mở đầu cuộc xâm lược nước ta. Đến đầu thế kỉ XX dưới sự đô hộ của thực dân Pháp xã hội có download by : skknchat@gmail.com 9 sự phân hóa sâu sắc. Có những người đã đứng vào hàng ngũ đối lập với kẻ địch, quyết đấu tranh để dành độc lập dân tộc. Có những người đầu hàng địch làm tay sai phản bội Tổ Quốc, có những người vì hoàn cảnh và một số lí do mà phải hợp tác với Pháp trong đó có Lê Hoan.
Cả giặc Minh và giặc Pháp đều bóc lột và khai thác thuộc địa một cách man rợ, làm cho nhân dân lầm than khiến họ phải vùng lên đấu tranh. Trong tác phẩm Hoàng Việt xuân thu, Lê Lợi vì thời cơ chưa tới nên đã giả cách nhún nhường, tạm thời hợp tác với nhà Minh để đánh nhà Hồ, sau đó khi thời cơ đến đã khởi nghĩa đánh đuổi giặc Minh ra khỏi đất nước, giành độc lập dân tộc. Qua tác phẩm Hoàng Việt xuân thu, phải chăng Lê Hoan đã mượn hình ảnh của Lê Lợi, Lê Thiện để giãi bày, thanh minh với đồng bào về hành động hợp tác với Pháp của mình? Xung quanh những uẩn khúc trong cuộc đời Lê Hoan sau này đã có nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu và đưa ra nhận định của mình về nhân vật đặc biệt này. Theo thống kê của Giáo sư Trần Nghĩa trong Tổng tập Văn học Việt Nam, quyển 8B (1996) hiện có 12 dị bản của Hoàn Việt xuân thu: 5 bản của Thư viện nghiên cứu Hán Nôm mang các kí hiệu VHv.2085 (viết tay, thiếu 9 hồi đầu và hồi 60 ở cuối sách); 2 bản của Thư viện Viện Sử học mang các ký hiệu HV.141 (viết tay); 1 bản của Thư viện Quốc gia Hà Nội, ký hiệu R.451 (viết tay, chỉ có Q.2 với các hồi từ 22 đến 40); 1 bản của Thư viện Quốc gia Paris, ký hiệu A.69/1-2; 1 bản của Bảo tàng Guimet Paris, ký hiệu MG.
Trong Tổng tập Văn học Việt Nam, quyể 8B, tác giả Trần Nghĩa cũng đã giới thiệu lời tựa của Lê Hoan trước khi cho xuất bản sách và cho rằng đó là “phần còn giữ được toàn vẹn nhất của nguyên tác”. Đối với một tác phẩm văn download by : skknchat@gmail.com 10 học, lời tựa thường là lời của tác giả, lời tựa có thể ngắn hoặc có thể dài, được đặt ở đầu tác phẩm, để giới thiệu tác phẩm đó hoặc nói lên chủ đích của tác giả hay cảm hứng khởi nguồn cho tác phẩm của mình. Trong lời tựa của tác phẩm, Lê Hoan đã bày tỏ lòng ngưỡng mộ, sùng kính đối với Đức vua Lê Thái Tổ - một người có đủ “trí, nhân, dũng, sự nghiệp làm vua chính đại, công việc sắc sảo hơn đời” (Lời tựa của Lê Hoan). Chính vì sùng kính vua Lê Thái Tổ nên Lê Hoan để ý sưu tầm sự tích về Người nên khi tìm thấy cuốn sách, ông đã thấy được tường tận bản sắc anh hùng của vua Lê Thái Tổ “Khi thời cơ chưa đến thì thuận theo đạo trời, an tâm với mệnh, thương kẻ sĩ, yên dân lành, giả cách nhún nhường để khỏi nhận chức tước của triều ngụy.
