Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Một số vấn đề lí luận về văn hóa truyền thống và giá trị của nó trong tác phẩm văn học 1. Quan niệm về giá trị văn hóa và giá trị văn hóa truyền thống Trước khi tìm hiểu giá trị văn hóa truyền thống, chúng ta cần giới thiệu khái niệm về văn hóa. Vậy văn hóa là gì? Định nghĩa văn hoá đến nay đã có hàng trăm các tác giả nổi tiếng của trường phái nhân văn như Dilthey, Casirrer, Arnold, T.
Eliot… đến trường phái thực chứng như Taylor, Malinowski, Boas, Kroeber, Benedict, Durkheim…. Việc xác định khái niệm văn hóa không hề đơn giản bởi nó xuất phát từ mục đích, góc độ riêng và các cách tiếp cận để đưa ra khái niệm. Xét về mối quan hệ giữa văn hóa và xã hội, hiện nay chúng ta có bốn cách tiếp cận: tiếp cận giá trị học, tiếp cận hoạt động, tiếp cận nhân cách và tiếp cận ký hiệu học. Trong bốn cách tiếp cận này thì tiếp cận giá trị học có một lịch sử lâu đời.
Trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam của tác giả Trần Ngọc Thêm đã định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [39]. Như vậy, với cách định nghĩa này thì nội hàm của khái niệm văn hóa bao gồm: Thứ nhất, đó là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra nhằm thỏa mãn các nhu cầu của con người và vì con người. Thứ hai, những giá trị mà con người sáng tạo ra đó phải mang tính nhân tính nghĩa là nó phải mang tính người. Đến năm 1982, tại Hội nghị thế giới về các chính sách văn hóa đã thông qua tuyên bố: “Trong ý nghĩa rộng nhất, ngày nay văn hóa có thể được coi là toàn bộ các đặc tính đặc biệt về tâm hồn, vật chất, trí tuệ và tình cảm đặc trưng cho một xã hội hay một nhóm xã hội.
Nó không download by : skknchat@gmail.com 9 chỉ bao gồm nghệ thuật và văn học, mà cả lối sống, các quyền cơ bản của nhân loại, các hệ thống giá trị, truyền thống và tín ngưỡng” [58]. Về giá trị và giá trị văn hóa: giá trị là phạm trù gắn liền với sự xuất hiện của con người (tách khỏi động vật) và phát triển cùng đời sống con người như là một chủng loại có văn hoá. Giá trị là hệ thống những đánh giá mang tính chủ quan của con người về tự nhiên, xã hội và tư duy theo hướng chân, thiện, mĩ, giúp khẳng định và nâng cao bản chất người. Giá trị văn hóa là sự khẳng định của con người với sự tồn tại vật chất, tinh thần của bản thân mình, quan hệ, hành vi, thái độ, khích lệ, động viên con người sống theo thang giá trị của mình.
Giá trị văn hóa truyền thống là những giá trị tốt đẹp tiêu biểu cho một nền văn hóa, tạo nên bản sắc văn hóa của một dân tộc, được chắt lọc, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong suốt chiều dài phát triển của lịch sử. Các giá trị văn hóa truyền thống đó kết tinh lại trong quan niệm, tư tưởng, triết lý, trong đạo đức và cách thức ứng xử, phản ánh diện mạo tinh thần, tâm hồn và tình cảm của cả một dân tộc, có trong các sản phẩm vật thể và phi vật thể của văn hóa. Nếu giá trị là những cái thuộc về sự vật, hiện tượng và những thuộc tính của chúng mà có ý nghĩa tích cực đối với xã hội, một nhóm người và cá nhân, với tư cách là phương tiện thoả mãn những nhu cầu và lợi ích, đồng thời biểu thị niềm tin của con người về những mục đích và phương thức ứng xử lý tưởng thì giá trị văn hoá là yếu tố cốt lõi của văn hóa, được sáng tạo và kết tinh trong quá trình lịch sử của dân tộc và nhân loại. Giá trị văn hóa tuy có ý nghĩa lâu dài nhưng là phạm trù có tính lịch sử, không phải là vĩnh viễn.
Theo thời gian có những giá trị lạc hậu, lỗi thời sẽ bị mất đi và những giá trị mới sẽ nảy sinh. Các giá trị văn hóa theo thời gian lịch sử được lưu truyền sẽ trở thành giá trị văn hóa truyền thống. Vậy giá trị văn hóa truyền thống là gì? Đó là những tư tưởng, biểu tượng, giá trị và chuẩn mực xã hội hóa những tác phẩm văn hóa được cộng đồng tin tưởng và mong muốn gìn giữ, truyền đạt và noi theo. Nói đến giá trị văn hóa truyền thống là nói đến những giá trị tốt đẹp tiêu biểu cho một nền văn hóa được lưu truyền, gìn giữ trong quá trình lịch sử.
