặc điểm hoạt động của cơ quan lập pháp (các kỳ họp của Quốc hội hoặc Nghị viện để phê chuẩn NSNN).

Ở nƣớc ta, năm ngân sách bắt đầu từ 01/01 và kết thúc vào 31/12 hàng năm. Điều này phù hợp với các kỳ họp của Quốc hội. - Kỳ họp thứ nhất vào tháng 6, thƣờng dành để xem xét tình hình chấp hành NSNN. - Kỳ họp thứ hai vào tháng 11, tháng 12 để thảo luận và phê chuẩn NSNN năm tài chính tiếp theo.

Từ các khái niệm nêu trên, có thể rút ra một số điểm đặc trƣng của ngân sách nhƣ sau: 3 - Ngân sách là một bảng liệt kê, trong đó dự kiến và cho phép thực hiện các khoản thu, chi bằng tiền của một chủ thể nào đó (nhà nƣớc, bộ, xí nghiệp, gia đình, cá nhân). - Ngân sách tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định, thƣờng là một năm. Nhƣ vậy, dựa trên cơ sở các nghiên cứu và quan sát hiện thực có thể khái niệm NSNN nhƣ sau: NSNN là toàn bộ các khoản thu- chi của nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc. Đặc điểm của ngân sách nhà nƣớc Tài chính nhà nƣớc là hệ thống các quan hệ kinh tế, gắn liền với quá trình phân phối các nguồn lực tài chính của xã hội để hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung nhằm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ kinh tế- xã hội của nhà nƣớc trong từng thời kỳ nhất định.

Các quan hệ kinh tế trong quan hệ tài chính nhà nƣớc bao gồm: - Thứ nhất: Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc với các tổ chức kinh tế thông qua việc phân phối kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh dƣới hình thức động viên thuế, phí để hình thành nguồn thu của ngân sách nhà nƣớc. Ngƣợc lại, thông qua các khoản chi, NSNN thực hiện việc đầu tƣ và tài trợ hoạt động của các doanh nghiệp nhƣ: xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế, trợ giá, trợ vốn, bao tiêu để tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp cạnh tranh phát triển. Quan hệ giữa nhà nƣớc với các doanh nghiệp có thể đƣợc coi nhƣ mối quan hệ trung tâm của hệ thống tài chính, và đó là quan hệ chủ đạo trong hệ thống tài chính nhà nƣớc. Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc và doanh nghiệp là đầu mối trong phân phối các nguồn lực tài chính, quyết định đến quan hệ tích tụ, tập trung vốn và ảnh hƣởng đến cả quy mô và cơ chế vận hành của hệ thống tài chính, có tính chất quyết định đền việc hình thành cơ chế quản lý tài chính và trực tiếp tác động tích cực đến quá trình kinh tế.

Thông qua mối quan hệ đó, nhà nƣớc thực hiện kiểm tra thƣờng xuyên, toàn diện các hoạt động kinh doanh, môi trƣờng kinh doanh và tuân thủ pháp luật tài chính. Trên cơ sở 4 đó, nhà nƣớc thực hiện điều chỉnh, hoàn thiện chính sách, cơ chế tài chính ngân sách thích ứng với quá trình tăng trƣởng và phát triển kinh tế. - Thứ hai: Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc với các cơ quan chức năng của nhà nƣớc (các cơ quan hành chính sự nghiệp hay các lĩnh vực không sản xuất vật chất). Các cơ quan này tuy không trực tiếp sản xuất và tạo ra nguồn lực tài chính, nhƣng gián tiếp, cũng góp phần phát triển kinh tế thông qua các hoạt động văn hóa, giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội và an ninh quốc phòng.

Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc và các cơ quan chức năng của nhà nƣớc đƣợc biểu hiện qua việc cấp phát kinh phí của ngân sách nhà nƣớc cho các đơn vị dự toán từ trung ƣơng đến địa phƣơng thuộc lĩnh vực quản lý nhà nƣớc, sự nghiệp, văn hóa, giáo dục, y tế, xã hội,… Các hoạt động này sẽ tạo ra nguồn lực tài chính tiềm ẩn và tạo ra những tiềm năng cho phát triển kinh tế và khai thác gián tiếp các nguồn lực tài chính. - Thứ ba: Quan hệ tài chính giữa nhà nƣớc với các tầng lớp dân cƣ thông qua nghĩa vụ nộp thuế, phí của các thể nhân; thông qua các hình thức tín dụng nhà nƣớc (trái phiếu, tín phiếu…) và các nguồn đóng góp tự nguyện của ngƣời dân (nhà nƣớc và nhân dân cùng làm, xổ số kiến thiết, đóng góp tự nguyện), là một bộ phận quan trọng hình thành nguồn thu ngân sách nhà nƣớc. Về phía nhà nƣớc, quan hệ này đƣợc hoàn trả trực tiếp bằng các công trình phúc lợi công cộng về kinh tế- văn hóa- xã hội. Ngoài ra, nhà nƣớc còn thực hiện các khoản trợ cấp xã hội từ ngân sách nhƣ chính sách thƣơng binh xã hội, học bổng, cứu tế xã hội, trợ cấp cho những ngƣời không nơi nƣơng tựa và các chƣơng trình phúc lợi an sinh nhƣ: nƣớc sạch, vệ sinh môi trƣờng, trƣờng học, bệnh viện, trạm xá và các công tác xã hội nhân đạo khác.

Tất cả những mặt trên suy cho cùng cũng là quan hệ kinh tế, vì mục đích kinh tế và hƣớng tới an sinh cho mọi tầng lớp dân cƣ. - Thứ tƣ: Quan hệ giữa nhà nƣớc với các định chế tài chính quốc tế, với các chính phủ và các tổ chức phi chính phủ. 5 Những quan hệ nói trên thể hiện rõ nội dung kinh tế- xã hội của NSNN, nhìn trên góc độ NSNN vừa là phạm trù kinh tế vừa là công cụ kinh tế trọng yếu của nhà nƣớc. Tóm lại: Ngân sách nhà nƣớc có các đặc điểm chủ yếu sau đây: -> Hoạt động ngân sách nhà nƣớc là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính, nó thể hiện ở hai lãnh vực thu và chi của nhà nƣớc; -> Hoạt động thu chi ngân sách nhà nƣớc luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của nhà nƣớc và việc thực hiện các chức năng của nhà nƣớc, đƣợc nhà nƣớc tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định; -> Ngân sách nhà nƣớc luôn gắn chặt với sở hữu nhà nƣớc, luôn chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng; -> Ngân sách nhà nƣớc cũng có những đặc điểm nhƣ các quỹ tiền tệ khác.

Nét khác biệt của ngân sách nhà nƣớc với tƣ cách là một quỹ tiền tệ tập trung của nhà nƣớc, nó đƣợc chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới đƣợc chi dùng cho những mục đích đã định; -> Hoạt động thu chi của ngân sách nhà nƣớc đƣợc thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu.Vai trò của ngân sách nhà nƣớc Ngân sách nhà nƣớc có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nƣớc. Cần hiểu rằng, vai trò của ngân sách nhà nƣớc luôn gắn liền với vai trò của nhà nƣớc theo từng giai đoạn nhất định. Đối với nền kinh tế thị trƣờng, ngân sách nhà nƣớc đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế, xã hội.