Lúc thời cơ tới thì dùng người hiền tài, dựa vào kẻ có năng lực, điều binh khiển tướng tiêu diệt giặc Minh khôi phục nước nhà” (Lời tựa của Lê Hoan). Lời tựa của Lê Hoan đã giải thích ông tìm thấy cuốn Việt Lam xuân thu từ hòm sách của một gia đình nổi tiếng và trong lúc nhàn rỗi đã đem sách ra sửa sang, trau chuốt thêm rồi đưa in và công bố nhằm giúp người đời sau biết được, hiểu được công lao to lớn của vua Lê Thái Tổ và muốn tên tuổi của Người được lưu truyền khắp Âu Á năm châu. Đó quả thực là mục đích tốt đẹp và nhân văn của Lê Hoan khi đã giành tâm huyết để sửa sang, trau chuốt, cho in và công bố tác phẩm này.2 Hoàng Việt xuân thu – vấn đề văn bản và tác giả 1.1 Một số vấn đề về văn bản tác phẩm Hoàng Việt xuân thu Tác phẩm Hoàng Việt xuân thu gồm 60 hồi, là tác phẩm được viết tay bằng chữ Hán, ra đời vào buổi xế chiều của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam. Ngay từ khi được công bố, đây là tác phẩm có nhiều vấn đề cần được tìm hiểu kể cả về tên gọi của tác phẩm và tác giả của tác phẩm.
Tác phẩm Hoàng Việt xuân thu còn có hai tên gọi khác là Việt Lam xuân thu và Việt Lam tiểu sử. Xuân là mùa xuân, thu là mùa thu vì vậy khi hai từ xuân thu đặt liền nhau chính là biểu tượng của một năm. Hai chữ “xuân thu” download by : skknchat@gmail.com 11 là thuật ngữ được dùng để gọi các bộ sử biên niên của Trung Hoa. Điều này xuất phát từ truyền thuyết cho rằng Khổng Tử đã san định bộ sử biên niên nước Lỗ mà đời sau gọi là Kinh Xuân Thu.
Khi viết sách Xuân Thu, Khổng Tử không đơn thuần ghi sự việc theo niên biểu mà Ngài đã dùng bút pháp thần thánh của mình để gửi gắm vào tác phẩm những nhận xét chê khen, những phân biệt thiện ác. Sách Xuân Thu được liệt vào 5 bộ kinh của Nho gia (Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Dịch, Kinh Xuân thu). Cũng chính vì thế mà sau này các nhà lịch sử thường dùng danh từ “xuân thu” để đặt cho tác phẩm của mình ví dụ như: Ngô Việt xuân thu, Thập lục quốc xuân thu, Lã Thị xuân thu…. “Hoàng Việt” là khái niệm dùng để chỉ các triều vua nước Việt nói chung, không giới hạn ở một đời vua nào.
Chữ “Lam” trong chữ “Lam Sơn”, “Việt” trong “Việt Nam”. Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na, hiện có 8 bản còn lưu trữ tại các Thư viện Quốc gia, Viện Sử học và Viện Nghiên cứu Hán Nôm thì có tới 6 bản ghi tên tác phẩm là “Hoàng Việt xuân thu”. Đó là các bản mang kí hiệu VHv. Có 2 bản ghi tên là “Việt Lam xuân thu”, “Việt lam tiểu sử” là các bản mang kí hiệu VHv.
Trong cuốn sách Con đường giải mã văn học trung đại Việt Nam, Nguyễn Đăng Na đã trích lời tựa tác phẩm Hoàng Việt long hưng chí viết năm 1804 của Ngô Giáp Đậu: “Các truyện, chí của nước Nam ta thời nào cũng có người sáng tác. Sách Hoàng Việt xuân thu thuật lại duyên cớ phế hưng qua các đời” [20, tr. Từ lời đề tựa đó, Nguyễn Đăng Na khẳng định “Hoàng Việt xuân thu là nhan đề vốn có của tác phẩm và tới năm 1904 vẫn còn mang tên gọi như vậy” [20, tr. Theo Phương phủ Nguyễn Hữu Quỳ khi dịch tác phẩm vào năm 1971 thì tác phẩm Hoàng Việt xuân thu đã khởi chép từ đời hậu Trần, Hồ Quý Ly thoán vị, rồi Hồ mạt, quân Minh sang xâm lược nước ta, Lê Thái Tổ khởi nghĩa giành độc lập dân tộc là giai đoạn lịch sử đầy biến động của nước nhà download by : skknchat@gmail.com 12 “rất tương đồng với thời đại Xuân –Thu ở Trung Hoa” (Ý kiến của dịch giả sách Hoàng Việt xuân thu), có lẽ vì vậy mà tác giả đã đặt tên cho tác phẩm của mình là Hoàng Việt xuân thu.
