Chương 1: Khung nghiên cứu về giải quyết việc làm cho người lao động bởi phát triển công nghiệp ở các địa phương. Chương 2: Thực trạng giải quyết việc làm cho người lao động mất đất bởi Dự án khai thác mỏ sắt Thạch Khê Chương 3: Định hướng giải quyết việc làm cho người lao động mất đất bởi Dự án khai thác mỏ sắt Thạch 6 CHƢƠNG 1 KHUNG NGHIÊN CỨU VỀ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO NGƢỜI LAO ĐỘNG MẤT ĐẤT BỞI PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP Ở CÁC ĐỊA PHƢƠNG 1. Phát triển công nghiệp và những ảnh hƣởng đến lao động và việc làm ở các địa phƣơng 1.1 Phát triển công nghiệp và xu hướng phát triển công nghiệp ở các địa phương 1.1 Phát triển công nghiệp là xu hướng tất yếu trong phát triển kinh tế các địa phương - Khái niệm công nghiệp tại địa phương: Có nhiều khái niệm khác nhau về công nghiệp tại địa phương hiện nay: có khái niệm cho rằng công nghiệp tại địa phương được dùng chỉ một bộ phận của ngành công nghiệp được tiến hành tại địa phương, hay chính xác hơn là các hoạt động mang tính chất công nghiệp diễn ra ở các địa phương. Khái điểm khác lại cho rằng công nghiệp địa phương bao hàm toàn bộ những hoạt động phi nông nghiệp diễn ra trong phạm vi lãnh thổ của địa phương, có nghĩa là bao gồm cả xây dựng và các dịch vụ khác và như vậy nó bao gồm các ngành tiểu, thủ công nghiệp, các ngành nghề công nghiệp mới, các tổ chức hoạt động dịch vụ nông thôn với các quy mô khác nhau.
Với các cách hiểu khác nhau về công nghiệp tại địa phương, nhưng phát triển công nghiệp đang ngày được nhiều địa phương chú trọng - Phát triển công nghiệp có vai trò đối với phát triển kinh tế địa phương như sau: Một là, góp phần tăng thu ngân sách địa phương, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, hợp lý và hiệu quả. Tiềm lực kinh tế của một địa phương thể hiện rõ nét ở hạ tầng kỹ thuật, tính hiệu quả và đồng bộ trong quản lý, tốc độ và tính ổn định của tăng trưởng kinh tế. 7 Trong các ngành kinh tế của địa phương, công nghiệp là một ngành mang lại lợi ích kinh tế lớn, phát triển công nghiệp góp phần huy động vốn tích lũy, đồng thời tác động đến ngành nông nghiệp và các hoạt động phi nông nghiệp khác tại chỗ, giúp hiện đại hóa nông nghiệp và tăng thu nhập cho người dân. Mặt khác, phát triển công nghiệp hiện đại tập trung theo vùng theo từng địa phương có tác dụng lan tỏa về kinh tế và xã hội của vùng, lãnh thổ tạo tác động đến hệ thống cở sở hạ tầng kỹ thuật, tạo nên hiện tượng di dân và tập trung lao động.
Điều đó kích thích xây dựng các công trình xã hội như nhà ở, bệnh viện, trường học, khu vui chơi giải trí, khu trung tâm thương mại…Từ đây tạo nên sự phát triển đồng bộ kinh tế- xã hội của địa phương. Hai là, phát triển công nghiệp góp phần đối với công tác giải quyết việc làm, giải quyết các vấn đề xã hội, đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao thu nhập và đời sống của nhân dân địa phương. Phát triển công nghiệp tại địa phương sẽ tạo ra nhiều làm mới, thu nhập, góp phần tiến tới phân phối thu nhập công bằng hơn. Hiện này khu vực thành thị đang chứa nhiều tiềm năng về phát triển về kinh tế, nhiều cơ hội tìm kiếm việc làm.
Người lao động có xu hướng di dân tới các thành phố lớn, làm nên sự mất công đối giữa thành thị và nông thôn, chính sự phát triển công nghiệp tại địa phương sẽ hạn chế được khoảng cách này. Mặt khác khi phát triển một dự án công nghiệp, Chính quyền địa phương cùng với các nhà đầu tư, các doanh nghiệp luôn phải xem xét nhiều khía cạnh khác nhau, trong đó công tác an sinh xã hội cho người dân vùng ảnh hưởng dự án là điều rất quan trọng. Muốn làm được điều đó thì phải giải quyết việc làm một bộ phận không nhỏ các hộ gia đình bị thu hồi đất, giải quyết các vấn đề xã hội. Cơ cấu kinh tế thay đổi chuyển dịch sang công nghiệp sẽ giúp người dân địa phương chuyển hướng sang các ngành nghề kinh doanh, đầu tư mới đưa lại thu nhập cao, giúp cuộc sống của họ được ổn định và bền vững, là cầu nối để thu hẹp khoảng cách giữa thành thị và nông thôn.
Ba là, sự phát triển của công nghiệp thúc đẩy sự phát triển của các ngành dịch vụ phục vụ sản xuất công nghiệp. 8 Do nằm trong một cơ cấu kinh tế, các ngành kinh tế có quan hệ tác động thúc đẩy, hỗ trợ thúc đẩy. Sự phát triển của công nghiệp tất yếu sẽ kéo theo sự phát triển các ngành dịch vụ phục vụ cho quá trình sản xuất công nghiệp, phát triển kết cấu hạ tầng, hệ thống liên lạc, bưu chính, viễn thông… Phát triển công nghiệp được thực hiện gắn liền quá trình phân bổ lực lượng sản xuất, tăng cường tích tụ, tập trung sản xuất theo vùng lãnh thổ, hình thành nên các khu công nghiệp tập trung, làm cơ sở cho quá trình đô thị hóa. Phát triển công nghiệp hợp lý trên mỗi vùng lãnh thổ giúp cho khai thác có hiệu quả các nguồn lực, lợi thế của mỗi vùng lãnh thổ, đảm bảo sự cân bằng, góp phần nâng cao đời sống của dân cư.2 Phát triển công nghiệp thông qua mô hình khu công nghiệp và cụm công nghiệp Các khu công nghiệp được xây dựng ở các địa phương gần đây đang được thu hút sự quan tâm chú ý vì tốc độ tăng trưởng nhanh, rất đa dạng và nhiều hình thức khác nhau.