Nhiều học giả, những nhà download by : skknchat@gmail.com 10 nghiên cứu về văn hóa đã đúc kết nên những giá trị văn hóa truyền thống rất quý báu của dân tộc Việt. Theo giáo sư Trần Văn Giàu, có bảy giá trị mang tính tổng quát nhất của dân tộc Việt Nam, đó là: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa [10, tr 35]. Đào Duy Anh trong Việt Nam văn hóa sử cương cũng nêu lên bảy giá tri ̣có thể xem là bản sắc văn hóa Việt: Sức ký ức (trí nhớ tốt, thiên về nghệ thuật và trực giác); Ham học, thích văn chương; Ít mộng tưởng (thiết thực); Sức làm việc khó nhọc (cần cù); Giỏi chi ̣u khổ và hay nhẫn nhục; Chuộng hòa bình, song ngộ sự thì cũng biết hy sinh vì đại nghĩa; Khả năng “bắt chước, thích ứng và dung hòa rất tài” [1, tr 73]… Nếu như các giá trị văn hóa có ý nghĩa lâu dài nhưng không phải là vĩnh viễn thì giá trị văn hóa truyền thống là những giá trị tương đối ổn định, tốt đẹp tạo nên bản sắc cho dân tộc đó. Như vậy, theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu, các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ có vai trò to lớn đối với sự tồn vong mà còn khẳng định sức sống mãnh liệt của dân tộc trong quá khứ, hiện tại và tương lai.
Ngày nay, các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc đóng một vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc sẽ tạo nên sức mạnh trong công cuộc phát triển đất nước và giảm bớt, loại trừ hay ít ra làm hạn chế không ít những tiêu cực phát sinh từ mặt trái của cơ chế thị trường. Một trong những nguồn có thể khai thác và giáo dục giá trị văn hóa truyền thống đó là thông qua dạy học các tác phẩm văn học Việt Nam trung đại ở chương trình Ngữ văn phổ thông hiện hành. Mối quan hệ giữa văn hóa và tác phẩm văn học Như trên đã nói, văn hóa là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến đời sống vật chất và tinh thần của con người.
Có thể hiểu, văn hoá là một hiện tượng khách quan, là tổng hoà của tất cả các khía cạnh của đời sống bao quanh con người, tồn tại hữu thức và cả vô thức trong mỗi cá nhân con người. Ngay cả những khía cạnh nhỏ nhất của cuộc sống cũng mang dấu hiệu văn hoá. download by : skknchat@gmail.com 11 Trên thực tế, văn hóa của bất kỳ quốc gia nào cũng được phản ánh trong văn học. Văn học là nghệ thuật dùng ngôn từ và hình tượng để thể hiện đời sống và xã hội con người.
“Văn học ở thời nào cũng phải đặt trong cấu trúc tổng thể của văn hoá, nhưng ở ta xem xét văn học và tiếp cận văn học từ góc độ văn hoá hiện nay vẫn là vấn đề hết sức mới mẻ. Trước đây, văn học và văn hoá bị xem xét một cách biệt lập do người ta quan niệm văn học có đặc trưng loại biệt. Bây giờ đặc trưng loại biệt không phải là không còn, nhưng trong nhiều cách tiếp cận thì cách tiếp cận văn học từ góc độ văn hoá đang cho thấy là một hướng tiếp cận có hiệu quả. Cách tiếp cận này xem văn học như một thành tố trong cấu trúc của tổng thể văn hoá nó truyền tải, lưu giữ được những giá trị văn hoá.
Có thể nói, trong lịch sử văn học của bất cứ quốc gia nào cũng tồn tại mối quan hệ giữa văn hoá và văn học. Quan trọng hơn, đó là một mối quan hệ hai chiều khăng khít không thể tách rời. Trong thực tế nghiên cứu, suốt một thời gian dài, văn hoá và văn học được đặt ở vị trí ngang bằng, được coi là quan hệ tương hỗ, tức là nghiên cứu văn hoá thì dùng văn học làm tư liệu, còn nghiên cứu văn học lại dùng văn hoá để soi chiếu. Gần đây, sau khi Unesco phát động những thập kỷ phát triển văn hoá cùng sự thay đổi nhận thức văn hoá, các nhà nghiên cứu đã thống nhất văn hoá là nhân tố chi phối văn học.
Văn hoá học, nghiên cứu các lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn từ điểm nhìn văn hóa trở thành một hướng nghiên cứu có sức hút lớn và đã đạt được những thành quả đáng ghi nhận. Ở Việt Nam, đã có khá nhiều tác giả đi theo hướng nghiên cứu này tiêu biểu như Trần Đình Hượu, Trần Ngọc Vương, Đỗ Lai Thuý, Trần Nho Thìn… Theo tác giả Đỗ Lai Thuý: “…Văn hoá là một tổng thể, một hệ thống bao gồm nhiều yếu tố, trong đó có văn học. Như vậy, văn hoá chi phối văn học với tư cách là hệ thống chi phối yếu tố, toàn thể chi phối bộ phận. Đây là quan hệ bất khả kháng.
Tuy nhiên, văn học so với các yếu tố khác là một yếu tố mạnh và năng động. Bởi thế, nó luôn có xu hướng đi trượt ra ngoài hệ thống. Trong khi đó thì hệ thống, nhất là hệ thống văn hoá, luôn có xu hướng duy trì sự ổn định. Như download by : skknchat@gmail.com 12 vậy, sự xung đột, sự chống lại của văn học đối với văn hoá là không thể tránh khỏi.
Nhưng nhờ thế mà văn học có sáng tạo. Sáng tạo những giá trị mới cho bản thân nó và cho hệ thống. Sáng tạo lớn thì có thể dẫn tới sự thay đổi của hệ thống” [43]. Tóm lại, văn học luôn có mối quan hệ chặt chẽ với các lĩnh vực khác nhau của văn hoá truyền thống.
Có thể nói nhà văn đích thực là một nhà hoạt động văn hoá, tác phẩm văn học là một sản phẩm văn hoá và người học là một người thụ hưởng văn hoá.