Một số vấn đề về tác giả tác phẩm Hoàng Việt xuân thu Hoàng Việt xuân thu là tác phẩm khiến nhiều nhà nghiên cứu dày công tìm hiểu không chỉ về tên gọi của tác phẩm mà còn các vấn đề xung quanh việc xác định ai là tác giả của tác phẩm. Đã có nhiều nhận định của nhiều nhà nghiên cứu về việc xác định tác giả tác phẩm này. Nguyễn Đông Châu nói rằng tương truyền là của Nguyễn Trãi, Phương phủ Nguyễn Hữu Quỳ cho rằng đây là tác phẩm khuyết danh, Trần Văn Giáp và Trần Nghĩa cho rằng tương truyền là của Vũ Xuân Mai… Bài viết “Việt Lam tiểu sử, văn bản, tác giả và phương pháp sáng tác” của Nguyễn Đăng Na in trong sách Con đường giải mã văn học trung đại Việt Nam đã nghiên cứu và đưa ra những chứng cứ để đi tới kết luận Lê Hoan là tác giả của tác phẩm này. Thứ nhất, Lê Hoan chỉ nói tìm thấy quyển sách này trong tủ sách của một gia đình nhưng ông không công bố tên quyển sách mà ông đã tìm được, ông chỉ gọi một cách lấp lửng là “sách ấy”.
Điều này có làm người đọc đặt ra câu hỏi phải chăng Lê Hoan chính là tác giả của cuốn sách này? Thứ hai, trong bài Tựa, Lê Hoan đã cho biết trong quá trình tạo dựng tác phẩm, Lê Hoan đã sử dụng hương pháp thực địa “có lúc lên núi Lam Sơn ghé thăm Mường Một, tới Đông Triều qua ải Chi Lăng, muốn thấy lại cảnh năm xưa chống Trương Phụ, phá Mã Kỳ, vây Vương Thông, chém Liễu Thăng, bắt Hoàng Phúc, đánh bại Mộc Thạnh” (Lời tựa của Lê Hoan). Tác phẩm được biên soạn vào khoảng cuối thế kỉ XIX, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã lùi sâu vào quá khứ cho nên muốn dựng lại thời kì lịch sử huy hoàng đó thì người cầm bút phải đọc rất nhiều và phải là người có học thức và kiến thức sâu rộng. Đúng như Giáo sư Phan Huy Lê đã nhận xét: “Đọc Việt Lam xuân thu tôi có download by : skknchat@gmail.com 13 ấn tượng rằng tác giả là một người đọc rộng, biết nhiều. Để viết tác phẩm này, tác giả không những đã tham khảo nhiều sử sách trong nước, nhiều tập truyện trong dân gian mà còn tham khảo cả một số sử sách Trung Quốc nữa” [16, tr.
Việc sử dụng phương pháp thực địa, nghiên cứu di tích lịch sử để tạo dựng tác phẩm có thể nói là phương pháp sáng tác rất mới trong thời kì đó. Trong ba nguồn dùng để sáng tác thì “sử liệu Trung Hoa là cái cớ nói có sách để chốt lại nội dung, dã sử là hương men quyến rũ người đọc và thực địa là tang chứng củng cố nội dung” [20, tr. Điều đó cho thấy nếu như Lê Hoan không phải là tác giả tác phẩm thì cũng là người có vai trò quan trọng trong việc tạo ra tác phẩm mà chúng ta đã được tiếp nhận. Thứ ba, trong tác phẩm nhân vật Lê Thiện dường như là phát ngôn viên của tác giả, đó là một người có trí tuệ hơn người và không màng danh lợi.
Khi bàn về quan hệ với nhà Minh, Lê Thiện đã trình bày “Ta nên hiệp sức với nhà Minh mà diệt họ Hồ để khôi phục nhà Trần, cai trị một phương, cứu cho dân khỏi sự khổ sở” (Hồi thứ mười).