Chúng ta có thể hiểu được KCN và CCN là: - Khu công nghiệp là khu tập trung các doanh nghiệp chuyên sản xuất công nghiệp và thực hiện các dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, có ranh giới địa lý xác định, không có dân cư sinh sống, do Chính phủ hoặc Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập. - Cụm công nghiệp là khu vực tập trung các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, cơ sở dịch vụ phục vụ sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp; có ranh giới địa lý xác định, không có dân cư sinh sống; được đầu tư xây dựng chủ yếu nhằm di dời, sắp xếp, thu hút các cơ sở sản xuất, các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các cá nhân, hộ gia đình ở địa phương vào đầu tư sản xuất, kinh doanh; do Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quyết định thành lập (theo Quyết định số 105/2009/QÐ-TTg ngày 19 tháng 8 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ) Vậy việc phát triển các KCN, CCN có những tác động rất tích cực, tạo lập một khu sản xuất tập trung tạo điều kiện để các cơ sở sản xuất quy mô vừa và nhỏ 9 còn tồn tại trong khu dân cư mà khả năng ảnh hưởng đến cuộc sống dân cư. KCN, CCN là trở thành một địa điểm quan trọng để thu hút vốn đấu tư, tập trung các doanh nghiệp vào một vị trí địa lý, Qua đó đã đưa nhiều kỹ thuật mới vào sản xuất, thúc đẩy tiến bộ khoa học công nghệ, xây dựng các ngành kinh tế mũi nhọn để phát triển kinh tế địa phương. Tạo ra nhiều cơ hội việc làm, giải quyết được nhiều việc làm cho các lao động bị thu hồi đất được làm ngay tại địa phương và chính ngay trong KCN, CCN 1.2 Những ảnh hưởng không tích cực đối với lao động và việc làm ở các địa phương từ phát triển công nghiệp 1.1 Tình trạng mất đất do phát triển công nghiệp địa phương Trong công cuộc đổi mới của đất nước, sự hình thành và phát triển của các dự án công nghiệp, các khu công nghiệp, cụm công nghiệp đã thúc đẩy mạnh mẽ đến sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước.
Vì vậy để phát triển được công nghiệp đòi hỏi phải thu hồi và chuyển đổi một diện tích lớn đất nông nghiệp sang đất công nghiệp. Điều này tác động rất lớn đến nguồn lực đất đai, qua đó ảnh hưởng đến việc làm, thu nhập và đời sống của người dân tại khu vực dự án. Đất đai được dùng để xây nhà máy, trụ sở, xí nghiệp và nó luôn là lựa chọn hàng đầu của các nhà đầu tư. Khi lựa chọn vị trí để phát triển một dự án công nghiệp, nhà đầu tư phải xem xét nhiều khía cạnh như: vị trí địa lý, nơi có nhiều tài nguyên thiên, giao thông thuận lợi… và nhất là sử dụng những vùng đất trống, hạn chế có nhiều dân cư sinh sống.
Như vậy sẽ việc đề bù và giải phóng mặt bằng thực hiện dễ hơn, giảm chi phí, hạn chế được sự di dân. Các hộ gia đình khi bị mất đất sẽ nhận được một khoản tiền đền bù, đây là một cơ hội và nguồn lực giúp chuyển đổi nghề nghiệp. Đối các hộ gia đình bị mất diện tích đất nông nghiệp ít thì vẫn có thể sản xuất, hoặc chuyển đổi sang các hoạt động kinh tế khác mang lại hiệu quả cao hơn. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghiệp sẽ mất đi diện tích đất sản xuất nông nghiệp nhưng đây chính là điều kiện, thời cơ tốt nhất để chúng ta chuyển một bộ phận lao động nông nghiệp sang lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ.2 Tình trạng mất việc làm và gánh nặng giải quyết việc làm.
- Mất đất làm cho một bộ phận người lao động rơi vào tình trạng thiếu việc làm, thất nghiệp. Việc làm có vai trò rất quan trọng trong đời sống xã hội, nó không thể thiếu đối với từng cá nhân và toàn bộ nền kinh tế, là vấn đề cốt lõi và xuyên suốt trong các hoạt động kinh tế, có mối quan hệ mật thiết với kinh tế và xã hội, nó chi phối toàn bộ hoạt động của cá nhân và xã hội. Đối với từng cá nhân thì có việc làm đi đôi với có thu nhập để nuôi sống bản thân mình, vì vậy nó ảnh hưởng trực tiếp và chi phối đến đời sống của cá nhân. Việc làm ngày nay gắn với trình độ học vấn, trình độ tay nghề đối với từng cá nhân, thực tế cho thấy những người không có việc làm thường tập trung vào những vùng nhất định (vùng đông dân cư khó khăn về điều kiện tự nhiên, cơ sở hạ tầng…), vào những nhóm người nhất định ( lao động không có tay nghề, trình độ văn hóa thấp,…).
Nếu không có việc làm trong dài hạn làm mất cơ hội trau dồi kiến thức, tay nghề, nắm bắt trình độ kỹ thuật và nâng cao trình độ kĩ năng nghề nghiệp.